بیعت امام علی(ع) با خلفا

بیعت امام علی(ع) با خلفا به بیعت‌های امام علی علیه السلام با ابوبکر، عمر بن خطاب و عثمان بن عفان گفته می‌شود که پس از رحلت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و در پی برگزیدن هر یک از این سه تن به خلافت، در سدهٔ نخست هجری انجام شد. اصل بیعت با هر سه در منابع تاریخی و حدیثی گزارش شده، اما زمان، کیفیت و انگیزهٔ آن اختلافی است. مشهورترین گزارش حدیثی از تأخیر بیعت با ابوبکر تا وفات حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها سخن می‌گوید. شیعیان این بیعت‌ها را برخاسته از شرایط سیاسی می‌دانند و مشروعیت خلافت را بدان‌ها وابسته نمی‌شمارند؛ اهل سنت آن‌ها را نشانهٔ رضایت و اجماع می‌دانند. این بیعت‌ها در شکل‌گیری گفتمان مشروعیت خلافت اثرگذار بود.

زمینهٔ تاریخی

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در ۲۸ صفر سال ۱۱ هجری در مدینه رحلت کرد. پیش از آنکه پیکر او به خاک سپرده شود، گروهی از انصار در سقیفهٔ بنی‌ساعده گرد آمدند و دربارهٔ جانشینی او اختلاف کردند. با رسیدن مهاجرین و سخن گفتن ابوبکر، حاضران با او بیعت کردند. امام علی علیه‌السلام و بیشتر بنی هاشم در این گردهمایی حضور نداشتند و بیعت آنان به تأخیر افتاد.

بیعت با ابوبکر

مشهورترین گزارش دربارهٔ تأخیر بیعت از عایشه نقل شده است. بر پایهٔ آن، حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها میراث پدرش را از ابوبکر خواست و ابوبکر با استناد به سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پاسخ داد: «لَا نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ»؛ «از ما ارث برده نمی‌شود؛ آنچه به جای گذاشتیم صدقه است». فاطمه سلام‌الله‌علیها خشمگین شد و تا پایان عمر با او سخن نگفت. در پیوند با همین گزارش آمده است که علی علیه‌السلام تا زمانی که فاطمه زنده بود بیعت نکرد. در پاره‌ای طرق، این جملهٔ اخیر سخن زهری (از تابعان) دانسته شده، نه گفتار عایشه.

برخی منابع این تأخیر را اعتراض به کنار گذاشته شدن از خلافت می‌دانند و برخی آن را به اختلاف بر سر فدک و میراث پیامبر بازمی‌گردانند. شماری از منابع کهن از رفتن گروهی به خانهٔ امام برای گرفتن بیعت خبر داده‌اند؛ این گزارش‌ها در جزئیات ناهمگون‌اند و اعتبارشان محل بحث است.

منابع از بیعت نهایی امام با ابوبکر خبر داده‌اند؛ در برخی گزارش‌ها این بیعت داوطلبانه و در برخی ناشی از شرایط سیاسی تصویر شده است.

بیعت با عمر

ابوبکر در جمادی‌الثانی سال ۱۳ هجری درگذشت و عمر بن خطاب را جانشین خود کرد. مردم با عمر بیعت کردند و امام علی علیه‌السلام نیز از بیعت‌کنندگان بود. امام در این سال‌ها در مسائل دینی و قضایی مورد مشورت خلیفه بود.

بیعت با عثمان

عمر در ذی‌حجهٔ ۲۳ هجری کشته شد و پیش از مرگ، انتخاب جانشین را به شورایی شش‌نفره از صحابهٔ نخستین سپرد: امام علی علیه‌السلام، عثمان بن عفان، طلحة بن عبیدالله، زبیر بن عوام، سعد بن ابی وقاص و عبدالرحمن بن عوف. او شرط کرد که در صورت اختلاف، نظر گروهی که عبدالرحمن بن عوف در آن است مقدم باشد. عبدالرحمن پس از مشورت با مردم با عثمان بیعت کرد و دیگران نیز با او بیعت کردند.

امام با عثمان بیعت کرد، اما در خطبه شقشقیه از اینکه نامش در کنار دیگران نهاده شد و در شورا دربارهٔ او تردید راه یافت، شکایت کرد: «فَيَا لِلَّهِ وَلِلشُّورَى! مَتَى اعْتَرَضَ الرَّيْبُ فِيَّ مَعَ الْأَوَّلِ مِنْهُمْ؟»؛ «شگفتا از این شورا! کی دربارهٔ من در مقایسه با نخستینِ آنان تردید رخ داد؟»

اختلاف گزارش‌ها

گزارش‌ها دربارهٔ زمان و چگونگی بیعت‌ها یکدست نیستند. در مورد ابوبکر، مشهورترین روایت شش ماه تأخیر را می‌رساند، در حالی که در انتساب جملهٔ پایانی آن به عایشه تردید شده است. در گزارش‌های مربوط به فشار برای بیعت نیز جزئیات با یکدیگر نمی‌خواند و سند آن‌ها یکسان نیست. از این‌رو، ارزیابی این واقعه به اعتبارسنجی طرق وابسته است.

متن و ترجمهٔ سخن امام

بخشی از خطبهٔ شقشقیه، گویاترین سخن امام در این باره است:

متن عربی

فَسَدَلْتُ دُونَهَا ثَوْباً، وَطَوَيْتُ عَنْهَا كَشْحاً... فَرَأَيْتُ أَنَّ الصَّبْرَ عَلَى هَاتَا أَحْجَى، فَصَبَرْتُ وَفِي الْعَيْنِ قَذًى، وَفِي الْحَلْقِ شَجاً، أَرَى تُرَاثِي نَهْباً.

ترجمهٔ فارسی

پس در برابر آن [خلافت] جامه‌ام را فرو آویختم و از آن پهلو درپیچیدم... و دیدم که شکیبایی بر این وضع خردمندانه‌تر است؛ پس شکیبایی کردم، در حالی که در چشم خار و در گلو استخوان داشتم و میراث خود را تاراج‌شده می‌دیدم.

دیدگاه شیعه

در کلام شیعه، امامت با نصّ الهی تعیین می‌شود و بیعت مردم شرط مشروعیت آن نیست؛ از این‌رو بیعت با خلفای سه‌گانه حق امام را از میان نمی‌برد. شیعیان برای اثبات این نصّ به روایاتی چون حدیث غدیر و حدیث منزلت استناد می‌کنند. متکلمان شیعه خودداری امام در آغاز و پذیرش سپسین او را نشانهٔ اعتراض به وضع موجود و ناگزیری سیاسی می‌شمارند و آن را با اصل تقیه و ضرورت حفظ وحدت توضیح می‌دهند.

دیدگاه اهل سنت

عالمان اهل سنت بیعت را سازوکار اصلی تعیین خلیفه می‌دانند و به آیهٔ «وَأَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَيْنَهُمْ»؛ «و کارشان در میانشان مشورت است» و به سیرهٔ صحابه استناد می‌کنند. آنان بیعت امام با هر سه خلیفه را نشانهٔ پذیرش خلافت آنان می‌شمارند و تأخیر بیعت با ابوبکر را با اندوه رحلت پیامبر و اختلاف بر سر فدک توضیح می‌دهند.

ارزیابی تاریخی

از سنجش گزارش‌ها برمی‌آید که امام در آن سال‌ها پشتیبانی نیرومندی نداشت؛ بنی‌هاشم یارای رویارویی با مهاجران قریشی و انصاری که با آنان همسو بودند را نداشت و درگیری می‌توانست به جنگ داخلی بینجامد. بر این پایه، پذیرش بیعت را می‌توان تدبیری برای پیشگیری از فتنه و حفظ جامعهٔ نوپای اسلامی دانست؛ هرچند این خوانش استنتاجی از منابع است.

پیامدها

بیعت‌های سه‌گانه الگوی مشروعیت خلافت در سدهٔ نخست شد. هنگامی که در سال ۳۵ هجری مردم با امام بیعت کردند، او نخست از پذیرش خلافت پرهیز کرد و فرمود: «مرا رها کنید و دیگری را بجویید... من برای شما وزیر باشم، بهتر است تا امیر». در نامه‌ای به معاویه نیز پذیرش بیعت خود را با همان معیاری توجیه کرد که بیعت خلفای پیشین با آن پذیرفته شده بود: «همان کسانی که با ابوبکر و عمر و عثمان بیعت کردند، با من بیعت کردند».

منابع

• قرآن کریم.
• ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبةالله؛ شرح نهج البلاغة، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: کتابخانهٔ آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق؛ ج۱.
• بخاری، محمد بن اسماعیل؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• شریف رضی، محمد بن حسین؛ نهج البلاغة، تحقیق صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق.
• طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۳.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۲۸.
• مسعودی، علی بن حسین؛ مروج الذهب و معادن الجوهر، بیروت: دار الأندلس، بی‌تا؛ ج۲.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• مفید، محمد بن محمد؛ الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۱.
• یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.