سوره توحید

از دانشنامه‌ی اسلامی
(تغییرمسیر از سوره اخلاص)
پرش به: ناوبری، جستجو
<<مسد اخلاص فلق>>
شماره: ۱۱۲
جزء : ۳۰
محل نزول: مکه
ترتيب نزول : ۲۲
تعداد آیه : ۴
متن و ترجمه سوره

فهرست سوره‌های قرآن


سوره توحید یك‌صد و دوازدهمین سوره قرآن‌ كریم است. مضمون کل این سوره خداشناسی و توحید است. نام دیگر این سوره "اخلاص" است. در روایات، توصیه اکیدی به خواندن این سوره به عنوان سوره نماز شده و نیز برای قرائت این سوره فضایل بسیاری نقل شده است.

نزول سوره توحید[ویرایش]

اخلاص از سور مكى است كه پس از سوره ناس و پیش از سوره نجم نازل شده و در رتبه بیست و یكم نزول قرار گرفته است.[۱] به ‌دلیل برخى روایاتِ اسباب نزول، احتمال نزول آن در مدینه نیز داده شده[۲] یا حتى از سوره‌هاى مدنى شمرده شده است.[۳]

بنا بر روایتى از ابن ‌مسعود و ابى ‌بن ‌كعب و ابن ‌عباس این سوره در پاسخ گروهى از مشركان مكه نازل شد كه از رسول ‌خدا صلى الله علیه و آله خواستند تا نَسَب پروردگارش را بیان ‌كند.[۴] اما طبق روایاتى دیگر نزول این سوره در پاسخ برخى از دانشمندان یهود دانسته شده كه از رسول خدا صلى الله علیه و آله چنین درخواستى داشتند.[۵]

در روایتى از امام صادق علیه‌السلام نیز نظر اخیر تأیید شده است.[۶] در این دسته دوم از روایاتِ سبب نزول بیان نشده كه پرسش یهود از پیامبر در مدینه صورت گرفته بلكه حتى در پاره‌اى از آن‌ها آمده كه شمارى از عالمان یهود به مكه آمده و در آن‌جا از رسول ‌خدا صلى الله علیه و آله درباره نسب خدا سؤال كرده‌اند؛[۷] اما همین روایات سبب شده است كه برخى مفسران نزول سوره اخلاص را در مدینه بدانند.[۸] گروهى دیگر نیز بدون استناد به دلیلى معتبر براى جمع این دو دسته از روایات به نزول مكرر سوره اخلاص در مدینه نظر داده‌اند.[۹]

تعداد آیات و حروف سوره توحید[ویرایش]

این سوره 4 آیه دارد اما قاریان مكه و شام شمار آیات آن را 5 آیه دانسته‌اند به این صورت كه هر یك از «لَم یَلِد» و «لَم یُولَد» را آیه‌اى جدا به ‌شمار آورده‌اند؛[۱۰] همچنین این سوره داراى 17‌ كلمه و 47 حرف است

اسامی سوره توحید[ویرایش]

در روایات و منابع قدیمى‌تر از آن به سوره «قُل هُوَ اللّهُ اَحَد» یاد ‌شده است؛[۱۱] با این حال مجموعاً 20 نام كه اكثر آن‌ها اوصافى بر گرفته از مضمون سوره یا روایاتِ آثار و فضایل است براى آن یاد ‌شده: توحید (زیرا مضمون سوره فقط مشتمل بر معارف توحید است)[۱۲]، اخلاص (چون معتقد به این سوره مؤمن مخلص است یا آن كه خداى تعالى قارى آن را از دوزخ خلاصى مى‌بخشد یا براى آن كه این سوره بر صفات سلبیه خدا مشتمل است. از این ‌رو خدا را از صفات نقص خالص مى‌گرداند)[۱۳]، نسبة‌الرب (برگرفته از روایاتى چند منقول از رسول ‌خدا صلى الله علیه و آله، ائمه معصومین و نیز صحابه كه این سوره را نسب و صفت پروردگار معرفى كرده‌اند) بنا به روایتى از امام صادق علیه‌السلام خداوند در معراجِ پیامبر خطاب كرده است: «اقراء قل هو اللّه أحد كما أنزلت فإنّها نَسَبى و‌...».[۱۴]

مُقَشْقَشَه (با ‌سوره كافرون مُقَشْقَشان نامیده شده‌اند؛ از آن رو كه این دو سوره قارى را از شرك و نفاق دور مى‌كنند)،[۱۵] مُحضَرَه (زیرا هنگام قرائت فرشتگان براى استماع آن حاضر مى‌شوند)، مُنفِّره (چون قرائت آن شیطان را دور مى‌كند)، نور (برگرفته از روایتِ «إِن لكل شىء نوراً و نور القرآن قل هو الله أَحد»)، اساس (براى آن كه بر توحید یعنى اساس دین مشتمل است[۱۶] یا برگرفته از حدیثى از رسول ‌خدا صلى الله علیه و آله كه آسمان‌ها و زمین‌هاى هفت‌گانه را بر «قُل هُوَ اللّهُ اَحَد» استوار مى‌داند)، امان (زیرا اعتماد به آن امان از عذاب الهى است)، برائت (براى آن كه رسول خدا صلى الله علیه و آله شخصى را كه این سوره را قرائت كرده بود، از شرك مبرا دانست)، مانعه (بر گرفته از روایتى از ابن‌عباس كه این سوره مانع از عذاب قبر و شعله‌هاى آتش است)، جمال (در حدیث آمده: «إِنّ الله جمیل‌ و یحبّ الجمال» و رسول خدا صلى الله علیه و آله در تفسیر جمیل، صفات ذكر شده در این سوره را بیان كرده است)، ولایت (قارى آن عارف به خداوند با صفات ذكر شده در این سوره و از اولیاى الهى مى‌شود)، معرفه (برگرفته از حدیث رسول خدا صلى الله علیه و آله كه درباره تلاوت ‌كننده این سوره فرمود: این بنده پروردگارش را شناخت)، نجات (چون موجب نجات از اعتقاد به تشبیه و كفر در دنیا و نجات از آتش، در آخرت مى‌شود)، مُعوّذه (در پاره‌اى روایات این سوره با دو سوره فلق و ناس «معوذات» خوانده شده‌اند و نقل شده كه رسول ‌خدا صلى الله علیه و آله با قرائت این سه سوره، شمارى از اصحاب خود را تعویذ كرده است)، مُذكِّره (براى آن كه قرائت آن توحید خالص را به یاد مى‌آورد)، شافیه، تجرید، تفرید و صمد.[۱۷]

«صمد» پس از دو نام «اخلاص» و «توحید» و نیز «نسبة الرب» مشهورترین نام سوره است كه از یك سو این نام تنها در همین سوره از قرآن آمده[۱۸] و از سوى دیگر مهم‌ترین واژه این سوره است كه توجه مفسران به آن جلب شده‌است.

پیوند سوره توحید با سوره های دیگر قرآن[ویرایش]

این سوره یكى از 5 سوره‌اى است كه با فعل امرِ «قل» شروع شده اما از نظر حجم با سه سوره كافرون، سوره فلق و سوره ناس ارتباط بیشترى دارد. این سوره از یك سو با سوره كافرون پیوند دارد زیرا هر دو سوره در جهت تحكیم پایه‌هاى توحید معرفى شده‌اند و از سوى دیگر با دو سوره فلق و ناس پیوند دارد و با عنوان معوذات به قرائت آن سفارش شده و براى آن‌ها خاصیت تعویذ در مقابلِ بعضى بیمارى‌ها و خطرها و اساساً در امان خدا قرار گرفتن بیان شده است.

محتواى سوره توحید[ویرایش]

سوره اخلاص خداوند را به یكتایى در ذات وصف كرده: «قُل هُوَ اللّهُ اَحَد» و خدا را تنها مرجع رفع همه نیازهاى مخلوقات معرفى كرده است: «اَللّهُ الصَّمَد» و هر گونه صفت نقصى مانند تركیب و داشتن اجزا و به وجود آمدن از شیئى دیگر را از او نفى مى‌كند: «لَم یَلِد وَلَم یُولَد» و او را از هر گونه شریك داشتن مُبرّا مى‌داند: «و‌لَم یَكُن لَهُ كُفُواً اَحَد».

علامه طباطبائی ره در ابتدای تفسیر این سوره در خصوص مضمون سوره توحید می گوید:

اين سوره خداى تعالى را به احديت ذات و بازگشت ما سوى اللَّه در تمامى حوائج وجوديش به سوى او وصف می کند بدون اينكه احدى نه در ذات و نه در صفات و نه در افعال شريك او قرار گیرد، و اين توحيد قرآنى است كه مختص به قرآن كريم است، و تمامى معارف اسلام بر اين اساس پى‌ ريزى شده است.[۱۹]

مهم‌ترین وصف خدا در این سوره پس از بیان یگانگى در ذات، صَمَد بودن است كه روایات متعددى از معصومین علیهم‌السلام در تفسیر آن نقل شده و مجموع آن‌ها یگانگى خدا در افعال (توحید افعالى) را ثابت و هر گونه نقص و صفات سلبى را از خداوند نفى مى‌كند.[۲۰] 

از امام چهارم (ع) راجع به توحيد پرسش شد، فرمود: خداى عز و جل دانست كه در آخر الزمان‌ مردمى محقق و مو شكاف آيند از اين رو سوره «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» و آيات سوره حديد را كه آخرش «وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ» است نازل فرمود، پس هر كه براى خداشناسى غير از اين جويد هلاك است.[۲۱]

عبد العزيز بن مهتدى گويد: از امام رضا (ع) پرسيدم از سوره توحيد، فرمود: هر كس قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ را بخواند و بدان ايمان داشته باشد به توحید شناخت پیدا کرده است. [۲۲]

احكام فقهى سوره توحید[ویرایش]

به قرائت این سوره در نمازهاى واجب روزانه سفارش ویژه‌اى شده است. با این‌كه سفارش شده در یك نماز واجب پس از حمد، قرائت یك سوره از قرآن در هر دو ركعت آن تكرار نشود، این امر در مورد سوره اخلاص استثنا شده است.[۲۳]

روایت شده كسى كه در هیچ یك از نمازهاى واجب روزانه‌اش سوره «قُل هُوَ اللّهُ اَحَد» را نخواند به او خطاب مى‌شود: تو از نمازگزاران نبودى؛[۲۴] یعنى نماز تو كامل نبوده است. نیز به قرائت این سوره بعد از نماز جمعه[۲۵] و در نماز طواف و نماز وتر و تعقیب نماز واجب[۲۶] سفارش شده است.

برخلاف دیگر سوره‌هاى قرآن كه نمازگزار مى‌تواند پیش از رسیدن به نصف از آن عدول كرده به قرائت سوره دیگر بپردازد در مورد سوره اخلاص و سوره كافرون این اجازه استثنا شده و نمازگزار باید كه با شروع به قرائت این دو سوره، آن را به پایان برساند.[۲۷]

فضائل و آثار سوره توحید[ویرایش]

این سوره از معدود سوره‌هاى قرآن است كه براى آن فضایل و آثارى ویژه و فوق‌العاده بیان شده است. درباره فضیلت قرائت این سوره از طریق فریقین روایات فراوانى نقل شده است. مهم‌ترین و مشهورترین فضیلت سوره اخلاص برابرى ثواب قرائت آن با ثواب قرائت ثلث قرآن است؛ روایاتى پیامبر صلى الله علیه و آله،[۲۸] پیشوایان معصوم علیهم‌السلام[۲۹] و نیز صحابه بر این فضیلت دلالت دارد.

تنها در یك روایت از رسول خدا صلى الله علیه و آله به نقل اَنَس، ثواب آن برابر ربع قرآن دانسته شده است.[۳۰] نیز به قرائت آن همراه با دو سوره فلق و سوره ناس در هر شب پیش از خوابیدن توصیه و صد بار قرائت آن، كفاره گناهان شمرده شده است همچنین گفته شده: قرائت آن پس از نمازهاى واجب، خیر دنیا و آخرت و مغفرت الهى را براى قارى و پدر و مادرش جلب مى‌كند.[۳۱]

در روایات خواندن آن را سبب ایمنى از شر حاكم ستمگر و مردم نیز برشمرده‌اند. مفضل ‌بن ‌عمر از امام صادق علیه‌السلام نقل كرده است: با ‌قرائت «بِسمِ ‌اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیم» و «قُل هُوَ اللّهُ اَحَد» میان خود و مردم حایل ایجاد كن و آن را در طرف راست، چپ، پیش‌رو، پشت سر، بالا و پایین خودت بخوان.[۳۲]

نیز رسول خدا صلى الله علیه و آله به یكى از اصحابش توصیه كرده است كه براى رفع فقر و تنگدستى، این سوره را پس از ورود به خانه قرائت كند[۳۳] و نقل شده كه رسول خدا صلى الله علیه و آله در وقتى كه او را عقربى گزیده بود با قرائت این سوره و معوّذتین، خود را تعویذ كرده است.[۳۴]

در حدیثى آمده است كه هرگاه رسول خدا صلى الله علیه و آله بیمار مى‌شد، سوره «قُل هُوَ اللّهُ اَحَد» را بر خود مى‌خواند.[۳۵]

سفارش‌هاى رسول خدا صلى الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم‌السلام به قرائت این سوره (با توجه به مضمون آن) مى‌تواند تلاشى براى هدایت مردم به ‌سوى اعتقاد صحیح به خداى تعالى بشمار آید؛ به ‌ویژه براى مردمى كه به بت‌پرستى خو گرفته بودند. از این‌رو هرگاه یكى از صحابه به قرائت این سوره مداومت ‌مى‌كرد به شدت مورد تشویق و محبت رسول ‌خدا صلى الله علیه و آله قرار مى‌گرفت.[۳۶]

پیوست[ویرایش]

سوره اخلاص/متن و ترجمه

پانویس[ویرایش]

  1. البرهان فى علوم القرآن، ج‌ 1، ص‌ 280؛ الاتقان، ج‌ 1، ص‌ 19.
  2. المیزان، ج‌ 20، ص‌ 387.
  3. الاتقان، ج‌ 1، ص ‌27.
  4. مجمع‌البیان، ج 10، ص 859؛ تفسیر ابن كثیر، ج 4، ص‌ 604‌ـ‌605؛ الدرالمنثور، ج‌ 8، ص‌ 670.
  5. مجمع‌البیان، ج‌ 10، ص‌ 859.
  6. مجمع‌البیان، ج‌ 10، ص‌ 859.
  7. مجمع‌البیان، ج‌ 10، ص‌ 859.
  8. الاتقان، ج‌ 1، ص‌ 26.
  9. الاتقان، ج‌ 1، ص‌ 26.
  10. مجمع‌البیان، ج‌ 10، ص‌ 854؛ بصائر ذوى التمییز، ج‌ 1، ص‌ 553.
  11. صحیح البخارى، ج‌ 6، ص‌ 115؛ سنن الدارمى، ج‌ 2، ص‌ 459‌ـ‌461؛ روح المعانى، مج‌ 16، ج‌ 30، ص‌ 476.
  12. بیان السعاده، ج‌ 4، ص‌ 281.
  13. الكافى، ج 1، ص 91؛ نورالثقلین، ج‌ 5، ص 707.
  14. الكافى، ج 1، ص 91؛ نورالثقلین، ج‌ 5، ص 707.
  15. مجمع‌البیان، ج‌ 10، ص‌ 854.
  16. الاتقان، ج‌ 1، ص‌ 122.
  17. التفسیر الكبیر، ج‌ 32، ص‌ 175‌ـ‌176؛ تفسیر بقاعى، ج‌ 8، ص‌ 575؛ روح المعانى، مج‌ 16، ص‌ 477.
  18. تفسیر قرطبى، ج‌ 20، ص‌ 169.
  19. الميزان فى تفسير القرآن، طباطبايى سيد محمد حسين، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‌ى مدرسين حوزه علميه قم، ج20، ص387
  20. المیزان، ج‌ 20، ص‌ 388‌ـ‌391.
  21. اصول کافی، ترجمه مصطفوى، ج‌1، ص: 124
  22. الکافی، چاپ اسلامیه، ج1، ص 91
  23. مستمسك العروه، ج‌ 6، ص‌ 285.
  24. البرهان، ج‌ 5، ص‌ 793؛ الكافى، ج‌ 2، ص‌ 622.
  25. الاحادیث والآثار، ص‌ 424.
  26. سنن نسائى، ج‌ 3، ص‌ 68؛ فضائل سورة الاخلاص، ص‌ 153؛ الاحادیث والاثار، ص‌ 284 و 391.
  27. الكافى، ج‌ 3، ص‌ 317.
  28. تفسیر ابن ‌كثیر، ج ‌4، ص‌ 606‌ـ‌607؛ الدرالمنثور، ج‌ 8، ص‌ 678‌ـ‌680.
  29. نورالثقلین، ج‌ 5، ص‌ 702؛ خواص القرآن، ص‌ 204‌ـ‌205.
  30. نورالثقلین، ج‌ 5، ص‌ 699.
  31. مجمع‌البیان، ج 10، ص 855؛ تفسیر ابن ‌كثیر، ج 4، ص 605 و 609.
  32. نورالثقلین، ج‌ 5، ص‌ 703.
  33. نورالثقلین، ج‌ 5، ص‌ 705؛ تفسیر ابن كثیر، ج‌ 4، ص‌ 608.
  34. نورالثقلین، ج‌ 5، ص‌ 704.
  35. الاحادیث والآثار، ص‌ 419.
  36. نورالثقلین، ج‌ 5، ص‌ 701؛ تفسیر ابن ‌كثیر، ج‌ 4، ص‌ 605.

منابع[ویرایش]

قرآن
(اسامی و صفات قرآن، اعجاز قرآن، عدم تحریف در قرآن)
اجزاء قرآن آیه، سوره، جزء، حزب، حروف مقطعه ↓ رده ها ↓
ترجمه و تفسیر قرآن تاریخ تفسیر، روشهای تفسیری قرآن، سیاق آیات، اسرائیلیات، تاویل، فهرست تفاسیر شیعه، فهرست تفاسیر اهل سنت، ترجمه های قرآن

سوره های قرآن

آیات قرآن

واژگان قرآنی

شخصیت های قرآنی

قصه های قرآنی

علوم قرآنی

معارف قرآن

علوم قرآنی تاریخ قرآن: نزول قرآن، جمع قرآن، شان نزول، کاتبان وحی، قراء سبعه
دلالت الفاظ قرآن: عام و خاص، مجمل و مبین، مطلق و مقید، محکم و متشابه، مفهوم و منطوق، نص و ظاهر، ناسخ و منسوخ
تلاوت قرآن تجوید، آداب قرائت قرآن، تدبر در قرآن
متن و ترجمه قرآن