مناشده به غدیر

مناشده به غدیر، سوگند دادن و گواهی‌خواهی امام علی علیه‌السلام از حاضران در کوفه است. در این رویداد، آن حضرت هر کس را که سخن پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله را در روز غدیر خم شنیده بود، به خداوند سوگند داد برخیزد و بر آن گواهی دهد. این رویداد را «مناشدة الرحبة» و «حدیث الرحبة» نیز خوانده‌اند. بر پایهٔ مشهورترین گزارش، دوازده تن از حاضران که از صحابهٔ بدر بودند برخاستند و شهادت دادند. روایت آن در مسند احمد بن حنبل، خصائص نسائی و منابع شیعه آمده است. متکلمان شیعه این مناشده را شاهدی بر گستردگی و تواتر حدیث غدیر و آگاهی صحابه از آن می‌شمارند.

معنای مناشده

«مناشده» از ریشهٔ «نَشْد» و به معنای سوگند دادن است. در اصطلاح، مناشده نوعی احتجاج است که گوینده در آن حاضران را به خدا یا به شنیده‌های خودشان سوگند می‌دهد تا سخنی را بازگویند یا بر آن گواهی دهند. امام علی علیه‌السلام دست‌کم در دو مجلس از این شیوه بهره گرفت: یکی شورای شش‌نفره و دیگری رحبهٔ کوفه. موضوع هر دو، یادآوری سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در غدیر خم بود.

زمینهٔ تاریخی

پس از کشته شدن عثمان در سال ۳۵ قمری، مردم با امام علی علیه‌السلام بیعت کردند و کوفه در دورهٔ خلافت او مرکز حکومت شد. «رحبه» در این شهر، فضایی گشاده در نزدیکی مسجد جامع بود که مردم در آن گرد می‌آمدند. در بیشتر منابع کهن روز مشخصی برای این مناشده ذکر نشده است.

بر پایهٔ گزارش منابع شیعه، در آن سال‌ها یادکرد فضایل امام علی علیه‌السلام و بازگویی سخن غدیر برای برخی حاضران آسان نبود و شماری از صحابه از بازگفتن آن خودداری می‌کردند. آن حضرت با گرد آوردن مردم و سوگند دادن همگان، گواهی جمعی صحابه را برانگیخت.

متن مناشده

مشهورترین صورت این مناشده در مسند احمد از عبدالرحمن بن ابی‌لیلی نقل شده است که خود در آن مجلس حاضر بود. بر پایهٔ این گزارش، امام علی علیه‌السلام در رحبه فرمود:

متن عربی

أَنْشُدُ اللَّهَ مَنْ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍّ: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ»، لَمَّا قَامَ فَشَهِدَ.

ترجمهٔ فارسی

«هر کس از پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله شنیده است که در روز غدیر خم می‌گفت: هر کس من مولای او هستم، علی مولای اوست، را به خدا سوگند می‌دهم که برخیزد و گواهی دهد.»

سپس دوازده تن از حاضران برخاستند و چنین شهادت دادند:

متن عربی

نَشْهَدُ أَنَّا سَمِعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍّ: أَلَسْتُ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْوَاجِي أُمَّهَاتُهُمْ؟ قُلْنَا: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ. فَقَالَ: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ، اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ».

ترجمهٔ فارسی

«گواهی می‌دهیم که شنیدیم پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله در روز غدیر خم می‌گفت: آیا من به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نیستم و همسرانم مادران آنان نیستند؟ گفتیم: آری، ای پیامبر خدا. فرمود: هر کس من مولای او هستم، علی مولای اوست. خدایا، هر کس او را دوست بدارد دوست بدار و هر کس با او دشمنی کند دشمن بدار.»

گواهان

جزئیات این رویداد در طرق مختلف یکسان نیست. در طریق مشهور مسند احمد، دوازده تن از بدریان برخاستند و راوی می‌گوید گویا یکی از آنان را می‌بیند. در طریقی دیگر از همان کتاب، دوازده تن شهادت دادند و سه تن برنخاستند؛ آن حضرت بر آنان دعا کرد و دعایش به آنان رسید. این جزئیات در همهٔ طرق نیامده است.

ابوطفیل عامر بن واثله نیز این رویداد را گزارش کرده و گفته است که امام مردم را در رحبه گرد آورد و آنان را به شنیده‌هایشان سوگند داد.

سند و مصادر

این رویداد در مسند احمد بن حنبل در چند طریق و در خصائص أمیرالمؤمنین نسائی نقل شده است. حدیث غدیر، که مبنای این مناشده است، از زید بن ارقم روایت شده و ترمذی آن را «حسن صحیح» خوانده است.

در منابع شیعه، بحار الأنوار این مناشده را در شمار احتجاج‌های آن حضرت آورده و امینی در الغدیر طرق آن را گرد آورده است. او شمار راویان صحابی حدیث غدیر را بیش از صد تن شمرده است.

دلالت

این مناشده حدود یک ربع قرن پس از غدیر خم و در مجلسی عمومی رخ داد. شهادت گروهی از صحابه، از جمله شماری از بدریان، حدیث غدیر را از خبری فردی به گزارشی همگانی تبدیل می‌کند. متکلمان شیعه به همین سبب آن را قرینه‌ای بر تواتر حدیث غدیر و بر کتمان‌نشدن آن می‌دانند.

زمینهٔ این مناشده، رویداد غدیر خم است. شماری از مفسران آیهٔ تبلیغ را دربارهٔ همان روز دانسته‌اند: «يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَبِّكَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ»؛ «ای پیامبر، آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ کن؛ و اگر نکنی، پیام او را نرسانده‌ای». این انتساب در تفسیرهای شیعه مشهور است، هرچند همهٔ مفسران آن را نپذیرفته‌اند.

متن شهادت با اقرار به اولویت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله بر مؤمنان آغاز می‌شود و سپس همان نسبت برای امام علی علیه‌السلام ثابت می‌گردد. متکلمان شیعه از این ترتیب نتیجه می‌گیرند که «مولا» در این سخن به معنای سزاوارتر به سرپرستی امت است، نه تنها دوست و یاور.

دیدگاه اهل سنت

عالمان اهل سنت این گزارش را در مجموعه‌های حدیثی خود آورده و آن را از فضایل امام علی علیه‌السلام شمرده‌اند. با این حال، بیشترشان دلالت آن را به محبت و یاری محدود می‌کنند و از آن تعیین جانشین برداشت نمی‌کنند.

برخی رجال‌شناسان اهل سنت در سند پاره‌ای از طرق مناقشه کرده‌اند؛ در یکی از طرق مسند، یزید بن ابی زیاد قرار دارد که او را ضعیف شمرده‌اند. پژوهشگران شیعه در برابر، بر تعدد طرق و تقویت متقابل آن‌ها تکیه می‌کنند.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن ابی الحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغة، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
• امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۳۸۷ق؛ ج۱.
• ترمذی، محمد بن عیسی؛ سنن، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.
• طبرسی، احمد؛ الاحتجاج، تحقیق محمدباقر الخرسان، نجف: دار النعمان، ۱۳۸۶ق.
• طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۴.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۳۷.
• نسائی، احمد؛ خصائص أمیرالمؤمنین، بیروت: دار الکتاب العربی، بی‌تا.
• یعقوبی، احمد؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.