علی بن خازن
«علی بن محمد بغدادی شیحی» مشهور به «خازِن» (۶۷۸-۷۴۱ ق)، مفسر، محدث، صوفی و فقیه شافعی مذهب در قرن هشتم هجری است. خازن در علوم مختلف همچون تفسیر، فقه، حدیث و تاریخ تبحر داشته و آثاری نگاشته است، که تفسیر «لباب التأویل فی معانی التنزیل» معروفترین آنهاست.
| نام کامل | علی بن محمد خازن بغدادی |
| زادروز | ۶۷۸ قمری |
| زادگاه | بغداد |
| وفات | ۷۴۱ قمری |
| مدفن | حلب، سوریه |
|
| |
| اساتید |
عبدالمحسن ابن دوالیبی، ابن ثعالبی، سلیمان بن حمزه حنبلی مقدسی، قاسم بن مظفر بن عساکر، عیسی بن مطعم، احمد بن ابیطالب،... |
|
| |
| آثار |
لباب التأویل فی معانی التنزیل، عُدّةالاَفهام فی شرح عمدةالاحکام، مقبولالمنقول مِن عِلمی الجَدل والاصول، الروض و الحدائق فی تهذیب سیرة خیرالخلائق،... |
زندگینامه
علاءالدین ابوالحسن علی بن محمد بن ابراهیم شیحی خازِن بغدادی، در سال ۶۷۸ هجری در بغداد متولد شد.[۱] نیاکانش بغدادی الاصل بودند، اما برخی او را به سبب تولد و انتساب به شهر شیحه در نزدیکی حلب، شیحی خوانده اند.[۲]
علی بن محمد در حلب مسئول و کتابدار کتابخانه مدرسه (خانقاه) سُمیساطیه (منسوب به ابوالقاسم علی بن محمد سُمیساطی) شد و بدین سبب به «خازن» مشهور گشت.[۳] در کنار مدیریت کتابخانه به تحقیق و تألیف مشغول شده و در زمینه سیره پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلّم و شرح و نقد حدیث و تفسیر قرآن، کتابهایی تألیف کرد. غنی بودن کتابخانه از جهت کتب در فنون و علوم مختلف، کمک شایانی در علم و تحقیق و تألیف «خازن» نمود.
شرح حال نگاران جزئیات زندگی خازن را ذکر نکردهاند، جز آنکه او را از زمره اهل علم و نویسندگان و صوفیان دانستهاند.[۴] درباره ویژگیهای اخلاقی او نوشتهاند، شخصی پارسا، دانش دوست، کم سخن و خوش برخورد بود.
علی بن محمد خازِن، سرانجام در سن ۶۳ سالگی در ماه رجب سال ۷۴۱ هجری، در حلب سوریه درگذشت و همانجا مدفون گردید.[۵]
تحصیل و استادان
علی بن خازن در بغداد از محییالدین عبدالمحسن بن محمد معروف به ابن دَوالیبی، واعظ و محدّث مستنصریه بغداد و نیز ابن ثعالبی، حدیث فراگرفت.[۶]
خازن سپس به دمشق رفت و بیشتر دوران تحصیل خود را در دمشق گذراند و سپس به حلب بازگشت. دمشق در آن زمان محل تجمع علمای بزرگی بود و مدارس علمی مهمی در آن جا فعالیت داشتهاند؛ خازن نیز در این سلک در آمده پیشرفت فراوانی نمود. او در آنجا از عالمانی مانند تقیالدین سلیمان بن حمزه حنبلی مقدسی (متوفی ۷۱۵)، قاسم بن مظفر بن محمد ابن عساکر (متوفی ۷۲۳)، عیسی بن مطعم (متوفی ۷۱۹)، احمد بن ابیطالب معروف به ابنشحنه (متوفی ۷۳۰) و وزیره بنت عمر بن اسعد -که در سماع حدیث شهرت فراوانی داشته-، حدیث شنید.[۷]
آثار و تألیفات
خازن بغدادی در زمینههای فقه، حدیث، تاریخ و تفسیر آثاری داشته است که مشهورترین آنها عبارتند از:
- لباب التأویل فی معانی التنزیل (تفسیر خازن)، مهمترین اثر خازن است و حتى به نظر میرسد که این کتاب، اصلیترین دلیل شهرت او بوده است. تدوین این تفسیر در سال ۷۲۵ ق. خاتمه یافته است.[۸] به گفته خازن، «لبابالتأویل» -که در بردارنده تفسیر تمامی قرآن است- گزیده تفسیر «معالم التنزیل» فرّاء بغوی است.
- او در فقه بر مذهب شافعی بود[۹] و شرحی بر کتاب «عمدة الاحکامِ» حافظ عبدالغنی مقدسی (م ۶۰۰ ق) با عنوان «عُدّةالاَفهام فی شرح عمدةالاحکام» نگاشت.[۱۰]
- خازن در حوزه حدیث نیز، کتاب «مقبولالمنقول مِن عِلمی الجَدل والاصول» را در ده جلد تألیف کرد.[۱۱] او در این کتاب احادیث کتب «صحاح سته»، «مسند احمد بن حنبل»، «مسند» شافعی، «المُوطّأ» مالک و «سننِ دارْقُطنی» را جمعآوری کرده و متناسب با ابواب مرتب ساخته است.[۱۲]
- خازن همچنین کتاب مفصّلی در سیره نبوی تألیف کرده که ظاهراً همان «الروض و الحدائق فی تهذیب سیرة خیرالخلائق محمد المصطفى سید اهل الصدق و الوفا» است[۱۳] و احتمالا در دست محمد بن یوسف شامی صالحی (متوفی ۹۴۲) بوده است.[۱۴]
پانویس
- ↑ محمد بن علی داوودی، طبقاتالمفسرین، ج۱، ص۴۲۷.
- ↑ محمد بن رافع سلامی، تاریخ علماء بغداد، ج۱، ص۱۵۱ـ۱۵۲.
- ↑ ابنقاضی شهبه، طبقاتالشافعیة، ج۳، ص۵۴.
- ↑ محمد بن رافع سلامی، تاریخ علماء بغداد، ج۱، ص۱۵۱ـ۱۵۲؛ ابنقاضی شهبه، طبقاتالشافعیة، ج۳، ص۵۳ـ۵۴.
- ↑ ابنحجر عسقلانی، الدرر الکامنة فی اعیان المائة الثامنة، ج۳، ص۹۷ـ۹۸؛ ابنقاضی شهبه، طبقاتالشافعیة، ج۳، ص۵۴.
- ↑ ابنحجر عسقلانی، الدرر الکامنة فی اعیان المائة الثامنة، ج۳، ص۹۷.
- ↑ ابنحجر عسقلانی، الدرر الکامنة، ج۳، ص۹۷؛ محمد بن علی داوودی، طبقاتالمفسرین، ج۱، ص۴۲۷.
- ↑ یوسف الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، ج ۱، ستون ۸۰۹.
- ↑ محمد بن علی داوودی، طبقاتالمفسرین، ج۱، ص۴۲۷.
- ↑ خیرالدین زرکلی، الاعلام، ج۵، ص۵.
- ↑ اسماعیل بغدادی، هدیةالعارفین، ج ۱، ستون ۷۱۸.
- ↑ ابنقاضی شهبه، طبقاتالشافعیة، ج۳، ص۵۴؛ ابنعماد، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، ج۶، ص۱۳۱.
- ↑ اسماعیل بغدادی، هدیةالعارفین، ج۱، ستون ۷۱۸.
- ↑ محمد بن یوسف شمس شامی، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیرالعباد، ج ۲، ص ۲۲۹.
منابع
- دانشنامه جهان اسلام، "علی بن محمد شیحی خازن"، شماره۶۷۴۱.
- دایرة المعارف بزرگ اسلامی، "خازن بغدادی"، عباس مصلاییپور.
- نرم افزار جامع التفاسیر نور، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
