صفة الصفوة (کتاب)
«صفة الصَفوة» تألیف ابوالفرج بن جوزى (م، ۵۹۷ ق)، تلخیص و تصحیحى از کتاب «حلیة الأولیاء» اثر ابونُعیم اصفهانى، در شرح حال بزرگان اسلامی است. این کتاب، از جمله مهمترین کتب طبقاتنگارى صوفیان در قرن ششم هجری محسوب شده است.
 | |
| نویسنده | عبدالرحمان بن جوزی |
| موضوع | شرححال بزرگان اسلام |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۴ |
|
| |
مؤلف
«ابوالفرج عبدالرحمن بن جوزى» (۵۱۰-۵۹۷ ق)، متکلم، مورخ، محدث و فقیه حنبلی در قرن ششم هجری است. بیشترین مایه شهرت ابن جوزی، وعظ و خطابه و تدریس بود، که بخش مهمی از زندگی اجتماعی او را در برمیگرفت.
وی کتب فراوانی در علوم مختلف علاوه بر «صفوة الصفوة» تألیف کرده است، از جمله: المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، زاد المسیر فی علم التفسیر، تلبیس ابلیس، آفة اصحاب الحدیث، بستان الواعظین، صید الخاطر.
سبط ابن جوزی (۶۵۴-۵۸۲ ق)، واعظ و مورخ نامدار اهل سنت در قرن هفتم هجری، نوه عبدالرحمن بن جوزى است.
محتوای کتاب
کتاب «صفة الصفوة» با دو مقدمه از محققان (ابراهیم محمد رمضان و سعید محمد لحام) و مؤلف آغاز شده است. در مقدمه نخست، ضمن ارائه زندگىنامه مختصرى از نویسنده، به منابعى که در تصحیح و ضبط و تخریج مطالب و روایات کتاب، مورد استفاده قرار گرفته، اشاره شده است. از جمله این منابع، عبارتند از: «صحيح بخارى»؛ «صحیح مسلم»؛ «سنن ابىداود»؛ «حلیة الأولیاء»؛ «مسند احمد»؛ «سنن ترمذى»؛ «شمائل الرسول» و... .
کتاب «صفة الصفوة»، در واقع تهذیب، تصحیح و تلخیصى از کتاب «حلیة الأولیاء» تألیف ابونُعیم اصفهانى شمرده مىشود. ابونُعیم افراد مذکور در کتاب خود را به پنج طبقه تقسیم و مقام معنوى و محامد اخلاقى آنان را گزارش کرده است: طبقه نخست، در شرح حال امیرمؤمنان(ع) و سه خلیفه اول (ابوبکر، عمر، عثمان)؛ طبقه دوم، در معرفى سایر صحابه که در رتبه پس از خلفا قرار داشتند؛ طبقه سوم، در شرح حال اهل صفّه؛ طبقه چهارم، درباره زنانی از صحابه -که با شرح حال حضرت زهرا(س) و همسران پیامبر آغاز شده است- و طبقه پنجم، درباره تابعان و تابعانِ تابعان است که از جمله آنها حسن بصرى است.
اما روش عبدالرحمان بن جوزی در تنظیم کتاب «صفة الصفوة»، اسلوب و روشى متفاوت مىباشد. وى در این اثر، روش طبقهبندى ناحیهاى را پیش گرفته و با شهر مدینه آغاز کرده و سپس به مکه، بغداد و... رسیده است. وى هر شهرى را که نام برده، طبقات عابدان و زاهدان آن ناحیه را نیز ذکر کرده است و شماره زندگىنامههاى آن، به بیش از هزار مورد مىرسد.
نویسنده، ضمن بیان برخى ویژگىها و محاسن کتاب «حلیة الأولیاء»، به این نکته اشاره می کند که این کتاب، داراى کاستىها و فزونىهایى است؛ ولذا وى بهمنظور حذف این اضافات و جبران و اصلاح نواقص آن، اقدام به تلخیص آن کرده است. برخى از فزونىها و اضافات مذکور، عبارتند از: اطاله در ذکر احادیث مرفوعه؛ ذکر روایات موضوعه و باطل؛ نسبت دادن تصوف به بزرگانى همچون ابوبکر، عمر، عثمان، على (علیه السلام)، حسن (علیه السلام) و...؛ اطاله کلام و توضیح بیش از حد؛ حکایت برخى از افعال صوفیه که صحیح نمىباشد، درحالىکه احتمال دارد فرد مبتدى، صحیح بودن آن عمل را تصور کند؛ خلط در ترتیب و تقدیم و تأخیرهاى نابجا و... .
ابن جوزی همچنین سه کاستى براى کتاب «حلیة الأولیاء» ذکر کرده و خود در پى جبران آن برآمده که عبارتند از: ذکر نکردن شرح حال سید زهّاد و امام کُل که پیامبر(ص) مىباشد؛ ترک بسیارى از زهاد و عابدین مشهور و همچنین نپرداختن به بانوان زاهد و عابد، مگر در موارد بسیار اندک.
منابع
- نرم افزار تراجم و کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
