شهادت ثالثه

شهادت ثالثه یا شهادت به ولایت، عبارت «أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيًّا وَلِيُّ اللَّهِ» («گواهی می‌دهم که علی علیه السلام ولیّ خداست») است که در اذان و اقامه شیعیان، پس از دو شهادت به یگانگی خدا و رسالت پیامبر صلی الله علیه وآله و پیش از «حی علی الصلاة» گفته می‌شود. در فقه امامیه، اذان هجده فصل و اقامه هفده فصل دارد و این عبارت در شمار آن فصل‌ها نیست؛ ازاین‌رو مشهور فقیهان آن را مستحب شمرده‌اند، نه جزء اذان، و تصریح کرده‌اند که نباید به قصد جزئیت گفته شود. برخی فقیهان نیز با تکیه بر روایاتی که این عبارت را در اذان آورده‌اند، آن را مستحب مؤکد دانسته‌اند. این عبارت گواهی به امامت و ولایت امام علی علیه السلام است و ازاین‌رو جایگاهی اعتقادی یافته است؛ در برابر، عالمان اهل سنت آن را در شمار اذان نمی‌دانند.

جایگاه در اذان و اقامه

اذان در فقه امامیه از هجده فصل ترکیب می‌شود: چهار تکبیر، دو شهادت به یگانگی خدا، دو شهادت به رسالت پیامبر صلی الله علیه وآله، دو «حی علی الصلاة»، دو «حی علی الفلاح»، دو «حی علی خیر العمل»، دو تکبیر و دو «لا إله إلا الله». اقامه هفده فصل دارد و تفاوت آن با اذان در سه چیز است: آغاز با دو تکبیر، دو بار «قد قامت الصلاة» و یک بار «لا إله إلا الله».

شهادت ثالثه در این شمارش نیامده است و جایگاه آن در اذان، پس از دو شهادت و پیش از «حی علی الصلاة» است؛ در اقامه نیز پس از دو شهادت گفته می‌شود. صورت رایج آن «أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيًّا وَلِيُّ اللَّهِ» است: «گواهی می‌دهم که علی علیه السلام ولیّ خداست». در این تعبیر، «ولیّ» به معنای دوست و سرپرست است و با کاربرد آن در آیه ولایت پیوند دارد.

حکم فقهی

مشهور فقیهان امامیه، شهادت ثالثه را مستحب می‌دانند؛ واجب نیست و جزء اذان و اقامه نیز شمرده نمی‌شود. به تصریح آنان، این عبارت باید به قصد قربت و بدون قصد جزئیت گفته شود؛ زیرا افزودن بر اذان به قصد جزئیت، تشریع در عبادت و بدعت شمرده می‌شود. در چگونگی قصد نیز اختلاف است: برخی «قصد رجاء» را لازم دانسته‌اند و برخی «قصد قربت مطلقه» را کافی شمرده‌اند.

اختلاف فقیهان

در برابر این دیدگاه، شماری از محدثان و فقیهان که بیشتر گرایش اخباری داشتند، با استناد به روایاتی که این عبارت را در اذان آورده‌اند، آن را در شمار مستحبات مؤکد شمرده‌اند و برخی آن را فصل اذان دانسته‌اند. فقیهان مشهور، سند این روایات را قابل اعتماد ندانسته و بر توقیفی بودن اذان تأکید کرده‌اند؛ به باور آنان، اذانِ منقول از معصومان علیهم السلام همان هجده فصل است و چیزی بر آن افزوده نمی‌شود.

تقیه

در شرایط تقیه، یعنی هنگامی که شیعه در جمع اهل سنت نماز می‌گزارد، برخی فقیهان ترک شهادت ثالثه را روا دانسته‌اند؛ چنان‌که ترک «حی علی خیر العمل» را نیز در چنین موقعیتی جایز شمرده‌اند. مستند این حکم، روایاتی است که به هماهنگی ظاهری با جماعت مسلمانان فرمان می‌دهند.

مستندات

مهم‌ترین مستند اعتقادی این گواهی، آیهٔ ولایت است: «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»؛ «سرپرست شما تنها خدا و رسول او و مؤمنانی هستند که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند». مفسران شیعه شأن نزول آن را بخشیدن انگشتری به نیازمند از سوی امام علی علیه السلام در حال رکوع دانسته‌اند.

دومین مستند، آیهٔ ابلاغ است: «يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَبِّكَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ»؛ «ای پیامبر، آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ کن؛ و اگر نکنی، رسالت او را ابلاغ نکرده‌ای». مفسران شیعه این آیه را دربارهٔ اعلام ولایت امام علی علیه السلام در واقعه غدیر دانسته‌اند.

جایگاه اعتقادی

شهادت ثالثه، دو شهادت نخست را به امامت پیوند می‌دهد. به باور امامیه، ولایت امام علی علیه السلام ادامهٔ رسالت پیامبر صلی الله علیه وآله است و گواهی به آن، در کنار توحید و نبوت می‌نشیند. ازاین‌رو این عبارت در فرهنگ شیعه، نشانهٔ هویت مذهبی و یادآور واقعهٔ غدیر شمرده می‌شود. برخی فقیهان رواج دیرینهٔ آن را در اذان و تبدیل شدن آن به شعار شیعه، نشانهٔ مشروعیت آن شمرده و به سیرهٔ عملی شیعیان استناد کرده‌اند. با این حال، فقیهان تأکید می‌کنند که این گواهی، اصلی تازه در اذان نمی‌افزاید و جایگاه آن تنها در شمار مستحبات است.

پیشینهٔ تاریخی

دربارهٔ آغاز رواج این عبارت، گزارش یکدستی در منابع کهن نیست. در فهرست فصل‌های اذان در آثار فقهی سده‌های میانه، شهادت ثالثه نیامده و فقیهان آن را از مستحبات بیرون از اذان شمرده‌اند.

روشن‌ترین گزارشی که در دست است، از سدهٔ هشتم هجری و از سفرنامهٔ ابن بطوطه است. او در وصف قطیف نوشته است که مؤذن آن مردم پس از دو شهادت می‌گفت: «أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيًّا وَلِيُّ اللَّهِ»؛ «گواهی می‌دهم که علی ولیّ خداست». ابن بطوطه که از موضع یک ناظر سنی‌مذهب می‌نویسد، آنان را «رافضیه غلاة» (رافضیان غالی) خوانده و تعبیرهای دیگری نیز از اذانشان نقل کرده که با باورهای امامیه سازگار نیست. با این حال، گزارش او نشان می‌دهد که این عبارت دست‌کم از سدهٔ هشتم هجری در اذان برخی گروه‌های شیعی رواج داشته است. دربارهٔ سیر رواج آن در سده‌های بعد، اطلاعات منظمی در منابع کهن دیده نمی‌شود و پژوهش‌های مستقل در این باره اندک است.

دیدگاه اهل سنت

در اذان اهل سنت، تنها دو شهادت به یگانگی خدا و رسالت پیامبر صلی الله علیه وآله گفته می‌شود و شهادت سوم جای ندارد. به باور عالمان اهل سنت، اذان عبادتی توقیفی است و افزودن هر جمله به آن بدعت شمرده می‌شود؛ ازاین‌رو آن را در اذان روا نمی‌دانند.

فقیهان شیعه در پاسخ می‌گویند شهادت ثالثه را جزء اذان نمی‌دانند و اذان را همان هجده فصل می‌شمارند؛ بنابراین گفتن آن به قصد ذکر، افزودن بر عبادت نیست.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن بطوطه، محمد بن عبدالله؛ رحلة ابن بطوطه (تحفة النظار فی غرائب الأمصار)، بیروت: دار الشرق العربی، بی‌تا.
• ابن حجر عسقلانی، احمد؛ فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت: دار المعرفة، ۱۳۷۹ق.
• بحرانی، یوسف؛ الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
• حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ تذکرة الفقهاء، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، بی‌تا.
• حلی، جعفر بن حسن؛ شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: مؤسسة اسماعیلیان، ۱۴۰۹ق.
• خمینی، سید روح‌الله؛ تحریر الوسیلة، قم: مؤسسة مطبوعات دار العلم، بی‌تا.
• طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم؛ العروة الوثقی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
• طوسی، محمد بن حسن؛ تهذیب الأحکام، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۶۵ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• نووی، یحیی؛ المجموع شرح المهذب، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.