حدیث وصایت
حدیث وصایت عنوانی است برای دسته‌ای از روایات که در آن‌ها پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله، امام علی علیه‌السلام را «وصی» خود خوانده است. شناخته‌شده‌ترین این روایات در خبر انذار خویشان و در آغاز دعوت علنی (حدیث یوم الدار) نقل شده است. در این خبر، پیامبر صلی الله علیه وآله امام علی علیه‌السلام را برادر، وصی و جانشین خود در میان بنی عبدالمطلب خواند و خویشان را به شنیدن سخن او و فرمان بردن از او فرا خواند. متکلمان شیعه این روایت را در کنار حدیث غدیر و حدیث منزلت از مستندات نصّ بر امامت آن حضرت می‌شمارند. در برابر، عالمان اهل سنت در سند و دلالت آن اختلاف دارند. این مدخل به روایاتی می‌پردازد که در آن‌ها واژهٔ «وصی» آمده است و با مدخل «حدیث وصیت» — که به سفارش‌های پیامبر در واپسین روزهای زندگی مربوط است — یکی نیست.
محتویات
متن و ترجمه
در گزارش مشهور، پس از آنکه تنها امام علی علیه‌السلام برای یاری پیامبر صلی الله علیه وآله پیش آمد، دربارهٔ او فرمود: «إِنَّ هَذَا أَخِي وَوَصِيِّي وَخَلِيفَتِي فِيكُمْ، فَاسْمَعُوا لَهُ وَأَطِيعُوا»؛ «این [مرد] برادر من، وصی من و جانشین من در میان شماست؛ پس به او گوش دهید و از او فرمان ببرید».[۱]
در نقلی دیگر، همین سخن با افزودهٔ «وزیر» و «وارث» و با قید «پس از من» آمده است: «أَنْتَ أَخِي وَوَزِيرِي وَوَصِيِّي وَوَارِثِي وَخَلِيفَتِي مِنْ بَعْدِي»؛ «تو برادر، یاور، وصی و وارث من و جانشین من پس از من هستی». میان طرق، اختلاف لفظی هم دیده می‌شود؛ در برخی نقل‌ها به‌جای «خَلِيفَتِي فِيكُمْ» تعبیر «خَلِيفَتِي فِي أَهْلِي» ضبط شده است، یعنی «جانشین من در خانوادهٔ من». ابن تیمیه بر همین اختلاف تکیه کرده و آن تعبیر را بر استخلاف در امور خانواده حمل کرده است، نه خلافت پس از پیامبر.[۲]
زمینهٔ صدور
خبر وصایت با آیهٔ انذار پیوند دارد. بر پایهٔ منابع تفسیری، آیهٔ ۲۱۴ سورهٔ شعراء در سال‌های آغازین بعثت نازل شد: «وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ»؛ «و خویشان نزدیکت را [از عذاب الهی] بترسان».[۳]
به گزارش طبری، پیامبر صلی الله علیه وآله به فرمان این آیه، بنی عبدالمطلب را گرد آورد و در آن مجلس، شمار حاضران نزدیک به چهل نفر — یکی بیشتر یا کمتر — بود. امام علی علیه‌السلام تنها کسی بود که آمادگی خود را برای یاری پیامبر اعلام کرد و پیامبر همان‌جا سخن وصایت را فرمود.[۴] این رویداد در منابع، «دعوة العشیره» نیز خوانده می‌شود.
سند و طرق
خبر وصایت از چند طریق نقل شده است. طبری آن را در تاریخ خود با سندی آورده که در آن نام عبد الغفار بن قاسم، معروف به ابو مریم، دیده می‌شود. محدثان اهل سنت این راوی را تضعیف کرده‌اند و ذهبی او را در شمار راویان ضعیف آورده است.[۵]
از سوی دیگر، عالمان شیعه اعتبار خبر را به یک سند محدود نکرده‌اند. به گزارش امینی، جمعی از محدثان و مورخان آن را در قرن‌های مختلف نقل کرده‌اند و به باور او تعدد طرق، ضعف برخی اسناد را جبران می‌کند.[۶]
در منابع شیعه، حسکانی آن را در شواهد التنزیل ذیل آیهٔ انذار آورده و مجلسی صورت‌های مختلف آن را در بحار الأنوار گرد آورده است. کلینی نیز در آغاز کتاب الحجة الکافی ابوابی را به نصوص امامت اختصاص داده است.[۷]
این خبر در آثار شرح‌نویسان نیز دیده می‌شود؛ ابن ابی الحدید، شارح معتزلی نهج البلاغه، آن را در شرح خود ثبت کرده است.[۸]
دلالت
واژهٔ «وصایت» از ریشهٔ «و ص ی» و در اصل به معنای پیوستن است؛ در کاربرد دینی، به سفارش کردن و سپردن کار به دیگری گفته می‌شود و «وصی» کسی است که کارِ دیگری به او سپرده می‌شود. قرآن کریم این واژه را برای سفارش دینی به کار برده است: «شَرَعَ لَكُم مِّنَ الدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِ نُوحًا»؛ «برای شما از دین، همان را مقرر کرد که نوح را به آن سفارش کرده بود».[۹] در اصطلاح متکلمان امامیه، «وصایت» تعیین جانشین به نصّ است و در کاربرد شیعه، هر امام وصی امام پیشین شمرده می‌شود.[۱۰]
در متن حدیث سه عنصر دیده می‌شود: پیوند برادری، وصایت و خلافت. متکلمان شیعه «خَلِيفَتِي فِيكُمْ» — «جانشین من در میان شما» — را نصّی آشکار بر جانشینی می‌دانند و بر آن‌اند که این سخن در آغاز دعوت، جانشینی امام علی علیه‌السلام را از همان سال‌های نخست تثبیت کرد و در حدیث غدیر بر آن تأکید شد.[۱۱]
اقوال اهل سنت
موضع عالمان اهل سنت دربارهٔ این خبر یکسان نیست؛ برخی آن را، چنان‌که گذشت، در کتاب‌های تاریخ و مناقب آورده‌اند و برخی دیگر در سند و دلالت آن خدشه کرده‌اند. ابن تیمیه آن را از جهت سند نپذیرفته و بر اختلاف الفاظ نیز خدشه کرده است. به باور او، تعبیر «خَلِيفَتِي مِنْ بَعْدِي» — «جانشین من پس از من» — در همهٔ نقل‌ها ثابت نیست و در برخی طرق «خَلِيفَتِي فِي أَهْلِي» — «جانشین من در خانوادهٔ من» — آمده که بر استخلاف در امور خانواده دلالت دارد.[۱۲]
در پاسخ، شماری از عالمان شیعه این خدشه‌ها را رد کرده‌اند. نخست آنکه اختلاف الفاظ در نقل‌های متعدد، خود نشانهٔ تعدد طرق و تقویت اصل واقعه است. دوم آنکه در نقل مشهور، فرمان «فَاسْمَعُوا لَهُ وَأَطِيعُوا» — «به او گوش دهید و فرمان ببرید» — معنای اطاعت را روشن می‌کند و آن را به سفارشی خانوادگی محدود نمی‌سازد.[۱۳]
تفاوت با حدیث وصیت
«حدیث وصایت» را نباید با «حدیث وصیت» یکی گرفت. حدیث وصایت به لقب «وصی» و تعیین جانشین در سخنان پیامبر صلی الله علیه وآله در آغاز دعوت مربوط است. حدیث وصیت به سفارش‌های پیامبر صلی الله علیه وآله در واپسین روزهای زندگی می‌پردازد و در ابواب وصیت صحیح بخاری و صحیح مسلم نقل شده است.[۱۴] این دو از نظر موضوع و مصادر جدا هستند.
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۲.
- ↑ حلی، منهاج الکرامة؛ ابن تیمیه، منهاج السنة النبویة، ج۷.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ شعراء، آیهٔ ۲۱۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۲.
- ↑ ذهبی، میزان الاعتدال.
- ↑ امینی، الغدیر.
- ↑ حسکانی، شواهد التنزیل؛ مجلسی، بحار الأنوار؛ کلینی، الکافی، کتاب الحجة.
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ شوری، آیهٔ ۱۳.
- ↑ مفید، اوائل المقالات.
- ↑ حلی، منهاج الکرامة؛ امینی، الغدیر.
- ↑ ابن تیمیه، منهاج السنة النبویة، ج۷.
- ↑ حلی، منهاج الکرامة؛ امینی، الغدیر.
- ↑ بخاری، صحیح، کتاب الوصایا؛ مسلم، صحیح، کتاب الوصیة.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن ابی الحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغة، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: مکتبة آیة الله المرعشی، ۱۴۰۴ق.
- ابن تیمیه، احمد؛ منهاج السنة النبویة، ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، ۱۴۰۶ق؛ ج۷.
- امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، بی‌تا.
- بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
- حسکانی، عبیدالله؛ شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تهران: مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیة، ۱۴۱۱ق.
- حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.
- ذهبی، محمد؛ میزان الاعتدال فی نقد الرجال، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
- طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۲.
- کلینی، محمد؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- مفید، محمد؛ اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
