لباب التاويل فى معانى التنزيل (کتاب)
«لُباب التأویل فى معانى التنزیل» معروف به «تفسیر خازن»، اثر علی بن محمد خازن بغدادی (م، ۷۴۱ ق)، از تفاسیر مأثور و اجتهادی اهل سنت و شامل تمامى قرآن است. این تفسیر در حقیقت، مختصرى از تفسیر «معالم التنزیل» فرّاء بغوى مىباشد.
 | |
| نویسنده | علی بن خازن |
| موضوع | تفسیر اهل سنت |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۴ |
| مصحح | عبدالسلام محمدعلی شاهین |
|
| |
محتویات
مؤلف
علی بن محمد بغدادی مشهور به «خازِن» (۶۷۸-۷۴۱ ق)، مفسر، محدث، صوفی و فقیه شافعی مذهب در قرن هشتم هجری است. خازن در علوم مختلف همچون تفسیر، فقه، حدیث و تاریخ که تفسیر «لباب التأویل فی معانی التنزیل» معروفترین آنهاست
علی بن محمد در شهر حلب سوریه مسئول و کتابدار کتابخانه مدرسه (خانقاه) سُمیساطیه بود و بدین سبب به «خازن» مشهور شد.
خازن بغدادی در زمینههای فقه، حدیث، تاریخ و تفسیر تبحر داشته و آثاری نگاشته است، که مشهورترین آنها عبارتند از: لباب التأویل فی معانی التنزیل، عُدّةالاَفهام فی شرح عمدةالاحکام، مقبولالمنقول مِن عِلمی الجَدل والاصول، االروض و الحدائق فی تهذیب سیرة خیرالخلائق.
معرفی کتاب
«لباب التأویل فی معانی التنزیل» مهمترین کتاب علی بن محمد بغدادی مشهور به خازن در تفسیر قرآن است. برخی نام این تفسیر را «التأویل لمعالمالتنزیل» یا «تفسیر خازن» ذکر کردهاند. تدوین این تفسیر در سال ۷۲۵ ق. خاتمه یافته است.
ذهبی این تفسیر را در عداد تفاسیر به رأیِ جایز ذکر کرده است؛ اما برخی از معاصران از آن به عنوان یکی از نمونههای بارز و شناخته شدۀ تفاسیر نقلی، که با دقت و امانت و خلوص نیت شکل گرفته، و مورد اعتنای خاص و عام قرار گرفته است، یاد کردهاند.
خازن در مقدمه تفسیر خود مىنویسد: «از آنجایى که کتاب «معالم التنزیل» نوشته علامه جلیل، عالم کامل، احیا کننده سنت، امام و پیشواى امت، ابومحمد حسین بن مسعود بغوى، جزو بهترین و ارزشمندترین تألیفات در تفسیر است، و جامع آراء صحیحه، عارى از شبهه و تحریف و آراسته به زیور احادیث نبویه و احکام شرعیه بود، و در شیواترین عبارات و زیباترین اسلوب، شکل گرفته است، از این رو خواستم تا از گوهرهاى تابناک آن بهره فراوان ببرم».
بنابراین «تفسیر الخازن» در حقیقت مختصرى از تفسیر معالم التنزیل بغوى -که آن نیز گزیدهاى از تفسیر «الکشف و البیان» ثعلبى نیشابورى است-، مىباشد و همان ویژگیهاى تفاسیر اصل را دارد و با دقت و امانت و خلوص نیت شکل گرفته است. البته باید توجه داشت که گزیدهاى از روایات تفسیرى گذشته را خازن بر آن افزوده است. «لباب التأویل» شامل تمامى قرآن مىباشد.
محمدعلی قطب خلاصهای از این تفسیر را با عنوان «مختصر تفسیر القرآنالکریم للخازن المسمّی لبابَ التأویل فی معانی التنزیل» به چاپ رسانده است. یکی از تفاسیر شیعه معاصر که در بیان تعداد کلمات و تعداد حروف سور، سخت متأثر از «تفسیر خازن» قرار داشته، «تفسیر احسن الحدیث» اثر سید علی اکبر قرشی است.
محتوا و روش تفسیر
روش عمومى مفسر به این ترتیب است که پس از ذکر وجه تسمیه، فضیلت، تعداد آیات، کلمات و حتی حروف سوره و مکى یا مدنى بودن آن، به معنای لغوی واژگان و سپس نقل احادیث پیامبر(ص)، صحابه و تابعین در تبیین مفاهیم آیات پرداخته و با عبارت «فإن قُلتَ، قُلتُ» مباحث را پى مىگیرد.
مفسر براى عدم تکرار منابعى که مطالب گوناگون از آنها نقل نموده، علامت اختصارى وضع کرده و در مقدمه خود متذکر آنها شده است. از جمله این علامتها، «خ» نشانه صحیح بخارى، «م» نشانه صحیح مسلم، «ق» نشانه اتفاق علما بر آن است.
بغدادی در مقدمه مىگوید: «من براى خود جز نقل و انتخاب، نقش دیگر در این تفسیر قائل نبودهام و از اطناب گرایى پرهیز کرده و اسناد احادیث را حذف کردهام.» وی اشاره دارد که من در عوض حذف اسانید احادیث، به شرح واژههای غریب حدیث و آنچه مربوط به آن است پرداختهام تا فایده بیشترى را براى مخاطب به ارمغان آورد.
مفسر در مقدمه تفسیر خود ضمن ۵ فصل، مطالبى را مطرح کرده است از قبیل: فصل اول در فضائل قرآن و تلاوت و تعلیم آن. فصل دوم در مذمت تفسیر به رأی بدون دارا بودن دانش لازم و مذمت فراموشى و عدم تعهد به قرآن. فصل سوم در جمع قرآن و ترتیب نزول سوره ها. فصل چهارم در بحث سبعة احرف و اقوال مربوط به آن. فصل پنجم در معناى تفسیر و تأویل.
خازن در این تفسیر بسیار به مباحث فقهى عنایت داشته و ذیل آیات احکام، آراء و دلائل فقیهان مذاهب مختلف فقهى را آورده است و حتى در بسیارى موارد، اطناب گرایى کرده و فروعاتى فقهى که نباید مفسر به آن عنایت داشته باشد، در این تفسیر آمده است. براى نمونه ذیل آیه ۲۶۶ سوره بقره در بحث ایلاء، پنج فرع فقهى را مطرح مىنماید. ذیل آیه ۲۲۸ بقره آراء مذهب حنفى و شافعى در احکام عده حائض را بیان مىکند. البته تفصیل فقهى او ناشى از تسلط او بر فقه و آراء مختلف در آن است. در اینگونه موارد به هنگام انتخاب رأی برگزیده، کوشش کرده است تا با استناد به روایتی، انتخاب خود را مستدل سازد.
گرچه تفسیر خازن، خلاصه «معالم التنزیل» بغوى و آن نیز خلاصه «تفسیر ثعلبى» است، و بغوى سعى نموده احادیث جعلى و آراء بدعت آمیز آن را در تفسیر خود نیاورد، با این حال «تفسیر خازن» به نقل اسرائیلیات از ثعلبى و دیگران بسیار رو مىآورد، و نقد و نظر قابل توجهى نسبت به آنها در آن دیده نمىشود. اندک اتفاق مىافتد که به ضعف و جعل آنها اشاره کند. براى نمونه در آیات ۲۱-۲۴ سوره ص، قصه تمثل شیطان براى حضرت داود علیه السلام در شکل کبوترى از طلا و... و قصه زنى که داود علیه السلام شیفته آن شده و مقدمات قتل شوهرش را فراهم مىآورد، ذکر شده. البته در این مثال پس از ذکر این امور، فصلى در تنزیه داود علیه السلام بحث مىنماید و موارد منافى عصمت ایشان را، نفى مىکند. اما در برخى موارد فقط به فهم و دانش مخاطب در ردّ خرافات و داستانهاى عجیب و غریب، اعتماد دارد و خود نقد نمىزند.
مفسر علاوه بر قصههاى انبیاء که در نهایت شگفتى بیان مىکند، در آیات مرتبط با غزوات و رویدادهاى تاریخى عصر پیامبر صلی الله علیه وآله نیز به تفصیل، آن وقایع را ذکر مىنماید؛ بعنوان مثال ذیل آیه ۹ سوره احزاب بعد از تفسیر آن، به جنگ خندق پرداخته، وقایع و حوادث آن را به تفصیل بیان مىدارد.
احادیث ترغیب که بسیارى از آنها از سند چندان محکمى هم برخوردار نیستند، در این تفسیر بسیار آمده و تحت تأثیر افکار و اندیشههاى صوفیانه رویکرد تربیتى و وعظ در آن قوى است. براى نمونه ذیل آیه ۱۶ سوره سجده «تَتَجَافَىٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ...» پس از پایان تفسیر آن، به بیان فضل نماز شب و ترغیب به آن مىپردازد.
منابع
- تفسیر و مفسران، محمدهادی معرفت، ج ۲ ص ۱۹۴.
- التفسیر و المفسرون، محمدحسین ذهبى، ج ۱ ص ۳۱۰.
- دانشنامه قرآن و قرآنپژوهى، بهاءالدین خرمشاهى، ج ۱ ص ۷۴۵-۹۷۵.
- المفسرون حیاتهم و منهجهم، سید محمدعلى ایازى، ص ۵۹.
- دانشنامه جهان اسلام، "علی بن محمد شیحی خازن"، شماره ۶۷۴۱.
- دایرة المعارف بزرگ اسلامی، "خازن بغدادی"، عباس مصلایی پور.
- نرم افزار جامع تفاسیر نور، بخش کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
| تفسیر قرآن | |
| درباره تفسیر قرآن: | تفسیر قرآن -تاریخ تفسیر - روشهای تفسیری قرآن |
|---|---|
| اصطلاحات: | اسباب نزول -اسرائیلیات -سیاق آیات |
| شاخه های تفسیر قرآن: |
تفسیر روایی (تفاسیر روایی) • تفسیر اجتهادی (تفاسیر اجتهادی) • تفسیر فقهی ( تفاسیر فقهی) • تفسیر ادبی ( تفاسیر ادبی) • تفسیر تربیتی ( تفاسیر تربیتی) • تفسیر كلامی ( تفاسیر كلامی) • تفسیر فلسفی ( تفاسیر فلسفی ) • تفسیر عرفانی (تفاسیر عرفانی ) • تفسیر علمی (تفاسیر علمی) |
| روشهای تفسیری قرآن: |
|
| تفاسیر به تفکیک مذهب مولف: |
|
