روشهای تفسیری قرآن

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به: ناوبری، جستجو

روش تفسیری عبارت است از طریق و شیوه‌ای كه هر مفسر برای تفسیر یك یا چند آیه انتخاب می‌كند و غالباً بستگی دارد به ابزاری كه در تفسیر بكار می‌برد. مفسر گاهی بر اساس عقل، گاهی بر اساس نقل (روایات) و زمانی به کمک خود قرآن به تفسیر می پردازد.

روشهای متداول تفسیر قرآن[ویرایش]

روشهای تفسیری متداول صرف نظر از درستی یا نادرستی آنها عبارتند از:

ازجهت شکل:

  1. تفسیر ترتیبی
  2. تفسیر موضوعی

ازجهت منابع:

  1. تفسیر قرآن به قرآن
  2. تفسیر عقلی
  3. تفسیر روایی

ازجهت معیار:

  1. تفسیر اجتهادی
  2. تفسیر فقهی
  3. تفسیر ادبی
  4. تفسیر تربیتی
  5. تفسیر كلامی
  6. تفسیر فلسفی
  7. تفسیر عرفانی
  8. تفسیر علمی - تجربی
  9. تفسیر رمزی
  10. تفسیر به رأی

تفاوت روشها و گرایش های تفسیری[ویرایش]

گاهی مفسران بر اساس علاقه و گرایش کلامی، فقهی، تاریخی یا فلسفی یا... قرآن را تفسیر می‌کنند؛ یعنی جنبه کلامی و اعتقادات قرآن، احکام یا مسائل تاریخی یا فلسفی آن را بیان می‌کنند؛ این‌ها گرایش‌های تفسیری است و روش تفسیری شیوه مفسر در بیان و تفسیر آیه است با هر گرایشی که دارد.

تفاوتی نمی‌کند که مفسر از چه دریچه ای به آیه نگاه می کند در هر صورت او برای تفسیر آیه به ناچار این کار را به یک روش از روشهای پیش گفته - یا چند مورد آنها به صورت توامان - انجام می دهد.

در برخی از کتابهایی که به بررسی روشهای تفسیر قرآن می پردازد بین روشهای تفسیری و گرایش های تفسیری تمایز چندانی داده نشده و روشهای تفسیر قرآن در کنار گرایشهای تفسیری مورد بررسی قرار گرفته اند.

علت پیدایش شیوه‌های مختلف در قرآن[ویرایش]

در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله مردم مستقیماً از منبع متصل به وحی الهی استفاده می‌كردند و هر مشكلی را از ایشان سئوال می‌كردند و تفسیر از این قاعده مستثنی نبود ولذا بسیاری از روایات اسلامی، تفسیر آیات قرآن است كه از پیامبر صلی الله علیه و آله سئوال شده و ایشان مطلب آیه را توضیح داده‌اند.

در زمان ائمه معصومین علیهم السلام تا حدودی وضع بر همین منوال بود، خصوصاً برای شیعه كه قول آنها را حجت می‌دانند و در مورد تفسیر آیات هم از ایشان سئوال می‌شد.

اما در زمانهای بعد در قرون اولیه اسلام كم‌كم بحث‌های كلامی زیاد شد و این به علت فتح كشورهای جدید و برخورد مسلمانان با فرقه‌های مختلف اوج گرفت و در زمان خلفاء فلسفه یونانی به عربی منتقل شد ولذا در عهد عباسیان (اواخر قرن اول و اوایل قرن دوم هجری قمری) بحث های عقلی و فلسفی رشد كرد و در هیمن زمان هم تصوف ظاهر شد و بعضی مردم به ریاضت و مجاهده نفس و... روی آوردند و در این میان گروه سومی از مردم اهل حدیث شدند كه بر تعبد محض به ظواهر دینی پایبند بودند و به خاطر همین اختلاف آراء اختلاف روشهای تفسیری هم بوجود آمد.

محدثین از روش تفسیر با روایات سلف صالح و صحابه و... پیروی می‌كردند و متكلمین و فلاسفه هم آیات را طبق مذهب مختار خودشان تفسیر می‌كردند و آیات مخالف را تأویل می‌كردند و متصوفه به تأویل آیات روی آوردند و به همین ترتیب شیوه‌های تفسیری متعدد بوجود آمد.

روشهای تفسیر عقلی و نقلی قرآن[ویرایش]

گاهی مفسر بر اساس عقل به تفسیر می‌پردازد که به آن روش «تفسیر عقلی» می‌گویند. «تفسیر نقلی» نیز یا تفسیر با الهام از روایات است، که به آن «تفسیر روایی» یا «مأثور» می‌گویند و یا تفسیر با آیات دیگر است، که به آن «تفسیر قرآن به قرآن» می‌گویند.

منابع[ویرایش]

پیوندهای مفید[ویرایش]

***
تفسیر قرآن (توضیح -تاریخچه - روشها)
اصطلاحات: اسباب نزول -اسرائیلیات -سیاق آیات تفاسیر: همه - شیعه - اهل سنت مفسرین: همه - شیعه - سنی
شاخه های تفسیر قرآن ← تفسیر روایی تفسیر اجتهادی تفسیر فقهی تفسیر ادبی تفسیر تربیتی تفسیر كلامی تفسیر فلسفی تفسیر عرفانی تفسیر علمی
تفاسیر روایی تفاسیر اجتهادی تفاسیر فقهی تفاسیر ادبی تفاسیر تربیتی تفاسیر كلامی تفاسیر فلسفی تفاسیر عرفانی تفاسیر علمی
روشهای تفسیری قرآن ← ازجهت منابع : عقلی ، روایی، قرآن به قرآن از جهت شکل : ترتیبی، موضوعی