زاد المسیر فی علم التفسیر (کتاب): تفاوت بین نسخهها
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) (ویرایش) |
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
||
| سطر ۲۵: | سطر ۲۵: | ||
}} | }} | ||
| − | '''«زاد المسیر فى علم التفسیر»'''، اثر [[عبدالرحمان بن جوزی]] (م، ۵۹۷ ق) است که خلاصهاى از [[تفسیر قرآن|تفسیر]] بزرگ وى به نام | + | '''«زاد المسیر فى علم التفسیر»'''، اثر [[عبدالرحمان بن جوزی]] (م، ۵۹۷ ق) است که خلاصهاى از [[تفسیر قرآن|تفسیر]] بزرگ وى به نام «المُغنى فى تفسیر القرآن» و شامل جمیع آیات [[قرآن]] مىباشد. سبک غالب بر این تفسیر، نقلى و روایى است و برگرفته از روایات [[پیامبر اسلام|پیامبر]] صلى الله علیه وآله و [[صحابه]] و [[تابعین|تابعین]] مىباشد. |
| + | |||
| + | == مؤلف == | ||
| + | «[[عبدالرحمان بن جوزی|ابوالفرج عبدالرحمن بن جوزى]]» (۵۱۰-۵۹۷ ق)، متکلم، مورخ، [[محدث]] و [[فقیه]] [[حنبلی]] در قرن ششم هجری است. بیشترین مایه شهرت ابن جوزی، وعظ و [[خطابه|خطابه]] و تدریس بود، که بخش مهمی از زندگی اجتماعی او را در برمیگرفت. | ||
| + | |||
| + | وی کتب فراوانی در علوم مختلف علاوه بر «[[زاد المسیر فی علم التفسیر (کتاب)|زاد المسیر فی علم التفسیر]]» تألیف کرده است، از جمله: [[المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم (کتاب)|المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم]]، [[صفة الصفوة (کتاب)|صفة الصفوة]]، [[تلبیس ابلیس (کتاب)|تلبیس ابلیس]]، آفة اصحاب الحدیث، بستان الواعظین، صید الخاطر. | ||
| + | |||
| + | [[سبط بن جوزی|سبط ابن جوزی]] (۶۵۴-۵۸۲ ق)، واعظ و مورخ نامدار [[اهل سنت]] در قرن هفتم هجری، نوه عبدالرحمن بن جوزى است. | ||
==انگیزه مفسر== | ==انگیزه مفسر== | ||
| − | [[عبدالرحمان بن جوزی|ابن جوزى]] در مقدمه کوتاه خود بر | + | [[عبدالرحمان بن جوزی|ابن جوزى]] در مقدمه کوتاه خود بر [[تفسیر]]، در بیان انگیزه نگارش آن مىنویسد: «چون [[قرآن|قرآن عزیز]] اشرف علوم است، فهم معانى آن نیز برترین علم خواهد بود. از جانبى دیگر، با بررسى کتب تفسیرى متوجه شدم که مفصل از آنها، خواننده را خسته مىکند، مختصر از آنها استفاده تام از آن نمىشود و متوسط از آنها داراى فوائد کمى است که مشکلات را بررسى نکرده و به لغات غریب نپرداخته است. بر آن شدم تا مختصرى که فوائد فراوان را به راحتى در اختیار قرار دهد ارائه دهم». |
البته تفسیر ابن جوزى از تفاسیر مختصر محسوب نمىگردد، زیرا در چاپهاى ۸ و ۹ جلدى و هر کدام با بیش از ۴۰۰ صفحه ارائه شده است، ولى نسبت به علوم مختلفى که ابن جوزى دارا بوده، این تفسیر از نظر او مختصر محسوب شده است. | البته تفسیر ابن جوزى از تفاسیر مختصر محسوب نمىگردد، زیرا در چاپهاى ۸ و ۹ جلدى و هر کدام با بیش از ۴۰۰ صفحه ارائه شده است، ولى نسبت به علوم مختلفى که ابن جوزى دارا بوده، این تفسیر از نظر او مختصر محسوب شده است. | ||
| − | + | او در «المُغنى فى تفسیر القرآن» به طور مفصل و در «زاد المسیر» به شکل متوسط به مباحث پرداخته است و در «تذکرة الاریب فى علم التفسیر» که به شکل مختصر وارد بحث شده، بیشتر به غریب قرآن پرداخته است. | |
==روش تفسیر== | ==روش تفسیر== | ||
| − | ابن جوزى درباره روش تفسیری خود مىنویسد: «در این کتاب از متون تفسیر، [[ناسخ و منسوخ]]، [[اسباب نزول]]، [[سوره های مکی و مدنی|مکى و مدنى]]، گنجاندم و امورى که مورد نیاز در [[تفسیر قرآن|تفسیر]] بود به آن افزودم، از تکرار مطالب جز بر وجه اشاره پرهیز نمودم، تا آنجا که بر اقوال دسترسى پیدا کردم (به غیر از موارد ضعیف) به شکل اختصار نقل نمودم، و اگر تفسیر آیهاى را ذکر نکردهام یا به جهت این است که قبلا تفسیر شده، یا اینکه معناى آشکارى دارد و نیاز | + | ابن جوزى درباره [[روش تفسیر|روش تفسیری]] خود مىنویسد: «در این کتاب از متون تفسیر، [[ناسخ و منسوخ]]، [[اسباب نزول]]، [[سوره های مکی و مدنی|مکى و مدنى]]، گنجاندم و امورى که مورد نیاز در [[تفسیر قرآن|تفسیر]] بود به آن افزودم، از تکرار مطالب جز بر وجه اشاره پرهیز نمودم، تا آنجا که بر اقوال دسترسى پیدا کردم (به غیر از موارد ضعیف) به شکل اختصار نقل نمودم، و اگر تفسیر آیهاى را ذکر نکردهام یا به جهت این است که قبلا تفسیر شده، یا اینکه معناى آشکارى دارد و نیاز به تفسیر ندارد.» |
| − | روش کلى وى در ورود به مباحث اینگونه است که با ارائه اطلاعات کلى درباره [[سوره]] از قبیل نام، فضیلت، [[نزول قرآن|نزول]] و عدد [[آیه|آیات]] آن، آغاز مىکند، سپس [[اسباب نزول|اسباب النزول]]، لغت و شواهد بر آن، معناى کلمه و اقوال مفسران در آن مورد را به خوبى نقل مىنماید. بعد از آن به [[احکام شرعی|احکام]] مأخوذه از آیه، ناسخ و منسوخ و قراءات مىپردازد. و در نهایت مطالبى را در قالب «فصل» در تکمیل تفسیر آیات بیان مىدارد. | + | روش کلى وى در ورود به مباحث اینگونه است که با ارائه اطلاعات کلى درباره [[سوره]] از قبیل نام، فضیلت، [[نزول قرآن|نزول]] و عدد [[آیه|آیات]] آن، آغاز مىکند، سپس [[اسباب نزول|اسباب النزول]]، لغت و شواهد بر آن، معناى کلمه و اقوال مفسران در آن مورد را به خوبى نقل مىنماید. بعد از آن به [[احکام شرعی|احکام]] مأخوذه از آیه، ناسخ و منسوخ و [[قرائات قرآن|قراءات]] مىپردازد. و در نهایت مطالبى را در قالب «فصل» در تکمیل تفسیر آیات بیان مىدارد. |
ایشان در نقل اقوال مروى در تفسیر آیه، اسباب نزول، معناى لغوى، [[بلاغت|بلاغى]] و غیر آن، صحیحترین را (به نظر خود) انتخاب مىنماید و تلاش دارد که عین الفاظ اقوال را نقل کند، و در صورت نقل به معنى، گوشزد مىکند. در کنار مطرح کردن قرائتهاى مشهور، به شاذّ آنها نیز مىپردازد و توجیه قواعدى آن را از متخصصین فن قرائت، بیان مىدارد. | ایشان در نقل اقوال مروى در تفسیر آیه، اسباب نزول، معناى لغوى، [[بلاغت|بلاغى]] و غیر آن، صحیحترین را (به نظر خود) انتخاب مىنماید و تلاش دارد که عین الفاظ اقوال را نقل کند، و در صورت نقل به معنى، گوشزد مىکند. در کنار مطرح کردن قرائتهاى مشهور، به شاذّ آنها نیز مىپردازد و توجیه قواعدى آن را از متخصصین فن قرائت، بیان مىدارد. | ||
| − | «زاد المسیر» از [[اسرائیلیات|اسرائیلیات]] خالى نیست، | + | «زاد المسیر» از [[اسرائیلیات|اسرائیلیات]] خالى نیست، گرچه به ضعف آنها اشاره دارد، اما در روش عمومى خود در نقل اقوال درباره آنها، ترجیح قولى بر قول دیگر را بیان نمىکند، همچنان که در سایر منقولات، رأیى را بر رأیى یا معنایى را بر معنایى، مقدم نمىدارد و وارد مقوله نقد یا انتخاب (جز موارد اندک، مانند ذیل آیه ۱۹۷ [[سوره بقره]]) نمى شود. |
| − | ابن جوزى در معناى لغوى، ادبى، بلاغى و... از آیات دیگر قرآن نیز کمک مىگیرد، مانند آیه ۲۶ سوره | + | ابن جوزى در معناى لغوى، ادبى، بلاغى و... از آیات دیگر قرآن نیز کمک مىگیرد، مانند آیه ۲۶ سوره بقره. گاهى نیز به کمک آیات دیگر، بحثى را به شکل موضوعى پىگیرى مىنماید. مانند ذیل آیه ۳۰ سوره بقره درباره خلقت [[حضرت آدم علیه السلام|حضرت آدم]] (ع). |
| − | مؤلف | + | مؤلف «زاد المسیر» متعرض آراء [[فقه|فقهى]] در ذیل [[آیات الاحکام|آیات احکام]] مىگردد و بر فقه [[احمد بن حنبل]] تأکید دارد. براى نمونه ذیل آیه ۱۰۲ سوره بقره در بیان حکم سحر. |
در تفسیر آیاتى که رنگ و بوى [[ولایت]] [[امام علی علیه السلام|حضرت على]] (ع) را دارند، عموما طبق روش مفسران معتدل [[اهل سنت]] رفتار مىنماید. بطور مثال ذیل آیه ۶۷ [[سوره مائده]] {{متن قرآن|«یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ...»}} آراء و [[حدیث|احادیثى]] نقل مىکند که با ظاهر الفاظ، زمان نزول و اینکه آخرین سوره نازل شده بر [[پیامبر اسلام|پیامبر]] (ص) است، سازگارى ندارد. | در تفسیر آیاتى که رنگ و بوى [[ولایت]] [[امام علی علیه السلام|حضرت على]] (ع) را دارند، عموما طبق روش مفسران معتدل [[اهل سنت]] رفتار مىنماید. بطور مثال ذیل آیه ۶۷ [[سوره مائده]] {{متن قرآن|«یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ...»}} آراء و [[حدیث|احادیثى]] نقل مىکند که با ظاهر الفاظ، زمان نزول و اینکه آخرین سوره نازل شده بر [[پیامبر اسلام|پیامبر]] (ص) است، سازگارى ندارد. | ||
| − | در آنجایى نیز که مفسر ذیل آیه ۵۵ سوره مائده، | + | در آنجایى نیز که مفسر ذیل آیه ۵۵ سوره مائده، به عنوان احتمال اول، قصه [[انفاق]] انگشتر در حال [[رکوع]]، از طرف حضرت على علیه السلام را مطرح مىنماید و قول [[ابن عباس]]، مقاتل و مجاهد را نقل مىکند، محقق تفسیر در پاورقى، کلام ابن کثیر در تفسیرش را مبنى بر توهم حال بودن جمله {{متن قرآن|«وَهُمْ رَاکعُونَ»}} و نیز بیان [[ابن تیمیه]] که «این از وضع [[رافضه]] است» را نقل مىکند، که خود نشانه [[کینه]] محقق کتاب نسبت به امام على علیه السلام و [[شیعه|شیعه]] است. |
==مصادر تفسیر== | ==مصادر تفسیر== | ||
| − | مهمترین منابع و مصادرى که ابن جوزى از آنها نقل کرده عبارتند | + | مهمترین منابع و مصادرى که ابن جوزى از آنها نقل کرده عبارتند از: [[تفسیر طبری (کتاب)|جامع البیان طبرى]]، مشکل القرآن و غریب القرآن [[ابن قتیبه دینوری|ابن قتیبه]]، معانى القرآن فراء و زجاج، «الحجة فى القراءات» ابوعلى فارسى، مجاز القرآن ابو عبیده، «النکت و العیون فى تفسیر القرآن» ماوردى، در نقل اقوال و تقسیم و ترتیب ابواب و مباحث... از آن زیاد متأثر شده است. |
در [[علم لغت|لغت]] از [[خلیل بن احمد فراهیدی|خلیل بن احمد فراهیدى]]، ابن قتیبة و ابو عبیده، در [[علم نحو|نحو]] از فراء، زجاج، [[اخفش]]، محمد بن قاسم نحوى و کسائى، در قرائت از حجدرى، عاصم و مانند اینها، مطالب را نقل مىنماید. | در [[علم لغت|لغت]] از [[خلیل بن احمد فراهیدی|خلیل بن احمد فراهیدى]]، ابن قتیبة و ابو عبیده، در [[علم نحو|نحو]] از فراء، زجاج، [[اخفش]]، محمد بن قاسم نحوى و کسائى، در قرائت از حجدرى، عاصم و مانند اینها، مطالب را نقل مىنماید. | ||
| سطر ۶۰: | سطر ۶۷: | ||
==وضعیت کتاب== | ==وضعیت کتاب== | ||
| − | + | در مقدمه تحقیق کتاب «زاد المسیر» توسط عبدالرزاق المهدى، همراه با شرح حالى از [[عبدالرحمان بن جوزی|ابن جوزى]] و توضیح روش تفسیرى وى، به این موارد پرداخته شده است: مستند کردن [[حدیث مرفوع|احادیث مرفوع]] و مانند آن؛ تعیین ارزش [[احادیث]] با عناوین صحیح، حسن، ضعیف و... و اشارهاى به بعضى راویان آن؛ شماره گذارى احادیث؛ مشخص نمودن احادیثى که [[تصحیف و تحریف|تصحیف یا تحریف]] شدهاند؛ مشخص نمودن [[آیات]] با رقم و [[سوره]]؛ شرح برخى مفردات؛ بیان برخى اقوال و نقل آنها از منابع؛ نقل مطالب از تفاسیر دیگر از جمله تفسیر قرطبى، ابن کثیر و... . | |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
==منابع== | ==منابع== | ||
| − | * [[نرم افزار جامع تفاسیر نور|نرم افزار جامع التفاسیر]]، بخش | + | *[[نرم افزار جامع تفاسیر نور|نرم افزار جامع التفاسیر]]، بخش کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. |
{{تفسیر قرآن}} | {{تفسیر قرآن}} | ||
[[رده: تفاسیر]] | [[رده: تفاسیر]] | ||
| + | [[رده:تفاسیر روایی]] | ||
| + | [[رده:تفسیرهای اهل سنت]] | ||
نسخهٔ ۲۳ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۱۴
 | |
| نویسنده | عبدالرحمان بن جوزی |
| موضوع | تفسیر اهل سنت |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۴ |
| تحقيق | عبدالرزاق المهدی |
|
| |
«زاد المسیر فى علم التفسیر»، اثر عبدالرحمان بن جوزی (م، ۵۹۷ ق) است که خلاصهاى از تفسیر بزرگ وى به نام «المُغنى فى تفسیر القرآن» و شامل جمیع آیات قرآن مىباشد. سبک غالب بر این تفسیر، نقلى و روایى است و برگرفته از روایات پیامبر صلى الله علیه وآله و صحابه و تابعین مىباشد.
مؤلف
«ابوالفرج عبدالرحمن بن جوزى» (۵۱۰-۵۹۷ ق)، متکلم، مورخ، محدث و فقیه حنبلی در قرن ششم هجری است. بیشترین مایه شهرت ابن جوزی، وعظ و خطابه و تدریس بود، که بخش مهمی از زندگی اجتماعی او را در برمیگرفت.
وی کتب فراوانی در علوم مختلف علاوه بر «زاد المسیر فی علم التفسیر» تألیف کرده است، از جمله: المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، صفة الصفوة، تلبیس ابلیس، آفة اصحاب الحدیث، بستان الواعظین، صید الخاطر.
سبط ابن جوزی (۶۵۴-۵۸۲ ق)، واعظ و مورخ نامدار اهل سنت در قرن هفتم هجری، نوه عبدالرحمن بن جوزى است.
انگیزه مفسر
ابن جوزى در مقدمه کوتاه خود بر تفسیر، در بیان انگیزه نگارش آن مىنویسد: «چون قرآن عزیز اشرف علوم است، فهم معانى آن نیز برترین علم خواهد بود. از جانبى دیگر، با بررسى کتب تفسیرى متوجه شدم که مفصل از آنها، خواننده را خسته مىکند، مختصر از آنها استفاده تام از آن نمىشود و متوسط از آنها داراى فوائد کمى است که مشکلات را بررسى نکرده و به لغات غریب نپرداخته است. بر آن شدم تا مختصرى که فوائد فراوان را به راحتى در اختیار قرار دهد ارائه دهم».
البته تفسیر ابن جوزى از تفاسیر مختصر محسوب نمىگردد، زیرا در چاپهاى ۸ و ۹ جلدى و هر کدام با بیش از ۴۰۰ صفحه ارائه شده است، ولى نسبت به علوم مختلفى که ابن جوزى دارا بوده، این تفسیر از نظر او مختصر محسوب شده است. او در «المُغنى فى تفسیر القرآن» به طور مفصل و در «زاد المسیر» به شکل متوسط به مباحث پرداخته است و در «تذکرة الاریب فى علم التفسیر» که به شکل مختصر وارد بحث شده، بیشتر به غریب قرآن پرداخته است.
روش تفسیر
ابن جوزى درباره روش تفسیری خود مىنویسد: «در این کتاب از متون تفسیر، ناسخ و منسوخ، اسباب نزول، مکى و مدنى، گنجاندم و امورى که مورد نیاز در تفسیر بود به آن افزودم، از تکرار مطالب جز بر وجه اشاره پرهیز نمودم، تا آنجا که بر اقوال دسترسى پیدا کردم (به غیر از موارد ضعیف) به شکل اختصار نقل نمودم، و اگر تفسیر آیهاى را ذکر نکردهام یا به جهت این است که قبلا تفسیر شده، یا اینکه معناى آشکارى دارد و نیاز به تفسیر ندارد.»
روش کلى وى در ورود به مباحث اینگونه است که با ارائه اطلاعات کلى درباره سوره از قبیل نام، فضیلت، نزول و عدد آیات آن، آغاز مىکند، سپس اسباب النزول، لغت و شواهد بر آن، معناى کلمه و اقوال مفسران در آن مورد را به خوبى نقل مىنماید. بعد از آن به احکام مأخوذه از آیه، ناسخ و منسوخ و قراءات مىپردازد. و در نهایت مطالبى را در قالب «فصل» در تکمیل تفسیر آیات بیان مىدارد.
ایشان در نقل اقوال مروى در تفسیر آیه، اسباب نزول، معناى لغوى، بلاغى و غیر آن، صحیحترین را (به نظر خود) انتخاب مىنماید و تلاش دارد که عین الفاظ اقوال را نقل کند، و در صورت نقل به معنى، گوشزد مىکند. در کنار مطرح کردن قرائتهاى مشهور، به شاذّ آنها نیز مىپردازد و توجیه قواعدى آن را از متخصصین فن قرائت، بیان مىدارد.
«زاد المسیر» از اسرائیلیات خالى نیست، گرچه به ضعف آنها اشاره دارد، اما در روش عمومى خود در نقل اقوال درباره آنها، ترجیح قولى بر قول دیگر را بیان نمىکند، همچنان که در سایر منقولات، رأیى را بر رأیى یا معنایى را بر معنایى، مقدم نمىدارد و وارد مقوله نقد یا انتخاب (جز موارد اندک، مانند ذیل آیه ۱۹۷ سوره بقره) نمى شود.
ابن جوزى در معناى لغوى، ادبى، بلاغى و... از آیات دیگر قرآن نیز کمک مىگیرد، مانند آیه ۲۶ سوره بقره. گاهى نیز به کمک آیات دیگر، بحثى را به شکل موضوعى پىگیرى مىنماید. مانند ذیل آیه ۳۰ سوره بقره درباره خلقت حضرت آدم (ع).
مؤلف «زاد المسیر» متعرض آراء فقهى در ذیل آیات احکام مىگردد و بر فقه احمد بن حنبل تأکید دارد. براى نمونه ذیل آیه ۱۰۲ سوره بقره در بیان حکم سحر.
در تفسیر آیاتى که رنگ و بوى ولایت حضرت على (ع) را دارند، عموما طبق روش مفسران معتدل اهل سنت رفتار مىنماید. بطور مثال ذیل آیه ۶۷ سوره مائده «یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ...» آراء و احادیثى نقل مىکند که با ظاهر الفاظ، زمان نزول و اینکه آخرین سوره نازل شده بر پیامبر (ص) است، سازگارى ندارد.
در آنجایى نیز که مفسر ذیل آیه ۵۵ سوره مائده، به عنوان احتمال اول، قصه انفاق انگشتر در حال رکوع، از طرف حضرت على علیه السلام را مطرح مىنماید و قول ابن عباس، مقاتل و مجاهد را نقل مىکند، محقق تفسیر در پاورقى، کلام ابن کثیر در تفسیرش را مبنى بر توهم حال بودن جمله «وَهُمْ رَاکعُونَ» و نیز بیان ابن تیمیه که «این از وضع رافضه است» را نقل مىکند، که خود نشانه کینه محقق کتاب نسبت به امام على علیه السلام و شیعه است.
مصادر تفسیر
مهمترین منابع و مصادرى که ابن جوزى از آنها نقل کرده عبارتند از: جامع البیان طبرى، مشکل القرآن و غریب القرآن ابن قتیبه، معانى القرآن فراء و زجاج، «الحجة فى القراءات» ابوعلى فارسى، مجاز القرآن ابو عبیده، «النکت و العیون فى تفسیر القرآن» ماوردى، در نقل اقوال و تقسیم و ترتیب ابواب و مباحث... از آن زیاد متأثر شده است.
در لغت از خلیل بن احمد فراهیدى، ابن قتیبة و ابو عبیده، در نحو از فراء، زجاج، اخفش، محمد بن قاسم نحوى و کسائى، در قرائت از حجدرى، عاصم و مانند اینها، مطالب را نقل مىنماید.
وضعیت کتاب
در مقدمه تحقیق کتاب «زاد المسیر» توسط عبدالرزاق المهدى، همراه با شرح حالى از ابن جوزى و توضیح روش تفسیرى وى، به این موارد پرداخته شده است: مستند کردن احادیث مرفوع و مانند آن؛ تعیین ارزش احادیث با عناوین صحیح، حسن، ضعیف و... و اشارهاى به بعضى راویان آن؛ شماره گذارى احادیث؛ مشخص نمودن احادیثى که تصحیف یا تحریف شدهاند؛ مشخص نمودن آیات با رقم و سوره؛ شرح برخى مفردات؛ بیان برخى اقوال و نقل آنها از منابع؛ نقل مطالب از تفاسیر دیگر از جمله تفسیر قرطبى، ابن کثیر و... .
منابع
- نرم افزار جامع التفاسیر، بخش کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
| تفسیر قرآن | |
| درباره تفسیر قرآن: | تفسیر قرآن -تاریخ تفسیر - روشهای تفسیری قرآن |
|---|---|
| اصطلاحات: | اسباب نزول -اسرائیلیات -سیاق آیات |
| شاخه های تفسیر قرآن: |
تفسیر روایی (تفاسیر روایی) • تفسیر اجتهادی (تفاسیر اجتهادی) • تفسیر فقهی ( تفاسیر فقهی) • تفسیر ادبی ( تفاسیر ادبی) • تفسیر تربیتی ( تفاسیر تربیتی) • تفسیر كلامی ( تفاسیر كلامی) • تفسیر فلسفی ( تفاسیر فلسفی ) • تفسیر عرفانی (تفاسیر عرفانی ) • تفسیر علمی (تفاسیر علمی) |
| روشهای تفسیری قرآن: |
|
| تفاسیر به تفکیک مذهب مولف: |
|
