شیخ بهایی
«بهاءالدین محمد بن حسین عاملی» معروف به «شیخ بهایی» (۱۰۳۰-۹۵۳ ق)، فقیه، محدث، متکلم، منجم، مهندس، ریاضیدان، فیلسوف، عارف، ادیب و شاعر نامدار شیعه در قرن ۱۱ قمری و از شاگردان ملا عبدالله یزدی است. وی صاحب آثار متعدد در فنون مختلف علمی و معماری است و هوش و استعداد منحصر به فرد، از ویژگیهای بارز اوست. شیخ بهایی مدتی در دربار صفوی در اصفهان منصب شیخالاسلامی داشت. وی شاگردان بزرگی از جمله ملاصدرا، فیض کاشانی و محمدتقی مجلسی را تربیت كرد.
| نام کامل | بهاءالدین محمد عاملی |
| زادروز | ۹۵۳ قمری |
| زادگاه | جبل عامل، لبنان |
| وفات | ۱۰۳۰ قمری |
| مدفن | مشهد، حرم امام رضا علیهالسلام |
|
| |
| اساتید |
ملا عبدالله مدرس یزدی، حسین بن عبدالصمد عاملی ملا افضل قاضی مدرس، ملا محمدباقر یزدی،... |
| شاگردان |
ملاصدرا، محمدتقی مجلسی، فیض كاشانی، فاضل جواد، علینقی کمرهای، میرزا رفیعا نائینی، سلطان العلماء،... |
| آثار |
زبدة الاصول، صمدیه، الوجیزه فی علم الدرایة، مفتاح الفلاح، الأربعون حدیثا، تأویل الآیات، تشریح الافلاک، حاشیه بر قواعد الأحکام، الاعتقادیه،... |
زندگینامه
بهاءالدین محمد بن حسین بن عبدالصمد بن محمد بن علی بن حسین بن محمد بن صالح حارثی همدانی عاملی جبعی، در سال ۹۵۳ ه.ق در بعلبک از توابع جبل عامل لبنان به دنیا آمد. خاندان او اهل علم و دانش بودند و تبار و نسب خود را به حارث همدانی یکی از یاران مخلص امام علی علیه السلام می رسانند.
پدر عالیقدر او، عالم بزرگوار، حسین بن عبدالصمد عاملی (متوفی ۹۸۴ ه.ق)، یکی از شاگردان مبرز فقیه نامدار، شهید ثانی (مستشهد ۹۶۶ ه.ق) است. او که خود صاحب نظر بوده و کتبی در فقه و اصول و علوم متداول عصر خود داشته است، پس از شهادت شهید ثانی در ایام جوانی، در اثر سختگیری ها و کارشکنی هایی که در امور شیعه در جبل عامل پیش آمده بود، به ایران منتقل گردید و در اصفهان ساکن شد. شیخ بهائی در این هنگام ۱۳ سال سن داشت. بعد از سه سال اقامت در اصفهان، شاه طهماسب به توصیه و تأکید شیخ علی منشار عاملی، حسین بن عبدالصمد را به قزوین دعوت کرد و منصب شیخ الاسلامی این شهر را به او اعطا نمود و شیخ بهائی نیز همراه پدرش به قزوین آمد و برای مدتی در آنجا اقامت کرد، و به تحصیل علوم مختلف پرداخت. بعدها پدرش برای مدتی شیخ الاسلام هرات شد، اما وی در قزوین ماند.
شیخ بهائی پس از وفات پدرش در ۹۸۴ ق. در بحرین، به امر شاه طهماسب به هرات رفت و به جای او به شیخ الاسلامی هرات منصوب شد؛ این اولین منصب رسمی وی بود. احتمالاً مدت شیخ الاسلامی وی در هرات بسیار کوتاه بوده است، زیرا پس از وفات پدر همسرش، شیخ علی منشار، در همان سال شیخ الاسلام اصفهان شد. همچنین از آنجا که شاه عباس در ۹۹۶ ق. به حکومت رسید، شیخ الاسلامی او در اصفهان برخلاف مشهور به امر شاه عباس نبود، بلکه شاه اسماعیل ثانی (حک : ۹۸۴ـ۹۸۵) یا سلطان محمد خدابنده (حک : ۹۸۵ـ۹۹۵) او را منصوب کرده بودند. احتمال دارد که وی در زمان شاه عباس نیز شیخ الاسلام اصفهان شده باشد.
شیخ بهائی پس از مدتی، به شوق سفر حج، از مقام شیخ الاسلامی کناره گرفت و مسافرت طولانی خود را آغاز کرد و در ۱۰۲۵ ق. به اصفهان بازگشت و از آن پس تا آخر عمر ملازم شاه عباس بود. وی در این سفر، به عراق و حلب، شام و مصر، حجاز و بیت المقدّس رفته و در سیاحت خود به مصاحبت بسیاری از علما و اکابر صوفیه نائل شده است. بهائی در سفرهای خود، ناشناس و در کسوت فقر و درویشی سیر کرده و با ارباب ادیان و مذاهب اسلامی به بحث و احتجاج پرداخته و در بعضی موارد تقیّه می کرده است.
از سفرهای مهم و تاریخی شیخ بهائی، سفر پیاده او به مشهد به همراه شاه عباس است. در ۲۵ ذی الحجة ۱۰۰۸ ق، شاه عباس به شکرانه فتح خراسان، پیاده از طوس به مشهد رفت. سه سال بعد در ۱۰۱۰ ق. نیز به موجب نذری که داشت به همین کیفیّت از اصفهان به مشهد رفت و سه ماه در آنجا ماند. احتمالاً شیخ بهائی در هر دو سفر شاه عباس همراه او بوده است.
مطابق قول مشهور، وفات مرحوم شیخ بهایی در دوازدهم ماه شوال سال ۱۰۳۰ ه.ق در شهر اصفهان روی داد. بیش از پنجاه هزار نفر مردم اصفهان در تشییع جنازه او شرکت داشتند. ملا محمدتقى مجلسى بر وى نماز گزارد و سپس پیکر مطهر او به مشهد مقدس منتقل شد و در حرم امام رضا علیهالسلام مدفون گردید.
جایگاه علمی
شیخ بهایی در اثر ذکاوت و استعداد فطری که داشت، با بهره گیری از پدر عالمش و محیط علمی و فضیلتی اصفهان توانست در علوم و دانش های متداول عصر تبحری بدست آورد، تا آن جا که برخی در توصیف او گفته اند: «علامه جهان بشر و مجدد دین در قرن حادی عشر (قرن ۱۱) که ریاست مذهب و ملت به او منتهی گردید، در علوم و فنون اسلامی فنی وجود نداشته باشد که او را در آن بهره ای نباشد.»
شیخ بهائی دارای استعداد و ذوقی سرشار بوده است، مردی جامع بوده و تألیفات متنوعی دارد. او هم ادیب بوده و هم شاعر و هم فیلسوف و هم ریاضی دان و هم فقیه و هم مفسر و از طب نیز بی بهره نبوده است. او در معماری و مهندسی نیز مهارت داشت و طرحهایی مانند تقسیم آب زایندهرود و احتمالاً طراحی گنبد مسجد امام اصفهان به او منسوب است.
شیخ بهائی اولین کسی است که یک دوره فقه غیراستدلالی به صورت رساله عملیه به زبان فارسی نوشت. آن کتاب همان است که به نام «جامع عباسی» معروف است. شیخ بهایی در زمینه های مختلف علمی اطلاعات و آگاهی دارد و همین آگاهی و وسعت معلومات، نوعی جاذبیت به آثار او بخشیده است که از میان انبوه آثار گذشتگان، کتاب ها و تألیفات او را به صورت کتاب روز و مورد علاقه درآورده است. فی المثل در کتاب «الأربعون حدیثا» که یک کتاب حدیثی و فقهی است، از مسائل ریاضی و هیئت نیز استفاده کرده، و مسائل آن ها را به صورت روشن و ملموس در اختیار خواننده قرار داده است.
تحصیل و استادان
شیخ بهایی از محضر بزرگان و دانشمندان متعددی کسب علم نموده است. برخی اساتید او بنا به قول صاحب «تاریخ عالم آرای عباسی» عبارتند از:
- حسین بن عبدالصمد عاملی پدر بزرگوارش: در تفسیر و حدیث و ادبیات عرب
- ملا عبدالله مدرس یزدی (صاحب حاشیه ملا عبدالله): در حکمت و کلام و منطق
- ملا علی مذهّب: در ریاضیات
- ملا افضل قاضی مدرس: در هندسه، جبر و هیئت
- ملا محمدباقر یزدی، صاحب کتاب «مطالع الانوار»: در ریاضیات
- حکیم عمادالدین محمود: در طب، کتاب «قانون» ابن سینا
- محمد بن عبداللطیف مقدسی، که به قول صاحب «روضات الجنات»، کتاب «صحیح بخاری» را نزد او آموخته است.
تدریس و شاگردان
شیخ بهایى سالهاى دراز به تدریس اشتغال داشت و عالمان بسیارى در محفل درس او تربیت یافتند. برای پی بردن به مقام علمی و میزان دانش شیخ بهایی، کافی است بدانیم که متجاوز از چهل تن از دانشمندان و بزرگان قرن یازدهم قمری از وی علم آموخته و بهره برده اند، از جمله:
- صدرالدین محمد شیرازی، معروف به ملاصدرا، فیلسوف معروف.
- ملا محمدمحسن بن مرتضی، معروف به فیض کاشانی، صاحب تفسیر صافی.
- ملا عزالدین فراهانی، مشهور به علینقی کمرهای، عالم و شاعر معروف قرن یازدهم.
- ملا محمدباقر بن محمد مؤمن خراسانی، معروف به محقق شیخ الاسلام.
- شیخ جواد بغدادی، مشهور به فاضل جواد، صاحب «شرح خلاصة الحساب» و شرح «زبدة الاصول» اثر استادش.
- ملا محمدتقی مجلسی، صاحب «روضة المتقین» (م ۱۰۷۰)، پدر علامه محمدباقر مجلسی.
- ملا عبدالرزاق لاهیجی معروف به فیاض لاهیجى.
- سید ماجد بحرانی، که از معاصرین شیخ بهایى بود و از او استفاده نمود و اجازه روایت داشت.
- ملا خلیل قزوینی.
- میرزا رفیعا نائینی.
- شیخ زینالدین عاملى، نوه شهید ثانى.
- محمدباقر سبزواری معروف به محقق سبزوارى.
- ملا عنایت الله قهپایى، نویسنده «مجمع الرجال».
- سید حسین حسینى مرعشى معروف به سلطان العلماء، نویسنده حاشیه بر روضه و حاشیه بر معالم.
آثار و تألیفات
شیخ بهایی یکی از پربرکت ترین علمای جهان اسلام از نظر تألیف و تنوع در آن بوده است. او در علوم گوناگونی چون فقه، اصول، حدیث، رجال، تفسیر، ریاضیات، نجوم، معماری و ادبیات عرب و فارسی و شعر تبحر داشت و آثاری ماندگار در هر یک از این زمینهها تألیف کرد. برخی تعداد تألیفات او را با توجه به رساله ها و حاشیه ها و تعلیقه ها، به عدد ۲۰۰ جلد رسانده اند. برخی از این آثار عبارتند از:
الف) فقه:
- اثنی عشریات: خمس، نماز، زکات، روزه، حج.
- پاسخ سؤال شاه عباس.
- پاسخ سؤالات شیخ صالح جابری.
- اجوبة مسائل جزائریه.
- احکام سجود و تلاوت.
- جامع عباسی (نخستین کتاب فقه استدلالی به فارسی).
- جواب مسائل شیخ جار.
- حاشیه بر ارشاد الأذهان علامه حلی.
- حاشیه بر قواعد الأحکام علامه حلی.
- حاشیه بر احکام الشریعه علامه حلی.
- حاشیه بر القواعد الكلیه شهید اول.
- الحبل المتین.
- الحریریه.
- الذبیحیه.
- شرح فرائض نصیریه خواجه نصیرالدین طوسی.
- فرائض بهائیه (بخش ارث).
- قصر نماز در چهار مکان.
- مسح بر قدمین.
- مشرق الشمسین و اکسیر السعادتین.
- رساله فی مباحث الکُر.
- رساله فی القصر والتخییر فی السفر.
- شرح رساله فی الصوم.
- شرح من لایحضره الفقیه شیخ صدوق.
- رساله فی فقه الصلوة.
- رساله فی معرفة القبله.
- رساله فی فقه السجود.
ب) اصول فقه:
- زبدة الأصول يا «الزبدة فی أصول الفقه».
- حاشیه زبدة الاصول.
- شرح عضدی.
- شرح حاشیه خطائی.
ج) حدیث و رجال:
- حاشیه بر من لایحضره الفقیه شیخ صدوق.
- الأربعون حدیثا (که ترجمه آن توسط نگارنده انجام پذیرفته است).
- اجازه روایی او به میرداماد.
- الوجیزه فی علم الدرایة.
- حاشیه بر خلاصة الاقوال علامه حلی.
- حاشیه بر رجال نجاشی.
- حاشیه بر معالم العلماء ابن شهر آشوب.
- حاشيه بر فهرست شیخ منتجب الدین
- طبقات الرجال.
- الفوائد الرجالیه.
د) ادعیه و مناجات:
- حدائق الصالحین، حاشیه بر صحیفه سجادیه.
- الحدیقة الهلالیه.
- الحدیقة الاخلاقیه.
- شرع دعای صباح.
- مصباح العابدین.
- مفتاح الفلاح فی عمل الیوم واللیله.
- توضیح المقاصد فی ما اتفق فی ایام السنة.
ه) اصول اعتقادات:
و) تفسیر و علوم قرآنی:
- حاشیه بر أنوار التنزیل و أسرار التأویل قاضی بیضاوی.
- حلّ الحروف القرآنیه.
- حاشیه بر الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل زمخشری.
- تفسیر عین الحیوة.
- العروة الوثقی، در تفسير سوره حمد.
- تفسیر آیه شریفه «فاغْسِلُواْ وُجُوهَكُمْ وَأَیدِیكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ... (سوره مائده/آیه ۶) که در «الأربعون حدیثا» او به تفصیل آمده است.
- تأویل الآیات.
- اکسیر السعادتین (آیات الاحکام).
ز) ادبیات و علوم عربی:
- اسرار البلاغه.
- تخمیس غزل خیالی بخارایی.
- تهذیب البیان.
- تعزیت نامه.
- حاشیه بر «المطوّل» مسعود بن عمر تفتازانی.
- دیوان اشعار فارسی و عربی.
- ریاض الارواح.
- شیر و شکر.
- طوطی نامه (شامل ۲۵۰۰ بیت).
- صمدیه (فوائد صمدیه).
- قصیده در مدح پیامبر خدا صلی الله علیه وآله.
- کافیه.
- کشکول (مجموعهای از مطالب ادبی و تاریخی در ۵ جلد).
- لغز الفوائد الصمدیه.
- لغز القانون.
- لغز کافیه.
- لغز کشاف.
- محاسن شعر سیف الدوله.
- المخلاة.
- سوانح سفر الحجاز، معروف به مثنوی نان و حلوا.
- نان و پنیر.
- وسیلة الفوز والامان فی مدح صاحب الزمان عجل الله تعالی فرجه الشریف.
- پند اهل دانش به زبان گربه و موش.
ح) ریاضیات و نجوم:
- اسطرلاب.
- انوار الکواکب.
- بحر الحساب.
- التحفه (اوزان شرعی).
- تحفه حاتمی.
- تحقیق جهت قبله.
- تشریح الافلاک.
- حاشیه تشریح الافلاک.
- حاشیه شرح التذکره خواجه نصیر الدین طوسی در علم هیئت.
- حاشیه شرح قاضیزاده روحی.
- الحساب.
- حل اشکال عطارد و قمر.
- خلاصة الحساب والهندسه.
- صحیفه در اسطرلاب.
- استعلام.
- تقویم شمس با اسطرلاب.
- القبله، ماهیت و علامات آن.
- معرفة التقویم.
- جبر و مقابله.
ط) حکمت و فلسفه:
- انکار جوهر الفرد.
- الوجود الذهنی.
- وحدت وجود.
ی) علوم غریبه:
- رساله جفر.
- فالنامه.
منابع
- فقهای نامدار شیعه، عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، ص ۲۰۹.
- دانشنامه جهان اسلام، مدخل "شیخ بهایی" از محمدهانی ملازاده.
- گلشن ابرار، محمود مهدىپور، نشر معروف، چاپ اول، ۱۳۷۹، ج ۱، ص ۱۹۵.
