صمد (اسم الله)

«صَمَد» از اسماء و صفات خداوند سبحان است. این واژه تنها یک بار در قرآن آمده است: «اللَّهُ الصَّمَدُ». در «دعای جوشن کبیر» نیز واژه «صمد» به عنوان یکی از اسماء الهی مورد اشاره قرار گرفته است: «يَا صَمَداً لَايُطْعَمُ» (فراز ۳۱)، «يَا مَنْ هُوَ صَمَدٌ بِلا عَيْبٍ» (فراز ۷۴)، «يَا صَمَدُ» (فراز ۸۵).

برای کلمه «صمد» معانی متعددی بیان شده است؛ به معناى کسى که هر سیادت و آقایی به او منتهى مى شود. و کسى که همواره بوده و خواهد بود. و کسی که جای خالی ندارد.

«صمد» كسى است كه همه در حوائج خود به او روى مى‌‏آورند و او را قصد مى‌‏كنند و او مقصود همگان است... نظير آيه‌ «أَنَّ إِلى‌ رَبِّكَ الْمُنْتَهى‌». لازمه اين معنا، بى نيازى است و شايد بدين جهت «صمد» را «بى نياز» گفته‌‏اند. صمد (بر وزن عقل) در لغت به معنى قصد است «صمدَه صمداً: قصدَه» و نيز به معنى اعتماد آيد، گويند «صمدَ هذا الامر: اعتمده». بنابراین «صمد» در آيه «اللَّهُ الصَّمَدُ» به معنى «مقصود و مصمود اليه» است.

امام على عليه السلام در تفسير صَمد فرمود: «هو الله الصمد الذى لا مِن شى‌ء و لا فى شى‌ء و لا على شى‌ء، مُبدع الأشياء و خالقها و مُنشئ الأشياء بقدرته، يتلاشى ما خلق للفناء بمشيته و يبقى ما خلق للبقاء بعلمه»؛ خداوند صمد است، يعنى از چيزى به وجود نيامده، در چيزى فرو نرفته، و بر چيزى قرار نگرفته است، آفريننده اشياء و خالق آنها است، همه چيز را به قدرتش پديد آورده، آنچه براى فنا آفريده به اراده‌اش از هم متلاشى مى‌شود و آنچه براى بقاء خلق كرده به علمش باقى مى‌ماند.

امام حسين عليه السلام در پاسخ اهل بصره كه از معناى «صمد» سؤال كرده بودند، فرمود: معناى صَمد همان جملات پس از آن -در سوره اخلاص- است، يعنى‌ «لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ، و لَم یَکُن لَه کُفواً أحَد».

ربیع بن مسلم گوید: سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام حِینَ سُئِلَ عَنِ الصَّمَدِ فَقَالَ‌ الصَّمَدُ الَّذِی لَا جَوْفَ لَهُ؛ از موسى بن جعفر علیه السلام شنیدم که هنگامی که از او درباره معنی صمد پرسیدند، فرمود: «صمد» آن چیزی است که جوف‌ (جای خالی) ندارد.

داود بن قاسم جعفرى گوید: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاک مَا الصَّمَدُ؟ قَالَ السَّیدُ الْمَصْمُودُ إِلَیهِ فِی الْقَلِیلِ وَ الْکثِیرِ؛ به امام جواد علیه السلام عرض کردم: -فدایت گردم- «صمد» چیست؟ فرمود: سرور و بزرگى است که تمامى آفریدگان براى هر چیز -چه اندک و چه بسیار- رو بسوى او آرند.

امام صادق عليه السلام فرمود: اگر اهلش را پيدا مى‌كردم از همين كلمه «صمد»، توحيد و اسلام و ايمان را استخراج مى‌كردم.

منابع

• فرهنگ قرآن، جلد ۱۸، صفحه ۴۳۸.
• معانی الاخبار، شیخ صدوق، دفتر انتشارات اسلامى، قم‌، ۱۴۰۳ ق‌.
• تفسیر نور، محسن قرائتی، جلد ۱۰، صفحه ۶۴۱.

اسماء الله در قرآن
تعداد:۱۳۵
الف	اله، اَحَد، اوّل، آخِر، اعلى، اکرم، اعلم، ارحم الراحمین، احکم الحاکمین، احسن الخالقین، اهل التقوی، اهل‌ المغفرة، اقرب، ابقى، اسرع الحاسبین.
ب	بارى، باطن، بدیع، بَرّ، بصیر.
ت	توّاب.
ج	جبّار، جامع.
ح	حکیم، حلیم، حیّ، حق، حمید، حسیب، حفیظ، حفى.
خ	خبیر، خالق، خلاق، خیر، خیرالماکرین، خیرالرازقین، خیرالفاصلین، خیرالحاکمین، خیرالفاتحین، خیرالغافرین، خیرالوارثین، خیرالراحمین، خیرالمنزلین.
ذ	ذوالعرش، ذوالطول، ذوانتقام، ذوالفضل العظیم، ذوالرحمة، ذوالقوة، ذوالجلال و الاکرام، ذوالمعارج.
ر	رحمان، رحیم، رؤوف، رب، رفیع الدرجات، رزاق، رقیب.
س	سمیع، سلام، سریع الحساب، سریع العقاب.
ش	شهید، شاکر، شکور، شدید العذاب، شدید العقاب، شدید المحال.
ص	صمد.
ظ	ظاهر.
ع	عالِمُ غيبِ السماواتِ و الأرضِ، علیم، عزیز، عفوّ، على، عظیم، علام‌الغیوب، عالم الغیب و الشهادة.
غ	غافرالذنب،غالب، غفار، غفور، غنى.
ف	فالق الاصباح، فالق الحب و النوى، فاطر، فتّاح.
ق	قوى، قدوس، قیوم، قاهر، قهار، قریب، قادر، قدیر، قابل‌التوب، القائم على کل نفس.
ک	کبیر، کریم، کافی.
ل	لطیف.
م	مؤمن، مهیمن، متکبر، مصوِّر، مجید، مجیب، مبین، مولی، محیط، مقیت، متعال، محیى، متین، مقتدر، مستعان، مبدى، مالک الملک.
ن	نصیر ، نور.
و	وهاب، واحد، ولی، والی، واسع، وکیل، ودود.
ه	هادی.

قرآن
متن و ترجمه قرآن
اوصاف قرآن	(اسامی و صفات قرآن، اعجاز قرآن، عدم تحریف در قرآن)
اجزاء قرآن	آیه، سوره، جزء، حزب، حروف مقطعه
ترجمه و تفسیر قرآن	تاریخ تفسیر، روشهای تفسیری قرآن، سیاق آیات، اسرائیلیات، تاویل، فهرست تفاسیر شیعه، فهرست تفاسیر اهل سنت، ترجمه های قرآن
علوم قرآنی	تاریخ قرآن: نزول قرآن، جمع قرآن، شان نزول، کاتبان وحی، قراء سبعه
	دلالت الفاظ قرآن: عام و خاص، مجمل و مبین، مطلق و مقید، محکم و متشابه، مفهوم و منطوق، نص و ظاهر، ناسخ و منسوخ
تلاوت قرآن	تجوید، آداب قرائت قرآن، تدبر در قرآن
رده ها: سوره های قرآن * آیات قرآن * واژگان قرآنی * شخصیت های قرآنی * قصه های قرآنی * علوم قرآنی * معارف قرآن