شب قدر

«شب قَدر» شب نزول قرآن بر پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) و شبی است که مطابق با «سوره قدر» از هزار ماه برتر است. بر اساس روایات، در این شب تقدیر و سرنوشت یک سالۀ افراد مشخص می‌گردد. در تعالیم اسلامی، یک شب خاص به عنوان شب قدر معرفی نشده، بلکه یکی از شب‌های نوزدهم، بیست‌و‌یکم و یا بیست‌و‌سوم ماه رمضان شب قدر دانسته شده است. در روایات معصومین علیهم‌السلام، به اِحیاء (شب زنده‌داری) در شبهای قدر سفارش زیادی شده و اعمال خاصی برای این شب‌ها تعیین گردیده است.

اهمیت شب قدر

شب قدر آن شبى است که در طول سال، شبى به فضلیت آن یافت نمى‌شود و عمل در این شب از عمل در طول هزار ماه بهتر است و تقدیر امور سال در این شب صورت‌ مى‌گیرد و فرشتگان و روح -که اعظم فرشتگان الهى است-، در این شب به اذن پروردگار به زمین فرود مى‌آیند و به محضر امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) مى‌رسند و آنچه را که براى هر فرد مقدّر شده بر آن حضرت عرضه مى‌دارند. در اهمیت شب قدر همین بس که خداوند در سوره قدر در وصف آن می فرماید: «لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَیرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ؛ شب قدر از هزار ماه برتر است».

برخی امور، بر قدر و منزلت «شب قدر» افزوده است، از جمله:

نزول قرآن

قرآن کریم خود می گوید: «شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ ...؛ ماه رمضان ماهی است که در آن قرآن نازل شده است ...».

اما در چه شبی از شبهای ماه رمضان، قرآن نازل شده است؟ آیه دیگر بیان می کند که «إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ ...؛ به راستی، آن [قرآن] را در شبی پربرکت نازل کردیم ...».

و این شب مبارک را در سوره قدر مشخص فرموده که «إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ؛ به حقیقت ما آن [قرآن] را در شب قدر فرود آوردیم».

البته منظور از نزول قرآن در شب قدر، نزول دفعی است بر قلب رسول گرامی اسلام، نه نزول تدریجی که آغاز آن با آغاز بعثت یعنی بیست و هفتم رجب همراه است.

تقدیر امور

«قدر» به معنای تقدیر و اندازه گیری و تنظیم است. راغب اصفهانی می گوید: «لیلة القدر أی لیلة قیضها لأمور مخصوصة؛ شب قدر یعنی شبی که [خداوند] برای [تنظیم و تعیین] امور مخصوصی آن را آماده [و مقرر] نموده است».

و قرآن کریم می فرماید: «فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ؛ در آن شب هر کار استوار و حکیمانه ای [به اراده خدا] فیصله می یابد».

طبق روایات فراوانی سرنوشت افراد مانند: رزق، مرگ، خوشی و ناخوشیها، حج رفتن و حوادث دیگر زندگی، برای سال بعد، بر اساس استعدادها و لیاقتها رقم می خورد. امام رضا علیه السلام فرمود: «...یقدر فیها ما یکون فی السنة من خیر أو شرّ أو مضرة أو منفعة أو رزق أو اجل ولذلک سمیت لیلة القدر؛ در آن شب قدر آنچه که در سال واقع می شود، تقدیر و اندازه گیری می شود. از نیکی و بدی و زیان و سود و روزی و مرگ و... به همین جهت نیز شب قدر [شب اندازه گیری] نامیده شده است». و امام صادق علیه السلام فرمود: «التقدیر فی لیلة القدر تسعة عشر، و الابرام فی لیلة احدی و عشرین و الامضاء فی لیلة ثلاث و عشرین؛ تقدیر امور [و سرنوشتها] در شب نوزدهم، تحکیم آن در شب بیست و یکم و امضای آن در شب بیست و سوم [صورت می گیرد]».

سند امامت

شب قدر بزرگترین سند امامت و تداوم آن در طول زمان است. در روایات فراوانی، وجود شب قدر را در هر زمان، دلیل لزوم امامت و بقای آن دانسته اند، لذا سوره قدر به منزله شناسنامه اهل بیت علیهم السلام شمرده شده است. در اینجا به برخی روایات اشاره می شود:

از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود: علی علیه السلام زیاد می فرمود: هیچگاه تَیمی و عدوی [ابوبکر و عمر] خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله جمع نشدند مگر آن که آن حضرت [سوره] «انّا انزلناه...» را با خشوع و گریه می خواند، سپس آن دو عرض می کردند چقدر رقت شما نسبت به این سوره شدید است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرمود: به جهت آنچه چشمم دیده و دلم فهمیده است و به جهت آنچه دل این شخص [یعنی علی علیه السلام] پس از من خواهد دید. آن دو می گفتند: مگر شما چه دیده ای و او چه می بیند؟ فرمود: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برای آن دو نوشت: «تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ؛ ملائکه و روح در آن شب با اذن پروردگارشان برای (تقدیر) هر کاری نازل می شوند». آنگاه فرمود: آیا بعد از «کلّ امر» که خداوند می فرماید، چیزی باقی خواهد ماند؟ گفتند: نه. سپس حضرت فرمود: آیا می دانید آن کسی که هر امری بر او نازل می شود کیست؟ گفتند: تو هستی ای رسول خدا! آنگاه می فرمود: بله [ولی] آیا شب قدر بعد از من هم ادامه دارد؟ گفتند: بله. فرمود: آیا [در شبهای قدر] بعد از من هم آن امر نازل می شود؟ گفتند: بله. سپس فرمود: بر چه کسی؟ گفتند: نمی دانیم. سپس آن حضرت از سر من [علی] می گرفت (و دست را روی سر من قرار می داد) و می فرمود: اگر نمی دانید بدانید، آن شخص پس از من این مرد است. [امام صادق] فرمود: پس آنگاه آن دو نفر همیشه این گونه بودند که شب قدر را بعد از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به سبب هراسی که بر دلشان می افتاد، می شناختند.

در جای دیگر، امام علی علیه السلام فرمود: «به حقیقت، شب قدر در هر سال وجود دارد و امر سال در آن شب نازل می شود و به راستی برای آن امر صاحبان امری است. عرضه شد آنان چه کسانی هستند؟ فرمود: «أنا و احد عشر من صُلبی ائمة محدَّثون؛ من و یازده [امام] از نسل من که [همه] امامانی محدَّث می باشند [که ملائکه را نمی بینند ولی صدای آنها را می شنوند]».

و در برخی روایات آمده که خود ولایت علی علیه السلام و ائمه علیهم السلام جزء تقدیرات آن شب است و نیز دستور داده اند که با مخالفان برای اثبات امامت و بقای آن و زنده بودن حضرت مهدی علیه السلام به شب قدر استدلال کنید.

آری، بقای شب قدر دلیل محکمی است بر بقای امامت و بقای امامت اقتضا می کند حیات و زنده بودن مهدی موعود علیه السلام را و حیات او نشانه حیات مذهب تشیع است. لذا اسلام اصیل و قرآن تا ابد زنده است. از اینجا روشن شد که شب قدر یعنی شب ولایت و امامت و معنای روایاتی که شب قدر را به حضرت فاطمه علیهاالسلام تفسیر نموده است، روشن شد که حقیقت شب قدر امامت و ولایت است و حقیقت ولایت و امامت، زهرای مرضیه علیها السلام است.

بخشش گناهان

یکی دیگر از ویژگیهای شب قدر، بخشش گناهان و عفو عاصیان و مجرمان است، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرمود: «مَن ادرک لیلة القدر فلَم یُغفَر له فأبعدَه الله؛ کسی که شب قدر را درک کند، ولی بخشیده نشود [و مورد رحمت الهی واقع نشود] پس خدا او را [از رحمت خویش] دور می سازد»؛ و در جای دیگر فرمود: «مَن حُرّمها فقد حُرّم الخیرُ کلّه و لایحرم خیرها الّا محروم؛ هر کس که از فیض شب قدر محروم گردد، از تمام خیرات محروم [و بی نصیب] شده است و محروم نمی ماند از [برکات و] خیرات شب قدر، مگر کسی که [با اعمال خویش] خود را محروم نموده باشد». لذا باید تلاش مضاعف نمود تا غفران الهی در این شب بخشش گناهان شامل حال انسان گردد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرمود: «من قام لیلة القدر ایماناً و احتساباً، غُفِر له ما تقدّم من ذنبه؛ کسی که در شب قدر از روی ایمان و محاسبه [و اخلاص] به پاخیزد و بیدار باشد، گناهان گذشته اش بخشوده می شود».

اعمال شب قدر

اعمال شبهای قدر دو گونه است؛ اعمالی که مشترک بین هر سه شب است و اعمالی که مخصوص به هر یک از سه شب قدر می باشد.

اعمال مشترک شبهای قدر

• غسل کردن؛
• خواندن دو رکعت نماز که‌ در هر رکعت پس از سوره حمد، هفت مرتبه سوره توحید خوانده و پس از فراغت از نماز هفتاد مرتبه بگوید: «استغفرُ اللّه و أتوب الیه».
• بازکردن قرآن مجید در برابر خود و گفتن: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُک بِکتَابِک الْمُنْزَلِ وَ مَا فِیهِ وَ فِیهِ اسْمُک الْأَکبَرُ وَأَسْمَاؤُک الْحُسْنَى وَ مَا یُخَافُ وَ یُرْجَى أَنْ تَجْعَلَنِی مِنْ عُتَقَائِک مِنَ النَّارِ»، سپس هر حاجت که دارد از خدا بخواهد.
• گذاشتن قرآن کریم بر سر و گفتن: «اَللّهُمَّ بِحَقِّ هذَا الْقُرْآنِ وَبِحَقِّ مَنْ اَرْسَلْتَهُ بِهِ وَبِحَقِّ کلِّ مُؤْمِنٍ مَدَحْتَهُ فیهِ وَبِحَقِّک عَلَیهِمْ فَلا اَحَدَ اَعْرَفُ بِحَقِّک مِنْک»؛ سپس هر کدام از این عبارات را ده مرتبه بگوید: بِک یا اَللّهُ؛ بِمُحَمَّدٍ؛ بِعَلی؛ بفاطمه؛ بِالْحَسَنِ؛ بِالْحُسَینِ؛ بِعَلِىّ بْنِ الْحُسَینِ؛ بُمَحَمَّدِ بْنِ عَلِی؛ بِجَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ؛ بِمُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ؛ بِعَلِىِّ بْنِ مُوسى؛ بِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِی؛ بِعَلِىِّ بْنِ مُحَمَّدٍ؛ بِالْحَسَنِ بْنِ عَلِی؛ بِالْحُجَّة». سپس هر حاجت که دارد از خدا بخواهد.
• زیارت امام حسین علیه‌السلام؛
• اِحیاء و شب زنده‌داری؛
• خواندن صد رکعت نماز که فضلیت بسیار دارد و بهتر آن است که در هر رکعت پس از سوره حمد، ده‌ مرتبه سوره توحید بخواند.
• خواندن دعای «اللَّهُمَّ إِنِّی أَمْسَیتُ لَک عَبْداً دَاخِراً ...».
• خواندن دعای جوشن کبیر.

اعمال مخصوص هر شب قدر

• اعمال شب نوزدهم: صد بار ذکر «اَستَغفِرُاللهَ رَبّی و اَتوبُ اِلیهِ»؛ صد بار ذکر «اَلّلهُمَّ العَن قَتَلَةَ اَمیرِالمُؤمِنینَ»؛ دعای «اَللّهُمَّ اْجْعَلْ فیما تَقْضی وَ تُقَدِّرُ مِنَ الاَْمْرِ الْمَحْتُومِ ...».
• اعمال شب بیست و یکم: خواندن دعاهایی که مربوط به دهه آخر ماه رمضان است؛ دعای «یا مُولِجَ اللَّیلِ فِی النَّهارِ...».
• اعمال شب بیست و سوم: غسل در ابتدای شب و غسلی در انتهای آن؛ خواندن دعاهایی که مربوط به دهه آخر ماه رمضان است؛ خواندن سوره عنکبوت، سوره روم و سوره دخان؛ هزار مرتبه خواندن سوره قدر؛ خواندن دعاهای جوشن کبیر، مکارم الاخلاق، افتتاح، دعای «اَللَّهُمَّ امْدُدْ لِی فِی عُمُرِی وَ أَوْسِعْ لِی فِی رِزْقِی ...»، دعای «اَللَّهُمَّ اجْعَلْ فِیمَا تَقْضِی وَ تُقَدِّرُ مِنَ الْأَمْرِ الْمَحْتُومِ ...»، دعای «یا بَاطِناً فِی ظُهُورِهِ وَ یا ظَاهِراً فِی بُطُونِهِ ...» و خواندن دعای سلامتی امام زمان (عجل الله تعالی فرجه).

منابع

• "جایگاه و اهمیت شب قدر"، جواد خرمی، مبلغان، آبان و آذر ۱۳۸۲، شماره ۴۷.
• مفاتیح الجنان، شیخ عباس قمی.

پیوندهای مرتبط

• اعمال شب قدر
• اعمال شب قدر
• کلیپ تصویری اعمال مشترک شب‌های قدر
• پی‌دی‌اف و صوت سوره‌های عنکبوت، روم و دخان

قرآن
متن و ترجمه قرآن
اوصاف قرآن	(اسامی و صفات قرآن، اعجاز قرآن، عدم تحریف در قرآن)
اجزاء قرآن	آیه، سوره، جزء، حزب، حروف مقطعه
ترجمه و تفسیر قرآن	تاریخ تفسیر، روشهای تفسیری قرآن، سیاق آیات، اسرائیلیات، تاویل، فهرست تفاسیر شیعه، فهرست تفاسیر اهل سنت، ترجمه های قرآن
علوم قرآنی	تاریخ قرآن: نزول قرآن، جمع قرآن، شان نزول، کاتبان وحی، قراء سبعه
	دلالت الفاظ قرآن: عام و خاص، مجمل و مبین، مطلق و مقید، محکم و متشابه، مفهوم و منطوق، نص و ظاهر، ناسخ و منسوخ
تلاوت قرآن	تجوید، آداب قرائت قرآن، تدبر در قرآن
رده ها: سوره های قرآن * آیات قرآن * واژگان قرآنی * شخصیت های قرآنی * قصه های قرآنی * علوم قرآنی * معارف قرآن