سوره

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به: ناوبری، جستجو

مفهوم سوره[ویرایش]

«سوره» از «سور بلد» (ديوار بلند و محيط به شهر) گرفته شده است؛ زيرا هر سوره آياتى را دربرگرفته است و به آن احاطه دارد. مانند حصار (سور) شهر كه خانه‌هايى را دربرگرفته است.

برخى آن را به معناى بلنداى شرف و منزلت رفيع گرفته ‌اند. زيرا بنابر گفته ابن فارس يكى از معانى سوره، علوّ و ارتفاع است و «سارَ يَسورُ» به معناى غضب نمودن و برانگيخته شدن از همين ماده است. هر طبقه از ساختمان را نيز سوره مى‌گويند.

جوهری معتقد است : و السُّورُ أيضاً: جمع سُورَةٍ، مثل بُسْرَةٍ و بُسْرٍ، و هى كلُّ منزِلة من البِناء. و منه سُورَةُ القرآنِ، لأنَّها منزلةٌ بعد منزلةٍ مقطوعةٍ عن الأخرى.[۱] ابوالفتوح رازى مى ‌گويد: بدان كه سوره را معنى، منزلت بود از منازل شرف و همچنین گويد: باروى شهر را از آن جهت «سور» خوانند كه بلند و مرتفع باشد.[۲]

برخى ديگر آن را از «سؤر» به معناى قطعه و باقيمانده چيزى دانسته‌ اند. ابوالفتوح در اين‌ باره مى‌ گويد: اما آنكه مهموز گويد، اصل آن از «سؤر الماء» باشد و آن بقيه آب است در آبدان و عرب اگر در ظرف چيزى باقى گذارى گويد: «أسأرتُ فى الإناء» . بنابراين سوره در اصل «سؤره» بوده و به منظور سهولت در تلفظ، همزه به واو بدل شده است و تمام قاريان متفقاً آن را با واو خوانده‌اند و در هيچ‌ يك از موارد نه‌گانه كه در قرآن آمده كسى آن را با همزه قرائت نكرده است.

اسامى گروه های سوره‌هاى قرآن[ویرایش]

  1. «سبع طوال»: هفت سوره طولانى سوره بقره، سوره آل عمران، سوره نساء، سوره اعراف، سوره انعام، سوره مائده و سوره يونس.
  2. «مئين»: سوره‌هايى كه عدد آيات آنها از صد متجاوز است، ولى از لحاظ حجم به سبع طوال نمى‌رسند كه نزديك به دوازده سوره‌اند و عبارتند از: سوره هود، سوره يوسف، سوره نحل، سوره كهف، سوره مريم و...
  3. «مثانى»: سوره‌هايى كه عدد آيات آنها زير صد قرار دارد و نزديك بيست سوره‌اند و از اين جهت مثانى گفته مى‌شوند كه قابل تكرارند و به جهت كوتاه بودن بيش از يك مرتبه تلاوت مى‌شوند.
  4. «حواميم»: هفت سوره‌اى كه با حروف «حم» شروع مى‌شود كه عبارتند از: سوره مومن، سوره فصلت، سوره شورى، سوره زخرف، سوره دخان، سوره جاثيه و سوره احقاف.
  5. «ممتحنات»: نزديك به بيست سوره‌اند و عبارتند از: سوره فتح، سوره حشر، سوره سجده، سوره طلاق، سوره قلم، سوره حجرات، تبارك، سوره تغابن، سوره منافقون، سوره جمعه، سوره صف، سوره جن، سوره نوح، سوره مجادله، سوره ممتحنه و سوره تحريم.
  6. «مفصّلات»: از سوره الرحمان تا آخر قرآن است؛ چون فواصل (آيه‌هاى) اين سوره‌ها كوتاه است بدين نام ناميده شده‌اند.

عدد سوره‌ های قرآن‌[ویرایش]

قرآن با 114 سوره از روز نخست به همين صورت فعلى، نه كم و نه زياد، نازل شده و از طريق پيامبر صلی الله علیه و اله با نقل صحابه و تابعين به دست ما رسيده است. اين عدد متواتر است، بیشتر ازاين فاقد اعتبار و كمتر از اين فاقد دليل است.

گفته شده است: مصحف عبد الله بن مسعود، فاقد سوره حمد و دو سوره معوّذتين (ناس و فلق) بوده است. او بر اين باور بود كه سوره حمد همتاى قرآن است و از قرآن جداست، چنانكه در آيه «وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ»(سوره حجر، 87) سوره حمد كه همان سبع مثانى است، در مقابل قرآن قرار گرفته است. اما معوّذتين را از سوره‌هاى قرآنى نمى ‌دانست بلكه آن دو را از دعاهاى مبطل السحر (دفع چشم‌زخم) مى ‌شمرد كه بر پيغمبر اكرم صلی الله علیه و آله وحى شد تا با خواندن آنها چشم ‌زخمى كه بر حسنين وارد شده بود، دفع شود؛ بنابراين هرگاه اين دو سوره را در مصحفى مى ‌ديد، آن را پاك مى‌كرد و مى ‌گفت: غير قرآن را با قرآن خلط نكنيد.

مصحف ابىّ بن كعب نیز داراى 115 سوره بوده است. او دو سوره فيل و سوره ايلاف را يك سوره مى‌دانست و ميان آن دو «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» نمى ‌آورد. ضمنا دو سوره به نامهاى «حفد» و «خلع» بر سوره‌ها اضافه كرده بود.[۳]

پانویس[ویرایش]

  1. جوهرى، اسماعيل بن حماد، الصحاح - تاج اللغة و صحاح العربية، 6 جلد، دار العلم للملايين، بيروت - لبنان، اول، 1410 ه‍ ق ج2 ص 690
  2. الروض الجنان؛ ج1، مقدمه، ص9.
  3. تاریخ قرآن معرفت، ص 75-81.

منابع[ویرایش]

محمدهادی معرفت، تاریخ قرآن، انتشارات سمت.

قرآن
(اسامی و صفات قرآن، اعجاز قرآن، عدم تحریف در قرآن)
اجزاء قرآن آیه، سوره، جزء، حزب، حروف مقطعه ↓ رده ها ↓
ترجمه و تفسیر قرآن تاریخ تفسیر، روشهای تفسیری قرآن، سیاق آیات، اسرائیلیات، تاویل، فهرست تفاسیر شیعه، فهرست تفاسیر اهل سنت، ترجمه های قرآن

سوره های قرآن

آیات قرآن

واژگان قرآنی

شخصیت های قرآنی

قصه های قرآنی

علوم قرآنی

معارف قرآن

علوم قرآنی تاریخ قرآن: نزول قرآن، جمع قرآن، شان نزول، کاتبان وحی، قراء سبعه
دلالت الفاظ قرآن: عام و خاص، مجمل و مبین، مطلق و مقید، محکم و متشابه، مفهوم و منطوق، نص و ظاهر، ناسخ و منسوخ
تلاوت قرآن تجوید، آداب قرائت قرآن، تدبر در قرآن
متن و ترجمه قرآن