رعایت ادبیات دانشنامه ای متوسط
مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

شیخ بهایی: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
جز (صفحه‌ای جدید حاوی ' {{بخشی از یک کتاب}} '''منبع:''' تلخيص از كتاب فقهاي نامدار شيعه، صفحه 209 '''نویسنده:'''...' ایجاد کرد)
 
 
(۲۴ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
−
{{بخشی از یک کتاب}}
+
{{خوب}}
−
'''منبع:''' تلخيص از كتاب فقهاي نامدار شيعه، صفحه 209
+
'''«بهاءالدین محمد بن‌ حسین عاملی»''' معروف به '''«شیخ ‌بهایی»''' (۱۰۳۰-۹۵۳ ق)، فقیه، محدث، متکلم، منجم، مهندس، ریاضیدان، فیلسوف، عارف، ادیب و شاعر نامدار [[شیعه]] در قرن ۱۱ قمری و از شاگردان [[ملا عبدالله یزدی|ملا عبدالله یزدی]] است. وی صاحب آثار متعدد در فنون مختلف علمی و معماری است و هوش و استعداد منحصر به فرد، از ویژگی‌های بارز اوست. شیخ بهایی مدتی در دربار [[صفویه|صفوی]] در [[اصفهان]] منصب [[شیخ الاسلام|شیخ‌الاسلامی]] داشت. وی شاگردان بزرگی از جمله [[ملاصدرا]]، [[فیض کاشانی]] و [[محمدتقی مجلسی|محمدتقی مجلسی]] را تربیت كرد.
  
−
'''نویسنده:''' عقيقي بخشايشي
+
{{شناسنامه عالم
 +
||نام کامل = بهاءالدین محمد عاملی
 +
||تصویر=
 +
||زادروز =  ۹۵۳ قمری
 +
|زادگاه = جبل عامل، [[لبنان]]
 +
|وفات =  ۱۰۳۰ قمری
 +
|مدفن =  [[مشهد]]، [[حرم امام رضا علیه السلام|حرم امام رضا علیه‌السلام]]
 +
|اساتید =  [[ملا عبدالله یزدی|ملا عبدالله مدرس یزدی]]، [[حسین بن عبدالصمد عاملی]] ملا افضل قاضی مدرس، ملا محمدباقر یزدی،...
 +
|شاگردان = [[ملاصدرا]]، [[محمدتقی مجلسی]]، [[فیض كاشانی]]، [[فاضل جواد]]، [[علینقی كمره ای|علینقی کمره‌ای]]، [[میرزا رفیعا نائینی]]، [[سلطان العلماء]]،...
 +
|آثار = [[زبده الاصول|زبدة الاصول]]، [[صمدیه]]، [[الوجیزة فی علم الدرایة (کتاب)|الوجیزه فی علم الدرایة]]، [[مفتاح الفلاح فی عمل الیوم واللیله|مفتاح الفلاح]]، [[اربعین شیخ بهائی (کتاب)|الأربعون حدیثا]]، تأویل الآیات، تشریح الافلاک، حاشیه بر قواعد الأحکام، الاعتقادیه،...
 +
}}
  
−
==شیخ بهاءالدین محمد عاملی (شیخ بهایی)==
+
==زندگی‌نامه==
 +
بهاءالدین محمد بن حسین بن عبدالصمد بن محمد بن علی بن حسین بن محمد بن صالح حارثی همدانی عاملی جبعی، در سال ۹۵۳ ه.ق در بعلبک از توابع جبل عامل [[لبنان]] به دنیا آمد. خاندان او اهل علم و دانش  بودند و تبار و نسب خود را به [[حارث همدانی]] یکی از یاران مخلص [[امام علی]] علیه السلام می رسانند.
  
−
شیخ بهاءالدین محمد عاملی، معروف به شیخ بهایی، او نیز از اهل جبل عامل است در كودكی همراه پدرش شیخ حسین بن عبدالصمد كه از شاگردان [[شهید ثانی]] بوده به ایران آمد.
+
پدر عالیقدر او، عالم بزرگوار، [[حسین بن عبدالصمد عاملی]] (متوفی ۹۸۴ ه.ق)، یکی از شاگردان مبرز فقیه نامدار، [[شهید ثانی]] (مستشهد ۹۶۶ ه.ق) است. او که خود صاحب نظر بوده و کتبی در [[فقه]] و [[اصول فقه‌‌‌‌|اصول]] و علوم متداول عصر خود داشته است، پس از شهادت شهید ثانی در ایام جوانی، در اثر سختگیری ها و کارشکنی هایی که در امور [[شیعه]] در جبل عامل پیش آمده بود، به [[ایران]] منتقل گردید و در [[اصفهان]] ساکن شد. شیخ بهائی در این هنگام ۱۳ سال سن داشت. بعد از سه سال اقامت در اصفهان، شاه طهماسب به توصیه و تأکید [[شیخ علی منشار عاملی]]، حسین بن عبدالصمد را به قزوین دعوت کرد و منصب [[شیخ الاسلام|شیخ الاسلامی]] این شهر را به او اعطا نمود و شیخ بهائی نیز همراه پدرش به قزوین آمد و برای مدتی در آنجا اقامت کرد، و به تحصیل علوم مختلف پرداخت. بعدها پدرش برای مدتی شیخ الاسلام هرات شد، اما وی در قزوین ماند.
  
−
شیخ بهایی از این رو كه به كشورهای مختلف مسافرت كرده و محضر اساتید متعدد در رشته های مختلف را درك كرده، و به علاوه دارای استعداد و ذوقی سرشار بوده است، مردی جامع بوده و تالیفات متنوعی دارد هم ادیب بوده و هم شاعر و هم [[فیلسوف]] و هم ریاضی دان و هم [[فقیه]] و هم [[مفسر]] از [[طب]] نیز بی بهره نبوده است.
+
شیخ بهائی پس از وفات پدرش در ۹۸۴ ق. در [[بحرین]]، به امر شاه طهماسب به هرات رفت و به جای او به شیخ الاسلامی هرات منصوب شد؛ این اولین منصب رسمی وی بود. احتمالاً مدت شیخ الاسلامی وی در هرات بسیار کوتاه بوده است، زیرا پس از وفات پدر همسرش، شیخ علی منشار، در همان سال شیخ الاسلام اصفهان شد. همچنین از آنجا که شاه عباس در ۹۹۶ ق. به حکومت رسید، شیخ الاسلامی او در اصفهان برخلاف مشهور به امر شاه عباس نبود، بلکه شاه اسماعیل ثانی (حک : ۹۸۴ـ۹۸۵) یا سلطان محمد خدابنده (حک : ۹۸۵ـ۹۹۵) او را منصوب کرده بودند. احتمال دارد که وی در زمان شاه عباس نیز شیخ الاسلام اصفهان شده باشد.
  
−
اولین كسی است كه یك دوره [[فقه]] غیراستدلالی به صورت رساله عملیه به زبان فارسی نوشت آن كتاب همان است كه به نام جامع عباسی معروف است. شیخ بهایی چون فقه رشته اختصاصی و تخصصی اش نبوده، از فقها طراز اول بشمار نمی رود، ولی شاگردان زیادی تربیت كرده است [[ملاصدرا]]ی شیرازی و ملا محمدتقی مجلسی اول (پدر مجلسی دوم، صاحب كتاب [[بحارالانوار]]) فاضل جواد صاحب آیات الاحكام از شاگردان اویند.  
+
شیخ بهائی پس از مدتی، به شوق سفر [[حج]]، از مقام شیخ الاسلامی کناره گرفت و مسافرت طولانی خود را آغاز کرد و در ۱۰۲۵ ق. به اصفهان بازگشت و از آن پس تا آخر عمر ملازم شاه عباس بود. وی در این سفر، به [[عراق]] و حلب، [[شام]] و [[مصر]]، [[حجاز]] و [[بیت المقدس|بیت المقدّس]] رفته و در سیاحت خود به مصاحبت بسیاری از علما و اکابر [[تصوف|صوفیه]] نائل شده است. بهائی در سفرهای خود، ناشناس و در کسوت فقر و درویشی سیر کرده و با ارباب ادیان و مذاهب اسلامی به بحث و احتجاج پرداخته و در بعضی موارد [[تقیه|تقیّه]] می کرده است.
  
−
همچنان كه قبلا اشاره شد، منصب شیخ الاسلامی ایران پس از [[محقق كركی]] به شیخ علی منشار پدر زن شیخ بهایی رسید و پس از او به شیخ بهایی رسید. همسر شیخ بهایی كه دختر شیخ علی منشار بوده است، زن فاضله و فقیهه بوده است. شیخ ‌بهایی در سال 953 به دنیا آمده و در سال 1030 یا 1031 درگذشته است. شیخ بهایی ضمنا مردی جهانگرد بوده است، به [[مصر]]، [[شام]]، [[حجاز]]، [[عراق]]، [[فلسطین]]، آذربایجان و هرات مسافرت كرده است.
+
از سفرهای مهم و تاریخی شیخ بهائی، سفر پیاده او به [[مشهد]] به همراه شاه عباس است. در ۲۵ [[ماه ذی الحجه|ذی الحجة]] ۱۰۰۸ ق، شاه عباس به شکرانه فتح [[خراسان]]، پیاده از طوس به مشهد رفت. سه سال بعد در ۱۰۱۰ ق. نیز به موجب [[نذر|نذری]] که داشت به همین کیفیّت از اصفهان به مشهد رفت و سه ماه در آنجا ماند. احتمالاً شیخ بهائی در هر دو سفر شاه عباس همراه او بوده است.
  
−
در آسمان [[علم]] و فقاهت، گاهی ستارگانی طلوع كرده اند كه غیر از فروغ شعر و نویسندگی، دارای پرتو نبوغ و مواهب فطری دیگری هم بوده اند. یكی از همین نوابغ، بدون شك شیخ بهاءالدین عاملی، معروف به شیخ بهایی است. شیخ بهایی نه تنها در فقه و [[حكمت]] و ریاضیات و لغت و [[حدیث]] دست داشته است، بلكه او واجد كمالات و حایز علوم معقول و منقول بوده است.  
+
مطابق قول مشهور، وفات مرحوم شیخ بهایی در دوازدهم ماه [[شوال]] سال ۱۰۳۰ ه.ق در شهر [[اصفهان]] روی داد. بیش از پنجاه هزار نفر مردم اصفهان در [[تشییع جنازه]] او شرکت داشتند. [[ملا محمدتقى مجلسى]] بر وى [[نماز میت|نماز]] گزارد و سپس پیکر مطهر او به [[مشهد]] مقدس منتقل شد و در [[حرم امام رضا علیه السلام|حرم امام رضا علیه‌السلام]] مدفون گردید.
  
−
هنوز داستان های حیرت آوری كه از شگفتی های علمی اوست، در افواه مردم جریان دارد و حقا می توان گفت، شیخ بهایی نه تنها عالم كم نظیری است، بلكه در نوع خود شخصی بی مانند است. اطلاعات وسیعی كه شیخ بهایی در رشته های مختلف داشته، به شهرت وی كمك بسیاری كرده است و تنها طبقه خواص و اهل مطالعه نیستند كه او را می شناسند، بلكه توده مردم هم با اسم او آشنایی كامل دارند.
+
==جایگاه علمی==
  
−
'''ولادت:'''
+
شیخ بهایی در اثر ذکاوت و استعداد فطری که داشت، با بهره گیری از پدر عالمش و محیط علمی و فضیلتی [[اصفهان]] توانست در علوم و دانش های متداول عصر تبحری بدست آورد، تا آن جا که برخی در توصیف او گفته اند: «علامه جهان بشر و مجدد [[دین]] در قرن حادی عشر (قرن ۱۱) که ریاست مذهب و ملت به او منتهی گردید، در علوم و فنون اسلامی فنی وجود نداشته باشد که او را در آن بهره ای نباشد.»
  
−
بهاءالدین محمد بن عزالدین حسین بن عبدالصمد بن شمس الدین محمد بن علی بن حسین بن محمد بن صالح حارثی همدانی عاملی جبعی، معروف به شیخ ‌بهایی، حكیم و [[فقیه]] و عارف و منجم و ریاضی دان و شاعر و ادیب و مورخ بزرگ، در سال 953 ه.ق در بعلبك از توابع جبل عامل در یك خاندان علم و دانش كه تبار و نسب خود را به حارث همدانی یكی از یاران مخلص [[امام علی]] علیه السلام می رسانند، پا به عرصه حیات نهاد پدر عالیقدر او، عالم بزرگوار، شیخ حسین فرزند عبدالصمد حارثی (متوفی 984 ه.ق)، یكی از شاگردان مبرز فقیه نامدار [[شیعه]]، مرحوم [[شهید ثانی]] (مستشهد 966 ه.ق) است.
+
شیخ بهائی دارای استعداد و ذوقی سرشار بوده است، مردی جامع بوده و تألیفات متنوعی دارد. او هم ادیب بوده و هم شاعر و هم فیلسوف و هم [[ریاضی]] دان و هم [[فقیه]] و هم مفسر و از [[طب]] نیز بی بهره نبوده است. او در معماری و مهندسی نیز مهارت داشت و طرح‌هایی مانند تقسیم آب زاینده‌رود و احتمالاً طراحی گنبد [[مسجد امام اصفهان]] به او منسوب است.
  
−
او كه خود صاحب نظر بوده و كتبی در فقه و اصول و علوم متداول عصر خود داشته است، پس از شهادت شهید ثانی در ایام جوانی، در اثر سختگیری ها و كارشكنی هایی كه در امور [[شیعه]] در جبل عامل پیش آمده بود، به ایران منتقل گردید كودك نوپا نیز همراه پدر بود در عهد حكومت صفویه كه حركت سیاسی با تز دفاع از [[اهل بیت]] علیهم السلام و دوستی و مودت آل عصمت علیهم السلام شروع شده بود، به حكومت صفوی پیوست و با خاندان بزرگ منشار كه عنوان شیخ الاسلامی حكومت را داشت، وصلت نمود.
+
شیخ بهائی اولین کسی است که یک دوره [[فقه]] غیراستدلالی به صورت [[رساله]] عملیه به زبان فارسی نوشت. آن کتاب همان است که به نام «جامع عباسی» معروف است. شیخ بهایی در زمینه های مختلف علمی اطلاعات و آگاهی دارد و همین آگاهی و وسعت معلومات، نوعی جاذبیت به آثار او بخشیده است که از میان انبوه آثار گذشتگان، کتاب ها و تألیفات او را به صورت کتاب روز و مورد علاقه درآورده است. فی المثل در کتاب «[[اربعین شیخ بهائی (کتاب)|الأربعون حدیثا]]» که یک کتاب [[حدیث|حدیثی]] و فقهی است، از مسائل [[ریاضی]] و [[علم هیئت|هیئت]] نیز استفاده کرده، و مسائل آن ها را به صورت روشن و ملموس در اختیار خواننده قرار داده است.
  
−
شیخ بهایی در اثر ذكاوت و استعداد فطری كه داشت، با بهره گیری از پدر و محیط علمی و فضیلتی اصفهان توانست در علوم و دانش های متداول عصر تبحری بدست آورد، تا آن جا كه برخی در توصیف او گفته اند: علامه جهان بشر و مجدد [[دین]] در قرن حادی العشر كه ریاست مذهب و ملت به او منتهی گردید، در علوم و فنون اسلامی فنی وجود نداشته باشد كه او را در آن بهره ای نباشد.
+
==تحصیل و استادان==
  
−
'''منزلت علمی و قلمی:'''
+
شیخ بهایی از محضر بزرگان و دانشمندان متعددی کسب علم نموده است. برخی اساتید او بنا به قول صاحب «تاریخ عالم آرای عباسی» عبارتند از:
 +
*[[حسین بن عبدالصمد عاملی]] پدر بزرگوارش: در [[تفسیر]] و [[حدیث]] و [[ادبیات عرب]]
 +
*[[ملا عبدالله یزدی|ملا عبدالله مدرس یزدی]] (صاحب [[الحاشیه علی تهذیب المنطق (کتاب)|حاشیه ملا عبدالله]]): در [[حکمت]] و [[علم کلام|کلام]] و [[منطق]]
 +
*ملا علی مذهّب: در [[ریاضیات]]
 +
*ملا افضل قاضی مدرس: در هندسه، جبر و [[علم هیئت|هیئت]]
 +
*ملا محمدباقر یزدی، صاحب کتاب «مطالع الانوار»: در ریاضیات
 +
*حکیم عمادالدین محمود: در [[طب]]، کتاب «[[القانون فی الطب (کتاب)|قانون]]» [[ابن سینا]]
 +
*محمد بن عبداللطیف مقدسی، که به قول صاحب «[[روضات الجنات]]»، کتاب «[[صحیح بخاری (کتاب)|صحیح بخاری]]» را نزد او آموخته است.
  
−
فقیه ربانی و عارف صمدانی، شیخ بهاءالدین محمد عاملی، یكی از بزرگان و مفاخر و نوابغ اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم هجری می باشد كه در جامعیت و تنوع علوم و دانش، كمتر نظیری می توان بر او پیدا نمود. او یكی از جامع ترین افراد روزگار خویش در وسعت معلومات و تنوع اطلاعات بوده است، از این نظر برجستگی مشخصی در میان فقها و دانشمندان كسب كرده است، و اگر او را نادره ای از نوادر و نابغه ای از نوابغ نامیده باشیم، راه مبالغه نپیموده ایم و خود با تواضع و فروتنی خاصی، به این حقیقت اعتراف دارد، آن جا كه می گوید:
+
==تدریس و شاگردان==
 +
شیخ بهایى سال‌هاى دراز به تدریس اشتغال داشت و عالمان بسیارى در محفل درس او تربیت یافتند. برای پی بردن به مقام علمی و میزان دانش شیخ بهایی، کافی است بدانیم که متجاوز از چهل تن از دانشمندان و بزرگان قرن یازدهم قمری از وی علم آموخته و بهره برده اند، از جمله:
  
−
من در مباحثه و جدل، بر هر ذوفنونی چیره شدم، ولی هرگز نتوانستم با كسی كه در یك فن استاد بود، حریف شوم (با این جمله به حقیقتی اشاره دارد كه متاسفانه در اثر فشار و نیازهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی كمتر مورد توجه و عنایت حوزه ها و مراكز علمی و دانشگاهی ماست، و آن این كه استعداد طبیعی و ذاتی انسان، توان و قابلیت فراگیری یك سنخ مطلب خاصی را دارد، هر انسانی نمی تواند در تمام فنون موفقیت و پیشرفت داشته باشد، بسیار بجاست كه مربیان و پیش كسوتان ذوق فرد را دریابند و او را به مسیر مورد علاقه اش هدایت كنند).
+
*صدرالدین محمد شیرازی، معروف به [[ملاصدرا]]، فیلسوف معروف.
  
−
شیخ بهایی در زمینه های مختلف اطلاعات و آگاهی دارد و همین آگاهی و وسعت معلومات، نوعی جاذبیت به آثار او بخشیده است كه از میان انبوه آثار گذشتگان، كتاب ها و تالیفات او را به صورت كتاب روز و مورد علاقه درآورده است فی المثل در كتاب اربعین كه یك كتاب حدیثی و فقهی است، از مسائل ریاضی و هیات نیز استفاده كرده است، و مسائل آن ها را به صورت روشن و ملموس در اختیار خواننده قرار داده است.
+
*ملا محمدمحسن بن مرتضی، معروف به [[فیض کاشانی]]، صاحب [[تفسیر صافی (کتاب)|تفسیر صافی]].
  
−
'''اساتید:'''
+
*ملا عزالدین فراهانی، مشهور به [[علینقی كمره ای|علینقی کمره‌ای]]، عالم و شاعر معروف قرن یازدهم.
  
−
شیخ بزرگوار ما به كشورهای مختلفی مسافرت كرده و محضر اساتید متعددی را در رشته های گوناگون درك كرده است و چون دارای ذوق سرشار و استعداد وافی و جامع بوده، موفق به [[آفرینش]] تالیفات متنوع و گوناگونی شده است او هم ادیب بوده و هم شاعر، فیلسوف و هم ریاضی دان و منجم و مهندس، و هم فقیه اصولی و هم مفسر، و از طب و پزشكی بی بهره نبوده است.
+
*ملا محمدباقر بن محمد مؤمن خراسانی، معروف به محقق شیخ الاسلام.
  
−
چنان كه گذشت، او از محضر بزرگان و دانشمندان متعددی كسب علم نموده است بنا به قول صاحب تاریخ عالم آرای عباسی، [[تفسیر]] و [[حدیث]] و ادبیات عرب را از پدر، [[حكمت]] و كلام و بعضی علوم معقول را از ملا عبدالله مدرس یزدی، صاحب حاشیه ملا عبدالله، و ریاضیات را از ملا علی مذهب و ملا افضل قاضی مدرس و ملا محمدباقر بن زین العابدین یزدی، صاحب كتاب [[مطالع الانوار]]، و طب را از حكیم عمادالدین محمود، و به قول صاحب [[روضات الجنات]]، صحیح بخاری را نزد محمد بن عبداللطیف مقدسی آموخته است.
+
*شیخ جواد بغدادی، مشهور به [[فاضل جواد]]، صاحب «شرح خلاصة الحساب» و شرح «[[زبدة الاصول]]» اثر استادش.
  
−
'''شاگردان:'''
+
*[[محمدتقی مجلسی|ملا محمدتقی مجلسی]]، صاحب «[[روضه المتقین|روضة المتقین]]» (م ۱۰۷۰)، پدر [[علامه محمدباقر مجلسی]].
  
−
برای پی بردن به مقام علمی و میزان دانش شیخ، كافی است بدانیم كه متجاوز از چهل تن از دانشمندان و بزرگان قرن یازدهم هجری قمری از وی علم آموخته و بهره برده اند و بعضی از آنان، اشخاص زیر هستند:
+
*[[ملا عبدالرزاق لاهیجی]] معروف به فیاض لاهیجى.
 +
*[[سید ماجد بحرانی]]، که از معاصرین شیخ بهایى بود و از او استفاده نمود و [[اجازه (علم الحدیث)|اجازه]] روایت داشت.
 +
*[[ملا خلیل قزوینی]].
 +
*[[میرزا رفیعا نائینی]].
 +
*شیخ زین‌الدین عاملى، نوه [[شهید ثانى]].
 +
*محمدباقر سبزواری معروف به [[محقق سبزوارى]].
 +
*[[عنایت الله قهپایی|ملا عنایت الله قهپایى]]، نویسنده «[[مجمع الرجال]]».
 +
*سید حسین حسینى مرعشى معروف به [[سلطان العلماء]]، نویسنده حاشیه بر روضه و حاشیه بر معالم.
 +
==آثار و تألیفات==
  
−
* 1- صدرالدین محمد ابراهیم شیرازی، معروف به [[ملاصدرا]]، فیلسوف معروف.
+
شیخ بهایی یکی از پربرکت ترین علمای جهان [[اسلام]] از نظر تألیف و تنوع در آن بوده است. او در علوم گوناگونی چون [[فقه]]، [[اصول فقه|اصول]]، [[حدیث]]، [[رجال]]، [[تفسیر]]، [[ریاضیات]]، [[علم هیئت|نجوم]]، معماری و [[ادبیات عرب]] و فارسی و [[شعر]] تبحر داشت و آثاری ماندگار در هر یک از این زمینه‌ها تألیف کرد. برخی تعداد تألیفات او را با توجه به رساله ها و [[حاشیه]] ها و تعلیقه ها، به عدد ۲۰۰ جلد رسانده اند. برخی از این آثار عبارتند از:
  
−
* 2- ملا محمدمحسن بن مرتضی بن محمود، معروف به [[فیض كاشانی]]، صاحب تفسیر صافی.
+
'''<I>الف) فقه:</I>'''
  
−
* 3- ملا عزالدین فراهانی مشهور به [[علینقی كمره ای]]، شاعر معروف قرن یازدهم.
+
#اثنی عشریات: [[خمس]]، [[نماز]]، [[زکات]]، [[روزه]]، [[حج]].
 +
#پاسخ سؤال شاه عباس.
 +
#پاسخ سؤالات شیخ صالح جابری.
 +
#اجوبة مسائل جزائریه.
 +
#احکام سجود و تلاوت.
 +
#جامع عباسی (نخستین کتاب فقه استدلالی به فارسی).
 +
#جواب مسائل شیخ جار.
 +
#حاشیه بر [[ارشاد الاذهان الی احکام الایمان (کتاب)|ارشاد الأذهان]] [[علامه حلی]].
 +
#حاشیه بر [[قواعد الأحکام (کتاب)|قواعد الأحکام]] علامه حلی.
 +
#حاشیه بر احکام الشریعه علامه حلی.
 +
#حاشیه بر القواعد الكلیه [[شهید اول]].
 +
#الحبل المتین.
 +
#الحریریه.
 +
#الذبیحیه.
 +
#شرح فرائض نصیریه [[خواجه نصیرالدین طوسی]].
 +
#فرائض بهائیه (بخش [[ارث]]).
 +
#قصر [[نماز]] در چهار مکان.
 +
#مسح بر قدمین.
 +
#مشرق الشمسین و اکسیر السعادتین.
 +
#رساله فی مباحث الکُر.
 +
#رساله فی القصر والتخییر فی السفر.
 +
#شرح رساله فی الصوم.
 +
#شرح [[من لایحضره الفقیه]] [[شیخ صدوق]].
 +
#رساله فی فقه الصلوة.
 +
#رساله فی معرفة القبله.
 +
#رساله فی فقه السجود.
  
−
* 4- ملا محمدباقر بن محمد مؤمن خراسانی، معروف به [[محقق شیخ الاسلام]].
+
'''<I>ب) اصول فقه:</I>'''
  
−
* 5- شیخ جواد بغدادی، مشهور به فاضل جواد، صاحب شرح خلاصه الحساب و زبده فی الاصول.
+
#[[زبده الاصول|زبدة الأصول]] يا «الزبدة فی أصول الفقه».
 +
#حاشیه زبدة الاصول.
 +
#شرح عضدی.
 +
#شرح حاشیه خطائی.
  
−
* 6- ملا محمدتقی بن مقصود علی مجلسی، صاحب [[روضه المتقین]] (م 1070).
+
'''<I>ج) حدیث و رجال:</I>'''
  
−
* 7- سید عزالدین حسینی كركی عاملی، مشهور به مجتهد مفتی اصفهانی.
+
#حاشیه بر [[من لایحضره الفقیه]] [[شیخ صدوق]].
 +
#[[اربعین شیخ بهائی (کتاب)|الأربعون حدیثا]] (که ترجمه آن توسط نگارنده انجام پذیرفته است).
 +
#[[اجازه (علم الحدیث)|اجازه روایی]] او به [[میرداماد|میرداماد]].
 +
#[[الوجیزة فی علم الدرایة (کتاب)|الوجیزه فی علم الدرایة]].
 +
#حاشیه بر [[خلاصة الاقوال (کتاب)|خلاصة الاقوال]] [[علامه حلی]].
 +
#حاشیه بر [[رجال نجاشی (کتاب)|رجال نجاشی]].
 +
#حاشیه بر [[معالم العلماء (کتاب)|معالم العلماء]] [[ابن شهر آشوب]].
 +
#حاشيه بر [[فهرست شیخ منتجب الدین]]
 +
#طبقات الرجال.
 +
#الفوائد الرجالیه.
  
−
'''تالیفات:'''
+
'''<I>د) ادعیه و مناجات:</I>'''
  
−
او یكی از پربركتترین علمای [[جهان اسلام]] از نظر تالیف و تنوع در آن بوده است برخی تعداد تالیفات او را با توجه به رساله ها و تحشیه ها و تعلیقه ها، به عدد 200 جلد رسانده اند، ولی تازه ترین تحقیق در این مورد، تلاش و كوشش دانشمند محترم، جناب آقای دكتر محمدباقر حجتی، از اساتید محترم دانشگاه تهران است كه به كنفرانس [[دمشق]] (در مورد شیخ بهایی) ارائه داده اند و نشریه الثقافه الاسلامیه در شماره پنجم آن را نشر داده است. ایشان بر حسب تتبع و تفحص كاملی كه داشته است، تعداد آن ها را 123 جلد اعلام می كند و بر حسب دسته بندی كه دارد، می نویسد:
+
#حدائق الصالحین، حاشیه بر [[صحیفه سجادیه]].
 +
#الحدیقة الهلالیه.
 +
#الحدیقة الاخلاقیه.
 +
#شرع [[دعای صباح]].
 +
#مصباح العابدین.
 +
#[[مفتاح الفلاح فی عمل الیوم واللیله]].
 +
#توضیح المقاصد فی ما اتفق فی ایام السنة.
  
−
'''<I>الف) فقه (29 جلد):</I>'''
+
'''<I>ه) اصول اعتقادات:</I>'''
  
−
* اثنی عشریات: [[خمس]]، [[نماز]]، [[زكات]]، [[روزه]]، [[حج]].
+
#اثبات وجود القائم.
 +
#اجوبة سید زین الدین.
 +
#الاعتقادیه.
 +
#مقارنه بین [[امامیه]] و [[زیدیه]].
 +
#وجوب شکر المُنعم.
  
−
* پاسخ سؤال شاه عباس.
+
'''<I>و) تفسیر و علوم قرآنی:</I>'''
  
−
* پاسخ سؤالات شیخ صالح جابری.
+
#حاشیه بر [[انوار التنزیل و اسرار التأویل (کتاب)|أنوار التنزیل و أسرار التأویل]] قاضی بیضاوی.
 +
#حلّ الحروف القرآنیه.
 +
#حاشیه بر [[الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل (کتاب)|الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل]] [[زمخشری]].
 +
#تفسیر عین الحیوة.
 +
#العروة الوثقی، در تفسير [[سوره حمد]].
 +
#تفسیر آیه شریفه {{متن قرآن|«فاغْسِلُواْ وُجُوهَكُمْ وَأَیدِیكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ...}} ([[سوره مائده]]/آیه ۶) که در «[[اربعین شیخ بهائی (کتاب)|الأربعون حدیثا]]» او به تفصیل آمده است.
 +
#تأویل الآیات.
 +
#اکسیر السعادتین ([[آیات الاحکام]]).
  
−
* اجوبه مسائل جزائریه.
+
'''<I>ز) ادبیات و علوم عربی:</I>'''
  
−
* [[احكام]] سجود و تلاوت.
+
#اسرار البلاغه.
 +
#تخمیس غزل خیالی بخارایی.
 +
#تهذیب البیان.
 +
#تعزیت نامه.
 +
#حاشیه بر «[[مطول (کتاب)|المطوّل]]» [[مسعود بن عمر تفتازانی]].
 +
#دیوان اشعار فارسی و عربی.
 +
#ریاض الارواح.
 +
#شیر و شکر.
 +
#طوطی نامه (شامل ۲۵۰۰ بیت).
 +
#[[صمدیه]] (فوائد صمدیه).
 +
#قصیده در مدح [[پیامبر اسلام|پیامبر خدا]] صلی الله علیه وآله.
 +
#کافیه.
 +
#کشکول (مجموعه‌ای از مطالب ادبی و تاریخی در ۵ جلد).
 +
#لغز الفوائد الصمدیه.
 +
#لغز القانون.
 +
#لغز کافیه.
 +
#لغز کشاف.
 +
#محاسن شعر سیف الدوله.
 +
#المخلاة.
 +
#سوانح سفر الحجاز، معروف به مثنوی نان و حلوا.
 +
#نان و پنیر.
 +
#وسیلة الفوز والامان فی مدح [[امام زمان عجل الله فرجه الشریف|صاحب الزمان]] عجل الله تعالی فرجه الشریف.
 +
#پند اهل دانش به زبان گربه و موش.
  
−
* جامع عباسی.
+
'''<I>ح) ریاضیات و نجوم:</I>'''
  
−
* جواب مسائل شیخ جار.
+
#اسطرلاب.
 +
#انوار الکواکب.
 +
#بحر الحساب.
 +
#التحفه (اوزان شرعی).
 +
#تحفه حاتمی.
 +
#تحقیق جهت [[قبله]].
 +
#تشریح الافلاک.
 +
#حاشیه تشریح الافلاک.
 +
#حاشیه شرح التذکره [[خواجه نصیر الدین طوسی]] در [[علم هیئت]].
 +
#حاشیه شرح قاضی‌زاده روحی.
 +
#الحساب.
 +
#حل اشکال عطارد و قمر.
 +
#خلاصة الحساب والهندسه.
 +
#صحیفه در اسطرلاب.
 +
#استعلام.
 +
#تقویم شمس با اسطرلاب.
 +
#القبله، ماهیت و علامات آن.
 +
#معرفة التقویم.
 +
#جبر و مقابله.
  
−
* حاشیه بر [[ارشاد الاذهان]] [[علامه حلی]].
+
'''<I>ط) حکمت و فلسفه:</I>'''
  
−
* حاشیه بر قواعد علامه.
+
#انکار جوهر الفرد.
 +
#الوجود الذهنی.
 +
#وحدت وجود.
  
−
* حاشیه بر قواعد [[شهید اول]].
+
'''<I>ی) علوم غریبه:</I>'''
  
−
* حاشیه بر [[احكام الشریعه]] علامه حلی.
+
#رساله جفر.
−
 
+
#فالنامه.
−
* [[الحبل المتین]].
+
==منابع==
−
 
+
*فقهای نامدار شیعه، عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، ص ۲۰۹.
−
* [[الحریریه]].
+
*[[دانشنامه جهان اسلام]]، مدخل "شیخ بهایی" از محمدهانی ملازاده.  
−
 
+
*[[گلشن ابرار]]، محمود مهدى‌پور، نشر معروف، چاپ اول، ۱۳۷۹، ج ۱، ص ۱۹۵.
−
* [[الذبیحیه]].
+
[[رده:علمای قرن یازدهم]]
−
 
+
[[رده:علماء شیعه]]
−
* شرح فرائض نصیریه [[خواجه نصیرالدین طوسی]].
+
[[رده:ریاضیدانان]]
−
 
+
[[رده:فیلسوفان]]
−
* فرائض بهائیه (بخش ارث).
+
[[رده:مفسرین قرآن]]
−
 
+
[[رده:فقیهان]]
−
* قصر [[نماز]] در چهار مكان.
+
[[رده:اصولیون]]
−
 
+
[[رده:متکلمان]]
−
* مسح بر قدمین.
+
[[رده:محدثان]]
−
 
+
[[رده:ادیبان]][[رده:شعرای پارسی گوی قرن یازدهم]]
−
* مشرق الشمسین و اكسیر السعادتین.
+
[[رده:مدفونین در حرم امام رضا علیه السلام]]
−
 
+
[[رده: مقاله های مهم]]
−
* رساله فی مباحث الكر.
+
{{سنجش کیفی
−
 
+
|سنجش=شده
−
* رساله فی القصر والتخییر فی السفر.
+
|شناسه= خوب
−
 
+
|عنوان بندی مناسب= خوب
−
* شرح رساله فی الصوم.
+
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
−
 
+
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
−
* شرح [[من لایحضره الفقیه]].
+
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= متوسط
−
 
+
|جامعیت= خوب
−
* رساله فی فقه الصلوه.
+
|رعایت اختصار= خوب
−
 
+
|سیر منطقی= خوب
−
* رساله فی معرفه القبله.
+
|کیفیت پژوهش= خوب
−
 
+
|رده= دارد
−
* رساله فی فقه السجود.
+
}}
−
 
 
−
'''<I>ب) علوم قرآنی (9 جلد):</I>'''
 
−
 
 
−
* حاشیه انوار التنزیل قاضی بیضاوی.
 
−
 
 
−
* حل الحروف القرآنیه.
 
−
 
 
−
* حاشیه كشاف زمخشری.
 
−
 
 
−
* اساله خواجه.
 
−
 
 
−
* تفسیر عین الحیوه.
 
−
 
 
−
* العروه الوثقی.
 
−
 
 
−
* تفسیر آیه شریفه (فاغسلوا وجوهكم و ایدیكم الی الكعبین) كه در اربعین به تفصیل آمده است.
 
−
 
 
−
* [[تاویل الایات]].
 
−
 
 
−
* اكسیر السعادتین (آیات الاحكام).
 
−
 
 
−
'''<I>ج) حدیث (2 جلد):</I>'''
 
−
 
 
−
* حاشیه كتاب [[من لایحضره الفقیه]].
 
−
 
 
−
* اربعین (كه ترجمه آن توسط نگارنده انجام پذیرفته است).
 
−
 
 
−
'''<I>د) ادعیه و مناجات (6 جلد):</I>'''
 
−
 
 
−
* حاشیه بر [[صحیفه سجادیه]].
 
−
 
 
−
* [[الحدیقه الهلالیه]].
 
−
 
 
−
* الحدیقه الاخلاقیه.
 
−
 
 
−
* شرع دعای صباح.
 
−
 
 
−
* مصباح العابدین.
 
−
 
 
−
* مفتاح الفلاح فی عمل الیوم واللیله.
 
−
 
 
−
'''<I>ه) اصول اعتقادات (5 جلد):</I>'''
 
−
 
 
−
* اثبات وجود القائم.
 
−
 
 
−
* اجوبه سید زین الدین.
 
−
 
 
−
* الاعتقادیه.
 
−
 
 
−
* مقارنه بین امامیه و زیدیه.
 
−
 
 
−
* وجوب شكر المنعم.
 
−
 
 
−
'''<I>و) اصول فقه (5 جلد):</I>'''
 
−
 
 
−
* زبده الاصول.
 
−
 
 
−
* شرح عضدی.
 
−
 
 
−
* حاشیه زبده الاصول.
 
−
 
 
−
* شرح حاشیه خطائی.
 
−
 
 
−
* الوجیزه.
 
−
 
 
−
'''<I>ز) رجال و اجازات (8 جلد):</I>'''
 
−
 
 
−
* اجازه او به میرداماد.
 
−
 
 
−
* اجازه او به مجدالدین.
 
−
 
 
−
* حاشیه خلاصه الاقوال علامه حلی.
 
−
 
 
−
* حاشیه رجال [[نجاشی]].
 
−
 
 
−
* حاشیه معالم العلماء [[ابن شهر آشوب]] مازندرانی.
 
−
 
 
−
* طبقات الرجال.
 
−
 
 
−
* الفوائد الرجالیه.
 
−
 
 
−
* الاجازات.
 
−
 
 
−
'''<I>ح) ادبیات و علوم عربی (28 جلد):</I>'''
 
−
 
 
−
* اسرار البلاغه.
 
−
 
 
−
* تخمیس غزل خیالی بخارایی.
 
−
 
 
−
* تهذیب البیان.
 
−
 
 
−
* تعزیت نامه.
 
−
 
 
−
* حاشیه بر مطول تفتازانی.
 
−
 
 
−
* دیوان اشعار فارسی و عربی.
 
−
 
 
−
* ریاض الارواح.
 
−
 
 
−
* شیر و شكر.
 
−
 
 
−
* طوطی نامه (شامل 2500 بیت).
 
−
 
 
−
* فوائد صمدیه.
 
−
 
 
−
* قصیده در مدح پیامبر خدا صلی الله علیه و آله.
 
−
 
 
−
* كافیه.
 
−
 
 
−
* كشكول (5 جلد).
 
−
 
 
−
* لغزالفوائد الصمدیه.
 
−
 
 
−
* لغزالقانون.
 
−
 
 
−
* لغز كافیه.
 
−
 
 
−
* لغز كشاف.
 
−
 
 
−
* محاسن شعر سیف الدوله.
 
−
 
 
−
* المخلاه.
 
−
 
 
−
* مكتوب او به سید میرزا ابراهیم همدانی.
 
−
 
 
−
* سوانح سفر الحجاز، معروف به مثنوی نان و حلوا.
 
−
 
 
−
* نان و پنیر.
 
−
 
 
−
* وسیله الفوز والامان فی مدح صاحب الزمان عجل الله تعالی فرجه شریف.
 
−
 
 
−
* پند اهل دانش به زبان گربه و موش.
 
−
 
 
−
'''<I>ط) وقایع الایام (1 جلد):</I>'''
 
−
 
 
−
* توضیح المقاصد فی ما اتفق فی ایام السنه.
 
−
 
 
−
'''<I>ی) ریاضیات (20 جلد):</I>'''
 
−
 
 
−
* اسطرلاب.
 
−
 
 
−
* انوار الكواكب.
 
−
 
 
−
* بحر الحساب.
 
−
 
 
−
* التحفه (اوزان شرعی).
 
−
 
 
−
* تحفه حاتمی.
 
−
 
 
−
* تحقیق جهت قبله.
 
−
 
 
−
* تشریح الافلاك.
 
−
 
 
−
* حاشیه تشریح الافلاك.
 
−
 
 
−
* حاشیه شرح التذكره [[خواجه نصیر الدین طوسی]] در هیات.
 
−
 
 
−
* حاشیه شرح قاضی زاده روحی.
 
−
 
 
−
* الحساب.
 
−
 
 
−
* حل اشكال عطارد و قمر.
 
−
 
 
−
* خلاصه الحساب والهندسه.
 
−
 
 
−
* شرح صحیفه.
 
−
 
 
−
* صحیفه در اسطرلاب.
 
−
 
 
−
* استعلام.
 
−
 
 
−
* تقویم شمس با اسطرلاب.
 
−
 
 
−
* القبله، ماهیت و علامات آن.
 
−
 
 
−
* معرفه التقویم.
 
−
 
 
−
* جبر و مقابله.
 
−
 
 
−
'''<I>ك) حكمت و فلسفه (3 جلد):</I>'''
 
−
 
 
−
* انكار جوهر الفرد.
 
−
 
 
−
* الوجود الذهنی.
 
−
 
 
−
* وحدت وجود.
 
−
 
 
−
'''<I>ل) علوم غریبه (4 جلد):</I>'''
 
−
 
 
−
* احكام النظر الی كتف الشاه.
 
−
 
 
−
* رساله جفر.
 
−
 
 
−
* جفر.
 
−
 
 
−
* فالنامه.
 
−
 
 
−
و چند جلد كتاب دیگر كه موضوعات آن ها مشخص نشده است، مانند: شرح حق المبین، الصراط المستقیم، القدسیه و...
 
−
 
 
−
'''وفات:'''
 
−
 
 
−
در مورد تاریخ وفات شیخ بهایی اقوال گوناگون وجود دارد. به طور كلی آن چه از این اقوال برمی آید، وفات شیخ در دوازدهم [[شوال]] سال 1030 یا 1031 هجری قمری اتفاق افتاده است و چون صاحب تاریخ عالم آرای عباسی كه نظرش معتبرتر از دیگران است، و همچنین كتاب [[تنبیهات]] كه تالیف خود را چند ماه بعد از آن واقعه نوشته است، سال 1030 را ذكر كرده اند، از این رو گفته كسانی كه وفات شیخ را در این سال نوشته اند، صحیح تر به نظر می رسد. در این صورت وفات شیخ در دوازدهم ماه شوال سال 1030 ه.ق در شهر اصفهان روی داده است.
 
−
 
 
−
'''پیوندها'''
 
−
 
 
−
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=35686&scope=95YYli2geUEZ02B-bbnshm2z9nEASK8K&flowLastAction=view&from=search&query=%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%8A%D9%8A&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true زندگینامه 1]'''
 
−
 
 
−
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=35399&scope=95YYli2geUFM1-1ebj7t9YjyLpBenykM&flowLastAction=view&from=search&query=%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%8A%D9%8A&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true زندگینامه 2]'''
 
−
 
 
−
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=35398&scope=95YYli2geUFM1-1ebj7t9QukfmwpSpoh&flowLastAction=view&from=search&query=%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%8A%D9%8A&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true زندگینامه 3]'''
 
−
 
 
−
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=37389&scope=95YYli2geUFeeMc_tBN-YIjyLpBenykM&flowLastAction=view&from=search&query=%D9%85%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%AD%20%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AD&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true کتاب مفتاح الفلاح]'''
 
−
 
 
−
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=46053&scope=95YYli2geUHoRciNXBuVf5acRnfvGzp6&flowLastAction=view&from=search&query=%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%8A%D9%8A&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true کتاب جهة القبلة]'''
 
−
 
 
−
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=34967&scope=95YYli2geUFPW3gVMj_67lc_wH8-sUC4&flowLastAction=view&from=search&query=%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%8A%D9%8A&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true کتاب كشكول]'''
 
−
 
 
−
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=37378&scope=GGExsrZOLQyWaQTts7ShbgukfmwpSpoh&flowLastAction=view&from=search&query=%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%20%D8%A8%D9%86%20%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true کتاب مشرق الشمسين و إكسير السعادتين]'''
 
−
 
 
−
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=66415&scope=GGExsrZOLQz4jdbRm0QPMwp8B7e1asw6&flowLastAction=view&from=search&query=%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true کتاب زبده الاصول]'''
 
−
 
 
−
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=66389&scope=GGExsrZOLQyxZPQiQ86jrIjyLpBenykM&flowLastAction=view&from=search&query=%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true کتاب حاشيه انوار التنزيل]'''
 
−
 
 
−
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=66532&scope=GGExsrZOLQz6Opinw95VW9NqBU3hT89K&flowLastAction=view&from=search&query=%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true کتاب جامع عباسي]'''
 
−
 
 
−
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=66577&scope=GGExsrZOLQxz6R0Fm2h1YVc_wH8-sUC4&flowLastAction=view&from=search&query=%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true کتاب تشريح الافلاك]'''
 
−
 
 
−
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=66815&scope=GGExsrZOLQxEe41bHRFvaAp8B7e1asw6&flowLastAction=view&from=search&query=%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true کتاب حاشيه من لايحضره الفقيه]'''
 
−
 
 
−
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=66823&scope=GGExsrZOLQzlvtvEW5Zj_ZacRnfvGzp6&flowLastAction=view&from=search&query=%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true کتاب الاربعون حديثا]'''
 
−
 
 
−
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=66915&scope=GGExsrZOLQzK62TwD9QTjAp8B7e1asw6&flowLastAction=view&from=search&query=%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true کتاب خلاصه الحساب]'''
 
−
 
 
−
----
 

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۹ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۰۱

Confirm3.jpg

«بهاءالدین محمد بن‌ حسین عاملی» معروف به «شیخ ‌بهایی» (۱۰۳۰-۹۵۳ ق)، فقیه، محدث، متکلم، منجم، مهندس، ریاضیدان، فیلسوف، عارف، ادیب و شاعر نامدار شیعه در قرن ۱۱ قمری و از شاگردان ملا عبدالله یزدی است. وی صاحب آثار متعدد در فنون مختلف علمی و معماری است و هوش و استعداد منحصر به فرد، از ویژگی‌های بارز اوست. شیخ بهایی مدتی در دربار صفوی در اصفهان منصب شیخ‌الاسلامی داشت. وی شاگردان بزرگی از جمله ملاصدرا، فیض کاشانی و محمدتقی مجلسی را تربیت كرد.

نام کامل بهاءالدین محمد عاملی
زادروز ۹۵۳ قمری
زادگاه جبل عامل، لبنان
وفات ۱۰۳۰ قمری
مدفن مشهد، حرم امام رضا علیه‌السلام

Line.png

اساتید

ملا عبدالله مدرس یزدی، حسین بن عبدالصمد عاملی ملا افضل قاضی مدرس، ملا محمدباقر یزدی،...

شاگردان

ملاصدرا، محمدتقی مجلسی، فیض كاشانی، فاضل جواد، علینقی کمره‌ای، میرزا رفیعا نائینی، سلطان العلماء،...

آثار

زبدة الاصول، صمدیه، الوجیزه فی علم الدرایة، مفتاح الفلاح، الأربعون حدیثا، تأویل الآیات، تشریح الافلاک، حاشیه بر قواعد الأحکام، الاعتقادیه،...


زندگی‌نامه

بهاءالدین محمد بن حسین بن عبدالصمد بن محمد بن علی بن حسین بن محمد بن صالح حارثی همدانی عاملی جبعی، در سال ۹۵۳ ه.ق در بعلبک از توابع جبل عامل لبنان به دنیا آمد. خاندان او اهل علم و دانش بودند و تبار و نسب خود را به حارث همدانی یکی از یاران مخلص امام علی علیه السلام می رسانند.

پدر عالیقدر او، عالم بزرگوار، حسین بن عبدالصمد عاملی (متوفی ۹۸۴ ه.ق)، یکی از شاگردان مبرز فقیه نامدار، شهید ثانی (مستشهد ۹۶۶ ه.ق) است. او که خود صاحب نظر بوده و کتبی در فقه و اصول و علوم متداول عصر خود داشته است، پس از شهادت شهید ثانی در ایام جوانی، در اثر سختگیری ها و کارشکنی هایی که در امور شیعه در جبل عامل پیش آمده بود، به ایران منتقل گردید و در اصفهان ساکن شد. شیخ بهائی در این هنگام ۱۳ سال سن داشت. بعد از سه سال اقامت در اصفهان، شاه طهماسب به توصیه و تأکید شیخ علی منشار عاملی، حسین بن عبدالصمد را به قزوین دعوت کرد و منصب شیخ الاسلامی این شهر را به او اعطا نمود و شیخ بهائی نیز همراه پدرش به قزوین آمد و برای مدتی در آنجا اقامت کرد، و به تحصیل علوم مختلف پرداخت. بعدها پدرش برای مدتی شیخ الاسلام هرات شد، اما وی در قزوین ماند.

شیخ بهائی پس از وفات پدرش در ۹۸۴ ق. در بحرین، به امر شاه طهماسب به هرات رفت و به جای او به شیخ الاسلامی هرات منصوب شد؛ این اولین منصب رسمی وی بود. احتمالاً مدت شیخ الاسلامی وی در هرات بسیار کوتاه بوده است، زیرا پس از وفات پدر همسرش، شیخ علی منشار، در همان سال شیخ الاسلام اصفهان شد. همچنین از آنجا که شاه عباس در ۹۹۶ ق. به حکومت رسید، شیخ الاسلامی او در اصفهان برخلاف مشهور به امر شاه عباس نبود، بلکه شاه اسماعیل ثانی (حک : ۹۸۴ـ۹۸۵) یا سلطان محمد خدابنده (حک : ۹۸۵ـ۹۹۵) او را منصوب کرده بودند. احتمال دارد که وی در زمان شاه عباس نیز شیخ الاسلام اصفهان شده باشد.

شیخ بهائی پس از مدتی، به شوق سفر حج، از مقام شیخ الاسلامی کناره گرفت و مسافرت طولانی خود را آغاز کرد و در ۱۰۲۵ ق. به اصفهان بازگشت و از آن پس تا آخر عمر ملازم شاه عباس بود. وی در این سفر، به عراق و حلب، شام و مصر، حجاز و بیت المقدّس رفته و در سیاحت خود به مصاحبت بسیاری از علما و اکابر صوفیه نائل شده است. بهائی در سفرهای خود، ناشناس و در کسوت فقر و درویشی سیر کرده و با ارباب ادیان و مذاهب اسلامی به بحث و احتجاج پرداخته و در بعضی موارد تقیّه می کرده است.

از سفرهای مهم و تاریخی شیخ بهائی، سفر پیاده او به مشهد به همراه شاه عباس است. در ۲۵ ذی الحجة ۱۰۰۸ ق، شاه عباس به شکرانه فتح خراسان، پیاده از طوس به مشهد رفت. سه سال بعد در ۱۰۱۰ ق. نیز به موجب نذری که داشت به همین کیفیّت از اصفهان به مشهد رفت و سه ماه در آنجا ماند. احتمالاً شیخ بهائی در هر دو سفر شاه عباس همراه او بوده است.

مطابق قول مشهور، وفات مرحوم شیخ بهایی در دوازدهم ماه شوال سال ۱۰۳۰ ه.ق در شهر اصفهان روی داد. بیش از پنجاه هزار نفر مردم اصفهان در تشییع جنازه او شرکت داشتند. ملا محمدتقى مجلسى بر وى نماز گزارد و سپس پیکر مطهر او به مشهد مقدس منتقل شد و در حرم امام رضا علیه‌السلام مدفون گردید.

جایگاه علمی

شیخ بهایی در اثر ذکاوت و استعداد فطری که داشت، با بهره گیری از پدر عالمش و محیط علمی و فضیلتی اصفهان توانست در علوم و دانش های متداول عصر تبحری بدست آورد، تا آن جا که برخی در توصیف او گفته اند: «علامه جهان بشر و مجدد دین در قرن حادی عشر (قرن ۱۱) که ریاست مذهب و ملت به او منتهی گردید، در علوم و فنون اسلامی فنی وجود نداشته باشد که او را در آن بهره ای نباشد.»

شیخ بهائی دارای استعداد و ذوقی سرشار بوده است، مردی جامع بوده و تألیفات متنوعی دارد. او هم ادیب بوده و هم شاعر و هم فیلسوف و هم ریاضی دان و هم فقیه و هم مفسر و از طب نیز بی بهره نبوده است. او در معماری و مهندسی نیز مهارت داشت و طرح‌هایی مانند تقسیم آب زاینده‌رود و احتمالاً طراحی گنبد مسجد امام اصفهان به او منسوب است.

شیخ بهائی اولین کسی است که یک دوره فقه غیراستدلالی به صورت رساله عملیه به زبان فارسی نوشت. آن کتاب همان است که به نام «جامع عباسی» معروف است. شیخ بهایی در زمینه های مختلف علمی اطلاعات و آگاهی دارد و همین آگاهی و وسعت معلومات، نوعی جاذبیت به آثار او بخشیده است که از میان انبوه آثار گذشتگان، کتاب ها و تألیفات او را به صورت کتاب روز و مورد علاقه درآورده است. فی المثل در کتاب «الأربعون حدیثا» که یک کتاب حدیثی و فقهی است، از مسائل ریاضی و هیئت نیز استفاده کرده، و مسائل آن ها را به صورت روشن و ملموس در اختیار خواننده قرار داده است.

تحصیل و استادان

شیخ بهایی از محضر بزرگان و دانشمندان متعددی کسب علم نموده است. برخی اساتید او بنا به قول صاحب «تاریخ عالم آرای عباسی» عبارتند از:

تدریس و شاگردان

شیخ بهایى سال‌هاى دراز به تدریس اشتغال داشت و عالمان بسیارى در محفل درس او تربیت یافتند. برای پی بردن به مقام علمی و میزان دانش شیخ بهایی، کافی است بدانیم که متجاوز از چهل تن از دانشمندان و بزرگان قرن یازدهم قمری از وی علم آموخته و بهره برده اند، از جمله:

  • صدرالدین محمد شیرازی، معروف به ملاصدرا، فیلسوف معروف.
  • ملا محمدباقر بن محمد مؤمن خراسانی، معروف به محقق شیخ الاسلام.

آثار و تألیفات

شیخ بهایی یکی از پربرکت ترین علمای جهان اسلام از نظر تألیف و تنوع در آن بوده است. او در علوم گوناگونی چون فقه، اصول، حدیث، رجال، تفسیر، ریاضیات، نجوم، معماری و ادبیات عرب و فارسی و شعر تبحر داشت و آثاری ماندگار در هر یک از این زمینه‌ها تألیف کرد. برخی تعداد تألیفات او را با توجه به رساله ها و حاشیه ها و تعلیقه ها، به عدد ۲۰۰ جلد رسانده اند. برخی از این آثار عبارتند از:

الف) فقه:

  1. اثنی عشریات: خمس، نماز، زکات، روزه، حج.
  2. پاسخ سؤال شاه عباس.
  3. پاسخ سؤالات شیخ صالح جابری.
  4. اجوبة مسائل جزائریه.
  5. احکام سجود و تلاوت.
  6. جامع عباسی (نخستین کتاب فقه استدلالی به فارسی).
  7. جواب مسائل شیخ جار.
  8. حاشیه بر ارشاد الأذهان علامه حلی.
  9. حاشیه بر قواعد الأحکام علامه حلی.
  10. حاشیه بر احکام الشریعه علامه حلی.
  11. حاشیه بر القواعد الكلیه شهید اول.
  12. الحبل المتین.
  13. الحریریه.
  14. الذبیحیه.
  15. شرح فرائض نصیریه خواجه نصیرالدین طوسی.
  16. فرائض بهائیه (بخش ارث).
  17. قصر نماز در چهار مکان.
  18. مسح بر قدمین.
  19. مشرق الشمسین و اکسیر السعادتین.
  20. رساله فی مباحث الکُر.
  21. رساله فی القصر والتخییر فی السفر.
  22. شرح رساله فی الصوم.
  23. شرح من لایحضره الفقیه شیخ صدوق.
  24. رساله فی فقه الصلوة.
  25. رساله فی معرفة القبله.
  26. رساله فی فقه السجود.

ب) اصول فقه:

  1. زبدة الأصول يا «الزبدة فی أصول الفقه».
  2. حاشیه زبدة الاصول.
  3. شرح عضدی.
  4. شرح حاشیه خطائی.

ج) حدیث و رجال:

  1. حاشیه بر من لایحضره الفقیه شیخ صدوق.
  2. الأربعون حدیثا (که ترجمه آن توسط نگارنده انجام پذیرفته است).
  3. اجازه روایی او به میرداماد.
  4. الوجیزه فی علم الدرایة.
  5. حاشیه بر خلاصة الاقوال علامه حلی.
  6. حاشیه بر رجال نجاشی.
  7. حاشیه بر معالم العلماء ابن شهر آشوب.
  8. حاشيه بر فهرست شیخ منتجب الدین
  9. طبقات الرجال.
  10. الفوائد الرجالیه.

د) ادعیه و مناجات:

  1. حدائق الصالحین، حاشیه بر صحیفه سجادیه.
  2. الحدیقة الهلالیه.
  3. الحدیقة الاخلاقیه.
  4. شرع دعای صباح.
  5. مصباح العابدین.
  6. مفتاح الفلاح فی عمل الیوم واللیله.
  7. توضیح المقاصد فی ما اتفق فی ایام السنة.

ه) اصول اعتقادات:

  1. اثبات وجود القائم.
  2. اجوبة سید زین الدین.
  3. الاعتقادیه.
  4. مقارنه بین امامیه و زیدیه.
  5. وجوب شکر المُنعم.

و) تفسیر و علوم قرآنی:

  1. حاشیه بر أنوار التنزیل و أسرار التأویل قاضی بیضاوی.
  2. حلّ الحروف القرآنیه.
  3. حاشیه بر الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل زمخشری.
  4. تفسیر عین الحیوة.
  5. العروة الوثقی، در تفسير سوره حمد.
  6. تفسیر آیه شریفه «فاغْسِلُواْ وُجُوهَكُمْ وَأَیدِیكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ... (سوره مائده/آیه ۶) که در «الأربعون حدیثا» او به تفصیل آمده است.
  7. تأویل الآیات.
  8. اکسیر السعادتین (آیات الاحکام).

ز) ادبیات و علوم عربی:

  1. اسرار البلاغه.
  2. تخمیس غزل خیالی بخارایی.
  3. تهذیب البیان.
  4. تعزیت نامه.
  5. حاشیه بر «المطوّل» مسعود بن عمر تفتازانی.
  6. دیوان اشعار فارسی و عربی.
  7. ریاض الارواح.
  8. شیر و شکر.
  9. طوطی نامه (شامل ۲۵۰۰ بیت).
  10. صمدیه (فوائد صمدیه).
  11. قصیده در مدح پیامبر خدا صلی الله علیه وآله.
  12. کافیه.
  13. کشکول (مجموعه‌ای از مطالب ادبی و تاریخی در ۵ جلد).
  14. لغز الفوائد الصمدیه.
  15. لغز القانون.
  16. لغز کافیه.
  17. لغز کشاف.
  18. محاسن شعر سیف الدوله.
  19. المخلاة.
  20. سوانح سفر الحجاز، معروف به مثنوی نان و حلوا.
  21. نان و پنیر.
  22. وسیلة الفوز والامان فی مدح صاحب الزمان عجل الله تعالی فرجه الشریف.
  23. پند اهل دانش به زبان گربه و موش.

ح) ریاضیات و نجوم:

  1. اسطرلاب.
  2. انوار الکواکب.
  3. بحر الحساب.
  4. التحفه (اوزان شرعی).
  5. تحفه حاتمی.
  6. تحقیق جهت قبله.
  7. تشریح الافلاک.
  8. حاشیه تشریح الافلاک.
  9. حاشیه شرح التذکره خواجه نصیر الدین طوسی در علم هیئت.
  10. حاشیه شرح قاضی‌زاده روحی.
  11. الحساب.
  12. حل اشکال عطارد و قمر.
  13. خلاصة الحساب والهندسه.
  14. صحیفه در اسطرلاب.
  15. استعلام.
  16. تقویم شمس با اسطرلاب.
  17. القبله، ماهیت و علامات آن.
  18. معرفة التقویم.
  19. جبر و مقابله.

ط) حکمت و فلسفه:

  1. انکار جوهر الفرد.
  2. الوجود الذهنی.
  3. وحدت وجود.

ی) علوم غریبه:

  1. رساله جفر.
  2. فالنامه.

منابع

  • فقهای نامدار شیعه، عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، ص ۲۰۹.
  • دانشنامه جهان اسلام، مدخل "شیخ بهایی" از محمدهانی ملازاده.
  • گلشن ابرار، محمود مهدى‌پور، نشر معروف، چاپ اول، ۱۳۷۹، ج ۱، ص ۱۹۵.


برگرفته از «https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=شیخ_بهایی&oldid=161435»
آپارات موسسه اهل البیت علیهم السلام کانال عکس نوشته قرآن و حدیث در اینستاگرام تلگرام قرآن و حدیث کانال قرآن و حدیث در ایتا
مسابقه از خطبه ۱۳۳ و ۱۳۳ و ۱۶۷ نهج البلاغه