نیمه شعبان
| شعبان ۱۴۴۷ در تقویم ایران | |||||
| شنبه | ۴ | ۱۱ | ۱۸ | ۲۵ | |
| یک‌شنبه | ۵ | ۱۲ | ۱۹ | ۲۶ | |
| دوشنبه | ۶ | ۱۳ | ۲۰ | ۲۷ | |
| سه‌شنبه | ۷ | ۱۴ | ۲۱ | ۲۸ | |
| چهارشنبه | ۱ | ۸ | ۱۵ | ۲۲ | ۲۹ |
| پنج‌شنبه | ۲ | ۹ | ۱۶ | ۲۳ | ۱+ |
| جمعه | ۳ | ۱۰ | ۱۷ | ۲۴ | |
| دانشنامه تقویم | |||||
نیمه شعبان، پانزدهمین روز از ماه شعبان، در تقویم مذهبی شیعیان جایگاهی ویژه دارد. بر پایهٔ منابع شیعه، امام مهدی (علیه‌السلام) در شب نیمه شعبان سال ۲۵۵ق در سامرا زاده شد؛ از این رو در مفاتیح الجنان، روز نیمه شعبان «عید مولود شریف امام دوازدهم» خوانده شده است.[۱] شب نیمه شعبان در روایات شیعه، پس از شب قدر برترین شب سال شمرده شده و برای آن اعمالی مانند غسل، شب‌زنده‌داری، زیارت امام حسین (علیه‌السلام)، نماز و دعا نقل شده است.[۲] در فرهنگ فارسی و در شماری از سرزمین‌های اسلامی، این شب «شب برات» نیز نامیده می‌شود و آداب و مراسم مردمی دارد.[۳]
محتویات
نام‌ها
«نیمه شعبان» نام رایج این روز در تقویم شیعه است و در منابع عربی از شب آن با تعبیر «لیلة النصف من شعبان» یاد می‌شود.[۳] در فرهنگ فارسی‌زبانان و بسیاری از مسلمانان، شب پانزدهم شعبان «شب برات» یا «لیلة البرات» نام دارد. «برات» در اصل از «برائت» به معنای بیزاری و بری‌الذمه شدن است و در فارسی به سند و حواله‌ای نیز گفته می‌شود که به استناد آن، مالی یا حقی از دیگری گرفته می‌شود.[۳]
ابوریحان بیرونی در التفهیم نوشته است که به گمان او، سبب این نام‌گذاری آن است که هر کس در این شب عبادت کند و نیکی به جای آرد، از دوزخ بیزاری می‌یابد.[۳] به گفتهٔ دانشنامه جهان اسلام، «برات» را «لیلة الصک» (شب چک) نیز خوانده‌اند؛ زیرا بر پایهٔ باور عمومی، در این شب سند روزی‌ها و عمرها صادر می‌شود و بدین سبب در فارسی «شب چک» نیز گفته‌اند. در تفاسیر، برای همان شبی که برخی آن را نیمه شعبان دانسته‌اند، نام‌های دیگری نیز آمده است: «لیلة المبارکه»، «لیلة الرحمة»، «لیلة البرائة» و در تفسیرهای فارسی «شب نسخه»، «شب فرق» و «شب عرض».[۳]
برخی منابع، شب برات را شب چهاردهم شعبان نیز دانسته‌اند؛ دانشنامه جهان اسلام آن را «شب پانزدهم و به قولی چهاردهم ماه شعبان» معرفی کرده است.[۳]
شب برات و شب قدر
دربارهٔ مصداق «لیلة مبارکه» در قرآن اختلاف نظر وجود دارد: «إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِينَ»؛ «ما آن [قرآن] را در شبی مبارک فرو فرستادیم؛ بی‌گمان ما هشداردهنده بودیم.» (دخان: ۳) به گزارش دانشنامه جهان اسلام، عکرمه و ابن عربی شب نیمه شعبان را همان شب قدر دانسته‌اند، در حالی که عموم مفسران شب قدر را در ماه رمضان می‌دانند.[۳]
جایگاه در روایات
در منابع شیعه، فضیلت شب نیمه شعبان با تعبیرهای بلندی نقل شده است. مجلسی از امام صادق (علیه‌السلام) از امام باقر (علیه‌السلام) آورده است که فرمود: «هِيَ أَفْضَلُ لَيْلَةٍ بَعْدَ لَيْلَةِ الْقَدْرِ»؛ «این شب، برترین شب پس از شب قدر است.» و در ادامهٔ همان روایت آمده است: «وَ إِنَّهَا اللَّيْلَةُ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ لَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ بِإِزَاءِ مَا جَعَلَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ لِنَبِيِّنَا»؛ «و همانا آن شبی است که خداوند آن را برای ما اهل بیت قرار داد، در برابر آنکه شب قدر را برای پیامبر ما قرار داد.»[۴]
در همان گزارش، پاداش کسی که در این شب خدا را صد بار تسبیح و صد بار تحمید و صد بار تکبیر و صد بار تهلیل گوید، آمرزش گناهان گذشته و برآورده شدن حاجات دنیا و آخرت دانسته شده است.[۵] بر پایهٔ روایتی که در مفاتیح الجنان از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نقل شده، در این شب روزی‌ها تقسیم و اجل‌ها نوشته می‌شود و نام حاجیان ثبت می‌گردد.[۶]
ولادت امام مهدی
مشهورترین رخداد این روز در منابع شیعه، ولادت دوازدهمین امام است. کلینی در آغاز «باب مولد الصاحب» در الکافی نوشته است: «وُلِدَ (علیه‌السلام) لِلنِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ سَنَةَ خَمْسٍ وَ خَمْسِينَ وَ مِائَتَيْنِ»؛ «در نیمه شعبان سال ۲۵۵ق زاده شد.»[۷] در همان باب، در یکی از روایات، سال ولادت ۲۵۶ق نیز آمده است.[۸]
گزارش تفصیلی این ولادت از حکیمه دختر امام جواد (سلام الله علیها)، عمهٔ امام عسکری (علیه‌السلام)، نقل شده است. بر پایهٔ این گزارش، امام عسکری در شب نیمه شعبان از او خواست شب را در خانهٔ آنان بگذراند و فرمود: «فَإِنَّهُ سَيُولَدُ اللَّيْلَةَ الْمَوْلُودُ الْكَرِيمُ عَلَى اللَّهِ الَّذِي يُحْيِي اللَّهُ بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا»؛ «زیرا امشب همان مولود گران‌قدری زاده می‌شود که خداوند به وسیلهٔ او زمین را پس از مرگش زنده می‌کند.» حکیمه پرسید این کودک از چه کسی است و چون در نرجس نشانه‌ای از بارداری ندید، امام فرمود: «از نرجس، نه از دیگری» و افزود که بارداری او در سپیده‌دم آشکار می‌شود و مَثَل او مَثَل مادر موسی (علیه‌السلام) است.[۹]
در سحرگاه، حکیمه به دستور امام سوره قدر را بر نرجس خواند و جنین از درون شکم با او هم‌آوا شد. سپس نرجس از دیده‌ها پنهان شد و هنگامی که پرده کنار رفت، حکیمه نوزاد را دید که در حال سجده، شهادتین را بر زبان می‌آورد و امامان را یکی پس از دیگری نام می‌برد تا به خود می‌رسد و می‌گوید: «اللَّهُمَّ أَنْجِزْ لِي مَا وَعَدْتَنِي وَ أَتْمِمْ لِي أَمْرِي وَ ثَبِّتْ وَطْأَتِي وَ امْلَإِ الْأَرْضَ بِي عَدْلًا وَ قِسْطاً»؛ «خدایا، آنچه را به من وعده دادی به انجام رسان، و کارم را کامل کن، و گامم را استوار بدار، و زمین را به دست من از عدل و داد پر کن.»[۱۰]
زادگاه او سامرا بود و در مفاتیح الجنان، زیارت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه) در سرداب سامرا تأکید شده است.[۱۱] شرح کامل‌تر ولادت در مدخل ولادت امام زمان علیه السلام آمده است.
اعمال
در مفاتیح الجنان برای شب نیمه شعبان اعمالی چند برشمرده شده است؛ نخست غسل، که به گفتهٔ او مایهٔ تخفیف گناهان است، و سپس احیای شب به نماز و دعا و استغفار.[۱۲]
بر پایهٔ همان کتاب، زیارت امام حسین (علیه‌السلام) در این شب برترین اعمال آن است و کسی که در هر جای دنیا باشد و آن حضرت را چنین زیارت کند، امید است ثواب حج و عمره برایش نوشته شود. کمترین صورت این زیارت آن است که بر بلندی‌ای برآید، به راست و چپ بنگرد، سپس سر به آسمان کند و بگوید: «السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ، السَّلَامُ عَلَيْكَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ»؛ «سلام بر تو ای اباعبدالله؛ سلام بر تو و رحمت و برکات خدا.»[۱۳]
از دیگر اعمال این شب، خواندن دعای «اللَّهُمَّ بِحَقِّ لَيْلَتِنَا هَذِهِ وَ مَوْلُودِهَا...» است که به گفتهٔ مؤلف مفاتیح، به منزلهٔ زیارت امام زمان است؛ دعای «اللَّهُمَّ أَنْتَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ...» که امام صادق (علیه‌السلام) به اسماعیل بن فضل هاشمی آموخت؛ دعای «اللَّهُمَّ اقْسِمْ لَنَا مِنْ خَشْيَتِكَ...» که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در این شب می‌خواند؛ دعای کمیل؛ و تسبیحات اربعه که صد بار خواندن هر یک سفارش شده است.[۱۴]
در این شب نمازهای دو رکعتی، چهار رکعتی و صد رکعتی نیز نقل شده است. همچنین سجده‌ها و دعاهای مأثور از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) و دعای «إِلَهِي تَعَرَّضَ لَكَ فِي هَذَا اللَّيْلِ الْمُتَعَرِّضُونَ» از اعمال آن شمرده شده است.[۱۵]
روز نیمه شعبان نیز در مفاتیح الجنان عید خوانده شده و زیارت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه) در آن سفارش شده است.[۱۶]
آیین‌ها و بازتاب فرهنگی
در منابع فرهنگ عامه، شب برات در سرزمین‌های گوناگون با آیین‌هایی همراه بوده است. به گزارش دانشنامه جهان اسلام، در خراسان، عراق، دمشق، مکه و مصر مراسم چراغانی و آیین‌های ویژهٔ این شب برگزار می‌شده است. در کردستان در این شب در مسجدها و خانقاه‌ها دعا و نماز می‌خواندند، غذای مخصوص («کاسهٔ جشن») می‌پختند و بر این باور بودند که روزی‌ها در این شب از نو تقسیم می‌شود. در شبه‌قارهٔ هند نیز زیارت قبور، تلاوت قرآن، اطعام فقیران، پختن حلوا و شیرینی و روشن کردن شمع از رسوم این شب بوده است.[۳]
بر پایهٔ همان گزارش، برخی از عالمان اهل سنت پاره‌ای از این آیین‌ها، مانند نمازهای دسته‌جمعی و آتش‌بازی، را بدعت و اسراف دانسته‌اند.[۳] در ادبیات فارسی نیز این شب بازتاب یافته و به گزارش همان منبع، رودکی، سعدی و سنایی از شب برات یاد کرده‌اند.[۳]
دیدگاه اهل سنت
در منابع اهل سنت، احادیثی در فضیلت شب نیمه شعبان نقل شده است. در روایتی از عبدالله بن عمرو آمده است: «يَطَّلِعُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَى خَلْقِهِ لَيْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ فَيَغْفِرُ لِعِبَادِهِ إِلَّا اثْنَيْنِ: مُشَاحِنٍ وَ قَاتِلِ نَفْسٍ»؛ «خداوند در شب نیمه شعبان به آفریدگانش می‌نگرد و بندگانش را می‌آمرزد، مگر دو کس: کینه‌توز و آدم‌کش.» مبارکفوری به نقل از منذری نوشته است که احمد بن حنبل آن را با سندی «لین» (سست) روایت کرده است.[۱۷]
حدیث دیگری از امام علی (علیه‌السلام) نقل شده است: «إِذَا كَانَتْ لَيْلَةُ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ فَقُومُوا لَيْلَهَا وَ صُومُوا نَهَارَهَا»؛ «چون شب نیمه شعبان فرا رسد، شبش را به نماز بایستید و روزش را روزه بگیرید.» این روایت را ابن ماجه آورده است، اما مبارکفوری با اشاره به ابوبکر بن عبدالله بن ابی‌سبره در سند آن، او را از کسانی دانسته که به وضع حدیث متهم شده و بخاری و ذهبی او را تضعیف کرده‌اند.[۱۷]
از این رو، در میان عالمان اهل سنت دربارهٔ استحباب نمازها و آیین‌های این شب اختلاف است؛ برخی احادیث فضیلت آن اعمال، از جمله روایت صد رکعت نماز، را سست یا ساختگی و آن اعمال را بدعت دانسته‌اند.[۳]
مناسبت‌های دیگر
در نیمه شعبان سال ۳۲۹ق، علی بن محمد سمری، چهارمین و آخرین نایب امام زمان در دورهٔ غیبت صغری، درگذشت. شیخ طوسی در الغیبة متن توقیعی را آورده که چند روز پیش از درگذشت او رسیده و در آن آمده است: «فَقَدْ وَقَعَتِ الْغَيْبَةُ التَّامَّةُ فَلَا ظُهُورَ إِلَّا بَعْدَ إِذْنِ اللَّهِ»؛ «غیبت کامل واقع شده است و ظهوری نیست مگر پس از اذن خداوند.» شیخ طوسی نوشته است که سمری در نیمه شعبان ۳۲۹ق درگذشت.[۱۸] در پاره‌ای منابع، سال درگذشت او ۳۲۸ق نیز آمده است.[۱۹]
پانویس
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، ص۵۱۴؛ قمی، مفاتیح الجنان، ج۱، ص۱۷۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۵، ص۴۰۹؛ قمی، مفاتیح الجنان، ج۱، ص۱۶۵–۱۶۹.
- ↑ ۳٫۰۰ ۳٫۰۱ ۳٫۰۲ ۳٫۰۳ ۳٫۰۴ ۳٫۰۵ ۳٫۰۶ ۳٫۰۷ ۳٫۰۸ ۳٫۰۹ ۳٫۱۰ «برات، شب»، دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۸۴۹.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۵، ص۴۰۹.
- ↑ همان.
- ↑ قمی، مفاتیح الجنان، ج۱، ص۱۷۰.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، ص۵۱۴.
- ↑ همان.
- ↑ صدوق، کمال الدین، ج۲، ص۴۲۷–۴۲۸.
- ↑ صدوق، کمال الدین، ج۲، ص۴۲۸–۴۲۹.
- ↑ قمی، مفاتیح الجنان، ج۱، ص۱۷۰.
- ↑ قمی، مفاتیح الجنان، ج۱، ص۱۶۵.
- ↑ همان.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۶۶–۱۶۷.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۶۷–۱۶۹.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۷۰.
- ↑ ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ مبارکفوری، تحفة الأحوذي، ج۳، ص۳۶۶.
- ↑ طوسی، الغیبة، ج۱، ص۳۹۴–۳۹۵.
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ج۲، ص۱۳۸.
منابع
- مبارکفوری، عبدالرحمن؛ تحفة الأحوذي بشرح جامع الترمذي، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م؛ ج۳.
- بنیاد دائرة المعارف اسلامی؛ دانشنامه جهان اسلام، تهران: بنیاد دائرة المعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۲ش؛ ج۱ (مدخل «برات، شب»، ص۸۴۹).
- صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۹۵ق؛ ج۲.
- طوسی، محمد بن حسن؛ الغیبة، تحقیق عبادالله طهرانی و علی‌احمد ناصح، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۱ق؛ ج۱.
- قمی، عباس؛ کلیات مفاتیح الجنان، قم: اسوه، بی‌تا؛ ج۱.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
- مامقانی، عبدالله؛ تنقیح المقال فی علم الرجال، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، بی‌تا؛ ج۲.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۳ق؛ ج۹۵.
