مصحف امام علی(ع)

مصحف امام علی(ع) نام مجموعه‌ای از قرآن کریم است که بر پایهٔ گزارش‌های کهن، امام علی علیه‌السلام پس از رحلت پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله گرد آورد. این مجموعه را نخستین مصحف کامل قرآن دانسته‌اند و ویژگی آشکار آن، ترتیب سوره‌ها بر پایهٔ ترتیب نزول است. به گزارش شماری از منابع، اسباب نزول و آیات ناسخ و منسوخ نیز در حاشیهٔ آن ثبت شده بود. از این مصحف نسخه‌ای در دست نیست؛ بر پایهٔ روایات شیعیان، این مصحف همراه دیگر مواریث امامت از امامی به امام دیگر سپرده شد و اکنون نزد امام دوازدهم(عج) است. شیعیان اختلاف آن با قرآن رایج را در ترتیب و حواشی می‌دانند، نه در متن، و آن را با مصحف فاطمه(س) که کتابی دیگر است یکی نمی‌شمارند.

زمینهٔ تاریخی

پس از رحلت پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله در سال یازدهم هجری، قرآن در یک مجموعهٔ واحد فراهم نیامده بود و آیه‌ها میان صحابه و بر پوست و استخوان و شاخهٔ درخت خرما پراکنده بود. در همان روزها، امام علی علیه‌السلام که به غسل و تجهیز پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله سرگرم بود، از بیعت کناره گرفت و در خانه ماند. بر پایهٔ گزارشی که ابن سعد و ابن ابی الحدید آورده‌اند، او سوگند خورد: «لَا أَرْتَدِی حَتَّی أَجْمَعَ الْقُرْآنَ»؛ «ردا نمی‌پوشم تا قرآن را گرد آورم». روایات شیعی این کناره‌گیری را به سفارش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله دانسته‌اند.

گردآوری

کهن‌ترین گزارش روشن در این باره از عکرمه، شاگرد ابن عباس، و به روایت محمد بن سیرین است: «لَمَّا کَانَ بَدْءُ خِلَافَةِ أَبِی بَکْرٍ قَعَدَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ فِی بَیْتِهِ یَجْمَعُ الْقُرْآنَ»؛ «چون خلافت ابوبکر آغاز شد، علی بن ابی طالب علیه‌السلام در خانهٔ خود نشست و قرآن را گرد می‌آورد». عکرمه در پاسخ به پرسش ابن سیرین دربارهٔ ترتیب نزول می‌گوید: «لَوِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَی أَنْ یُؤَلِّفُوهُ هَذَا التَّأْلِیفَ مَا اسْتَطَاعُوهُ»؛ «اگر جن و انس فراهم آیند تا آن را چنین تألیف کنند، نتوانند». ابن ندیم این مصحف را نخستین مصحف قرآن دانسته و مدت گردآوری آن را سه روز گزارش کرده است.

ترتیب نزول

سوره‌ها در این مصحف بر پایهٔ ترتیب نزول چیده شده بود؛ از سورهٔ علق آغاز می‌شد و پس از آن سورهٔ مدثر و سورهٔ قلم می‌آمد. در روایتی از امام باقر علیه‌السلام آمده است که قرآن را به همان‌گونه که نازل شد، جز امام علی علیه‌السلام کسی گرد نیاورد. این ترتیب با ترتیب مصحف‌های رایج تفاوت داشت.

حواشی و تأویل

بر پایهٔ حدیثی از امام علی علیه‌السلام، دانش او از قرآن به شنیدن ظاهر آیات محدود نبود: «مَا نَزَلَتْ آیَةٌ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ إِلَّا أَقْرَأَنِیهَا وَأَمْلَاهَا عَلَیَّ فَأَکْتُبُهَا بِخَطِّی، وَعَلَّمَنِی تَأْوِیلَهَا وَتَفْسِیرَهَا وَنَاسِخَهَا وَمَنْسُوخَهَا»؛ «هیچ آیه‌ای بر پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله نازل نشد مگر آنکه آن را بر من خواند و بر من املا کرد تا با خط خود بنویسم، و تأویل و تفسیر و ناسخ و منسوخ آن را به من آموخت». شیخ مفید نیز گزارش کرده که تأویل آیات در این مصحف آمده بود. به گزارش برخی پژوهش‌ها، آمدن همین حواشی ــ از جمله یادکرد بعضی منافقان ــ یکی از سبب‌های پذیرفته‌نشدن مصحف دانسته شده است. در اینکه این افزوده‌ها در متن آمده بود یا در حاشیه، روایت‌ها یکسان نیستند.

عرضه بر صحابه

پس از گردآوری، امام علیه‌السلام مصحف را بر مردم عرضه کرد. به گزارش سلیم بن قیس و ابن شهرآشوب، یکی از بزرگان مجلس پس از نگاهی به مصحف گفت: «یَا عَلِیُّ، ارْدُدْهُ فَلَا حَاجَةَ لَنَا فِیهِ»؛ «ای علی، آن را بازگردان که ما را به آن نیازی نیست». امام علیه‌السلام پاسخ داد: «أَمَا وَاللَّهِ مَا تَرَوْنَهُ بَعْدَ یَوْمِکُمْ هَذَا أَبَدًا»؛ «هان، به خدا سوگند که پس از این روزگار شما هرگز آن را نخواهید دید». شهرستانی نیز گزارش کرده که این مصحف به اندازهٔ بار یک شتر بود و امام علیه‌السلام آن را با کمک قنبر نزد صحابه برد و در بازگشت این آیه را خواند: «وَقَالَ الرَّسُولُ یَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا»؛ «و پیامبر گفت: پروردگارا، قوم من این قرآن را رها کردند».

نسبت با قرآن متداول

متن این مصحف را همان متن قرآن رایج دانسته‌اند و اختلاف را در ترتیب سوره‌ها و همراهی حواشی می‌شمارند. متکلمان شیعه برای اثبات مصونیت قرآن از تغییر، به آیهٔ نهم سورهٔ حجر استناد می‌کنند: «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ»؛ «همانا ما خود این ذکر [قرآن] را فرو فرستادیم و همانا نگهبان آنیم». بر این پایه، مصحف امام علیه‌السلام نسخه‌ای دیگر از همان قرآن است، نه «قرآن دیگر»، و شبههٔ وجود متنی متفاوت نزد شیعیان را بی‌پایه می‌دانند.

سرنوشت نسخه

بر پایهٔ روایات، امام علیه‌السلام مصحف را به امام پس از خود سپرد و آن در دست امامان شیعه دست به دست می‌شد و جز به آنان نشان داده نمی‌شد. ابن ندیم گزارش کرده است که این مصحف نزد آل جعفر بوده و به گفته‌ای فرزندان امام حسن علیه‌السلام آن را به ارث می‌بردند. از این مصحف نسخه‌ای در دست نیست و جست‌وجوی ابن سیرین در مدینه نیز به آن نرسید. در روزگار عثمان که اختلاف مصحف‌ها بالا گرفت، طلحه از امام علیه‌السلام خواست مصحف را آشکار کند؛ آن حضرت با یادآوری خطر اختلاف امت، آن را آشکار نکرد.

تفاوت با مصحف فاطمه(س)

مصحف فاطمه(س) کتابی دیگر است. بر پایهٔ روایات، فرشته‌ای مطالب آن را برای حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها می‌گفت و امام علی علیه‌السلام آن را می‌نوشت و محتوای آن خبرهای آینده بود، نه قرآن. امام صادق علیه‌السلام در حدیثی می‌فرماید: «... وَمُصْحَفُ فَاطِمَةَ، مَا أَزْعُمُ أَنَّ فِیهِ قُرْآنًا»؛ «... و اما مصحف فاطمه، چنین نمی‌گویم که در آن قرآنی باشد». بنابراین دو مصحف را نباید یکی گرفت: یکی مجموعهٔ قرآن با حواشی است و دیگری کتابی از اخبار آینده.

پژوهش‌های معاصر

سید محمدعلی ایازی در مدخل «مصحف امام علی(ع)» از دانشنامهٔ امام علی(ع)، گزارش‌ها و دیدگاه‌ها را گرد آورده است. خرمشاهی در قرآن‌پژوهی این گزارش‌ها را با منابع کهن سنجیده و محمدهادی معرفت در التمهید فی علوم القرآن، گزارش‌های جمع قرآن را بررسی کرده است. با این حال، دربارهٔ جزئیات این مصحف ــ از جمله گسترهٔ حواشی و مدت گردآوری ــ میان پژوهشگران اختلاف است و منابع کهن نیز یکدست سخن نمی‌گویند.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن ابی الحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغة، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار إحیاء الکتب العربیة، بی‌تا؛ ج۱.
• ابن ابی داود سجستانی، عبدالله بن سلیمان؛ کتاب المصاحف، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۵ق.
• ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۲.
• ابن شهرآشوب، محمد؛ مناقب آل أبی طالب، قم: علامه، بی‌تا؛ ج۱.
• ابن ندیم، محمد؛ الفهرست، تحقیق رضا تجدد، تهران: بی‌نا، بی‌تا.
• ایازی، سید محمدعلی؛ «مصحف امام علی(ع)»، در دانشنامهٔ امام علی(ع)، به کوشش علی‌اکبر رشاد، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشهٔ اسلامی، ۱۳۸۰ش؛ ج۱۲.
• بحرانی، سید هاشم؛ البرهان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسة البعثة، ۱۴۱۵ق؛ ج۱.
• خرمشاهی، بهاءالدین؛ قرآن‌پژوهی، تهران: علمی و فرهنگی، ۱۳۸۹ش؛ ج۲.
• رامیار، محمود؛ تاریخ قرآن، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۹ش.
• سلیم بن قیس هلالی؛ کتاب سلیم بن قیس، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.
• سیوطی، جلال‌الدین؛ الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق سعید المندوب، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۶ق؛ ج۱.
• شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ مفاتیح الأسرار و مصابیح الأبرار، تهران: میراث مکتوب، ۱۳۸۶ش.
• صفار قمی، محمد بن حسن؛ بصائر الدرجات، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۴ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ قرآن در اسلام، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۶ش.
• طبرسی، احمد بن علی؛ الإحتجاج، مشهد: نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: المکتبة الإسلامیة، ۱۳۸۸ق؛ ج۱.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۹۲.
• معرفت، محمدهادی؛ التمهید فی علوم القرآن، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۱ق؛ ج۱.
• مفید، محمد؛ اوائل المقالات، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.