حدیث کساء

حدیث کساء، روایتی است دربارهٔ گرد آمدن پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) با علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) زیر عبا (کساء) و نزول آیه تطهیر (سوره احزاب، آیهٔ ۳۳) در شأن آنان. این رویداد را محدثان شیعه و اهل سنت با سندهای گوناگون نقل کرده‌اند و اصطلاح «اصحاب کساء» از آن برخاسته است.

این رویداد دو صورت روایی دارد: گزارشی کوتاه که در صحاح و مسانید اهل سنت و در منابع شیعه آمده است، و متنی بلند و مفصل به روایت جابر بن عبدالله انصاری از حضرت فاطمه (سلام الله علیها) که در مجالس شیعی خوانده می‌شود و در چاپ‌های مفاتیح الجنان درج شده است. به گزارش دایرةالمعارف تشیع، اصل این حدیث از معدود رویدادهایی است که میان شیعه و سنی مورد اتفاق است.

گزارش کوتاه

در صحیح مسلم، باب فضائل اهل بیت پیامبر (ص)، روایتی از عایشه آمده که صورت کوتاه و روشن این رویداد را دربردارد: «خَرَجَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ غَدَاةً وَعَلَيْهِ مِرْطٌ مُرَحَّلٌ مِنْ شَعْرٍ أَسْوَدَ، فَجَاءَ الْحَسَنُ فَأَدْخَلَهُ، ثُمَّ جَاءَ الْحُسَيْنُ فَأَدْخَلَهُ، ثُمَّ جَاءَتْ فَاطِمَةُ فَأَدْخَلَهَا، ثُمَّ جَاءَ عَلِيٌّ فَأَدْخَلَهُ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»؛ «پیامبر (ص) بامدادی بیرون آمد، در حالی که ردایی پشمین و نقش‌دار از موی سیاه بر تن داشت. حسن آمد و او را زیر آن جای داد؛ سپس حسین آمد و او را داخل کرد؛ سپس فاطمه آمد و او را وارد کرد؛ سپس علی آمد و او را داخل کرد؛ آنگاه فرمود: خداوند فقط می‌خواهد پلیدی را از شما اهل بیت بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند.»

همین مضمون از ام سلمه و از عمر بن ابی‌سلمه نیز نقل شده و در سنن ترمذی و مسند احمد آمده است. در منابع شیعه، این گزارش در بحار الأنوار و در تفسیرهای ذیل آیه نقل شده است.

در پی این رویداد، آیهٔ تطهیر نازل شد: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»؛ «جز این نیست که خدا می‌خواهد هرگونه پلیدی را از شما اهل بیت بزداید و شما را چنان‌که شایسته است پاک و پاکیزه گرداند.»

مکان رویداد

دربارهٔ جایگاه این گردهمایی اختلاف است. به گزارش دایرةالمعارف تشیع، رویداد در خانهٔ حضرت فاطمه (سلام الله علیها) یا خانهٔ ام سلمه رخ داده است. در متن مفصّل، خانهٔ فاطمه (سلام الله علیها) محل رویداد است و خود او گزارش‌دهندهٔ آن است. در برخی روایات، ام سلمه از پیامبر (ص) خواست تا زیر کساء با آنان باشد؛ پیامبر او را به خیر بشارت داد، اما در شمار اصحاب کساء قرار نداد.

جایگاه اعتقادی

حدیث کساء، همراه با آیهٔ تطهیر، در کلام شیعه دو کارکرد دارد: تعیین مصداق «اهل بیت» و اثبات عصمت آنان. مفسران شیعه برآن‌اند که مقصود از اهل بیت در این آیه، همان پنج تن زیر کساء است و همسران پیامبر را دربر نمی‌گیرد. آنان «رجس» را هرگونه پلیدی معنوی، از جمله گناه، می‌دانند و بر این باورند که تعلق ارادهٔ تکوینی خداوند به زدودن آن، همان عصمت است.

از سوی دیگر، در کلام امامیه، امامت جز برای معصوم نیست. مفسران شیعه از آیهٔ «لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ»؛ «عهد من به ستمکاران نمی‌رسد» چنین برداشت کرده‌اند که منصب امامت به کسی که ستم کرده است نمی‌رسد. بر این پایه، حدیث کساء و آیهٔ تطهیر، با تعیین پنج تن اهل کساء و اثبات عصمت ایشان، در شمار مستندات امامت اهل بیت (علیهم السلام) نیز به کار می‌رود.

متن مفصّل

متن بلندی که امروز در مجالس خوانده می‌شود، به روایت جابر بن عبدالله انصاری از حضرت فاطمه (سلام الله علیها) است. مفاتیح الجنان آن را به نقل از «عوالم العلوم» عبدالله بن نورالله بحرانی و «با سند صحیح» از جابر آورده است. در همان چاپ یادآوری شده که این متن را برخی ناشران برای «اتمام فایده» و به سبب «کثرت تلاوت مؤمنان» به پایان کتاب افزوده‌اند و از اصل مفاتیح نیست.

آنچه در پی می‌آید، گزیده‌ای از این متن است: آغاز روایت، دعای پیامبر (ص) زیر عبا و وعدهٔ پایانی آن. متن کامل در مفاتیح الجنان چند صفحه را دربر می‌گیرد و در آن، آمدن حسن و حسین و علی (علیهم السلام) و اجازه‌گرفتن آنان، و نیز گفت‌وگوی جبرئیل با پیامبر (ص) به تفصیل آمده است.

گزیدهٔ متن و ترجمهٔ حدیث کساء (برای دیدن، بخش را باز کنید)

آغاز روایت

متن عربی

عَنْ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ عَلَيْهَا السَّلَامُ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، قَالَ: سَمِعْتُ فَاطِمَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: دَخَلَ عَلَيَّ أَبِي رَسُولُ اللَّهِ فِي بَعْضِ الْأَيَّامِ، فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكِ يَا فَاطِمَةُ، فَقُلْتُ: عَلَيْكَ السَّلَامُ، قَالَ: إِنِّي أَجِدُ فِي بَدَنِي ضَعْفًا، فَقُلْتُ لَهُ: أُعِيذُكَ بِاللَّهِ يَا أَبَتَاهُ مِنَ الضَّعْفِ! فَقَالَ: يَا فَاطِمَةُ، ائْتِينِي بِالْكِسَاءِ الْيَمَانِي فَغَطِّينِي بِهِ، فَأَتَيْتُهُ بِالْكِسَاءِ الْيَمَانِي فَغَطَّيْتُهُ بِهِ، وَصِرْتُ أَنْظُرُ إِلَيْهِ وَإِذَا وَجْهُهُ يَتَلَأْلَأُ كَأَنَّهُ الْبَدْرُ فِي لَيْلَةِ تَمَامِهِ وَكَمَالِهِ.

ترجمهٔ فارسی

از فاطمهٔ زهرا (سلام الله علیها) دختر پیامبر خدا (ص) روایت شده است؛ [جابر] گفت: از فاطمه شنیدم که فرمود: روزی پدرم پیامبر خدا بر من وارد شد و فرمود: سلام بر تو ای فاطمه. گفتم: سلام بر تو. فرمود: من در بدنم سستی احساس می‌کنم. به او گفتم: ای پدر، تو را از این سستی به خدا می‌سپارم. فرمود: ای فاطمه، عبای یمانی را برایم بیاور و مرا با آن بپوشان. عبای یمانی را آوردم و او را پوشاندم و به او می‌نگریستم؛ چهره‌اش می‌درخشید، همچون ماه شب چهاردهم در تمامی و کمال خود.

دعای پیامبر (ص) زیر کساء

متن عربی

فَلَمَّا اكْتَمَلْنَا جَمِيعًا تَحْتَ الْكِسَاءِ أَخَذَ أَبِي رَسُولُ اللَّهِ بِطَرَفَيِ الْكِسَاءِ وَأَوْمَأَ بِيَدِهِ الْيُمْنَى إِلَى السَّمَاءِ وَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي وَخَاصَّتِي وَحَامَّتِي، لَحْمُهُمْ لَحْمِي وَدَمُهُمْ دَمِي، يُؤْلِمُنِي مَا يُؤْلِمُهُمْ وَيَحْزُنُنِي مَا يَحْزُنُهُمْ، أَنَا حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَهُمْ وَسِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَهُمْ وَعَدُوٌّ لِمَنْ عَادَاهُمْ وَمُحِبٌّ لِمَنْ أَحَبَّهُمْ، إِنَّهُمْ مِنِّي وَأَنَا مِنْهُمْ، فَاجْعَلْ صَلَوَاتِكَ وَبَرَكَاتِكَ وَرَحْمَتَكَ وَغُفْرَانَكَ وَرِضْوَانَكَ عَلَيَّ وَعَلَيْهِمْ، وَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا.

ترجمهٔ فارسی

چون همگی زیر آن عبا گرد آمدیم، پدرم دو طرف عبا را به دست گرفت و با دست راست به آسمان اشاره کرد و گفت: خدایا، اینان اهل بیت و نزدیکان و کسان من‌اند؛ گوشتشان گوشت من و خونشان خون من است. آنچه آنان را بیازارد مرا می‌آزارد و آنچه آنان را اندوهگین کند مرا اندوهگین می‌کند. من با هر کس که با آنان بجنگد در جنگم و با هر کس که با آنان از در صلح باشد در صلحم؛ دشمن آن کسی‌ام که با آنان دشمنی کند و دوستدار کسی‌ام که آنان را دوست بدارد. آنان از من‌اند و من از آنان. پس درودها و برکات و رحمت و آمرزش و خشنودی خود را بر من و آنان قرار ده و پلیدی را از ایشان بزدای و پاکشان گردان.

وعدهٔ پایان روایت

متن عربی

فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ: وَالَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ نَبِيًّا وَاصْطَفَانِي بِالرِّسَالَةِ نَجِيًّا، مَا ذُكِرَ خَبَرُنَا هَذَا فِي مَحْفَلٍ مِنْ مَحَافِلِ أَهْلِ الْأَرْضِ وَفِيهِ جَمْعٌ مِنْ شِيعَتِنَا وَمُحِبِّينَا، إِلَّا وَنَزَلَتْ عَلَيْهِمُ الرَّحْمَةُ وَحَفَّتْ بِهِمُ الْمَلَائِكَةُ وَاسْتَغْفَرَتْ لَهُمْ إِلَى أَنْ يَتَفَرَّقُوا.

ترجمهٔ فارسی

پیامبر (ص) فرمود: سوگند به آن که مرا به حق به پیامبری برانگیخت و به رسالت برگزید، این خبر ما در هیچ انجمنی از انجمن‌های زمین که در آن گروهی از شیعیان و دوستداران ما باشند، یاد نمی‌شود، مگر آنکه رحمت بر آنان فرود می‌آید و فرشتگان آنان را در میان می‌گیرند و تا پراکنده نشوند برایشان آمرزش می‌خواهند.

سند و ارزیابی

اصل رویداد، به گزارش دایرةالمعارف تشیع، در آثار شیعه و سنی به اندازه‌ای تکرار شده که مورد اتفاق است. دربارهٔ متن بلند، دیدگاه‌ها یکسان نیست. مفاتیح الجنان سند آن را «صحیح» می‌خواند و آن را به عوالم العلوم بحرانی نسبت می‌دهد. در فهرستی که محمدی اشتهاردی از منابع این متن به دست داده، نام «منتخب» فخرالدین طریحی (سدهٔ یازدهم هجری) و عوالم العلوم عبدالله بحرانی دیده می‌شود و او از سید محمدکاظم یزدی نقل می‌کند که اصل داستان را متواتر دانسته و بعید نشمرده است که تفصیل آن نیز چنین باشد.

گروهی از عالمان شیعه رساله‌های مستقلی دربارهٔ سند این حدیث نوشته‌اند؛ از جمله «سند حدیث کساء» از سید شهاب الدین مرعشی نجفی و «حدیث الکساء عند أهل السنة» از سید مرتضی عسکری. همچنین شروحی بر متن معروف آن نگاشته شده است.

در مجالس و فرهنگ شیعی

به گزارش دایرةالمعارف تشیع، متن مفصّل حدیث کساء در مجالس و محافل شیعی، برای تبرک و توسل، برآورده شدن حاجات، رفع مشکلات و شفای بیماران خوانده می‌شود. پشتوانهٔ این سنت، وعده‌ای است که در پایان خود روایت آمده و به یادکرد آن خبر در انجمن‌های شیعیان، فرود رحمت و آمرزش فرشتگان را بشارت می‌دهد.

از همین رویداد، اصطلاح‌هایی مانند «اصحاب کساء»، «آل عبا» و «پنج تن آل عبا» در ادبیات دینی رایج شده است. شاعران عرب، فارسی و ترکی این رویداد را به نظم درآورده‌اند و شرح‌هایی نیز بر متن آن نوشته شده است. این متن در شمار احادیث مشهور شیعه در فضایل اهل بیت (علیهم السلام) است.

منابع

• قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
• ابن حنبل، أحمد؛ مسند أحمد، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۶.
• ترمذی، محمد بن عیسی؛ سنن الترمذی، تحقیق أحمد محمد شاکر و دیگران، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
• قمی، عباس؛ کلیات مفاتیح الجنان، قم: اسوه، بی‌تا؛ ج۱.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۳ق؛ ج۳۵.
• محمدی اشتهاردی، محمد؛ «داستان کساء و مدارک آن»، ماهنامهٔ پاسدار اسلام، شمارهٔ ۲۳۷.
• مسلم نیشابوری، مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• مشایخ فریدنی، حسین؛ «حدیث کساء»، دایرةالمعارف تشیع، تهران: مؤسسهٔ تحقیقات و نشر معارف اهل البیت، ج۶.