مناشده امام علی(ع) در شورای شش‌نفره

مناشده امام علی(ع) در شورای شش‌نفره، احتجاج امام علی علیه السلام با اعضای شورای شش‌نفره در سال ۲۳ ق است. مناشده، سوگند دادن طرف مقابل به خدا برای اقرار به حق است. امام، به گزارش منابع، در روزهای شورا و پیش از بیعت با عثمان بن عفان، حاضران را یکی‌یکی به خدا سوگند داد و از آنان دربارهٔ فضایل خود و سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله اقرار گرفت. پرسش‌ها از پیش‌گامی در توحید آغاز می‌شود و با یادآوری حدیث غدیر پایان می‌یابد؛ همه اقرار کردند، اما نتیجهٔ شورا دگرگون نشد. متکلمان شیعه این رویداد را از مستندات امامت و افضلیت امام می‌شمارند؛ این رویداد در منابع اهل سنت نیز بازتاب یافته است.

زمینهٔ شورا

پس از درگذشت عمر بن خطاب در سال ۲۳ ق، انتخاب خلیفه به شش تن سپرده شد: امام علی علیه‌السلام، عثمان بن عفان، طلحة بن عبیدالله، زبیر بن عوام، سعد بن ابی وقاص و عبدالرحمن بن عوف. به گزارش طبری و یعقوبی، عمر مهلتی سه‌روزه تعیین کرد و کار را به همین شش تن محدود ساخت. عبدالرحمن از نامزدی کنار رفت و داوری میان دو نامزد دیگر را بر عهده گرفت. امام علیه‌السلام پیش از اعلام نتیجه، حاضران را به سوگند خواند.

متن مناشده

مفصل‌ترین صورت رویداد از ابوطفیل عامر بن واثله، صحابی پیامبر، نقل شده است. او می‌گوید در روز شورا بر در خانه بود و صدای امام را از درون شنید. خوارزمی، از عالمان اهل سنت، روایت را با دو سند به او می‌رساند و امینی آن را در الغدیر آورده است.

متن عربی

كُنْتُ عَلَى الْبَابِ يَوْمَ الشُّورَى مَعَ عَلِيٍّ فِي الْبَيْتِ، فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ لَهُمْ: لَأَحْتَجَّنَّ عَلَيْكُمْ بِمَا لَا يَسْتَطِيعُ عَرَبِيُّكُمْ وَلَا عَجَمِيُّكُمْ تَغْيِيرَ ذَلِكَ. ثُمَّ قَالَ: أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ أَيُّهَا النَّفَرُ جَمِيعًا.

أَفِيكُمْ أَحَدٌ وَحَّدَ اللَّهَ قَبْلِي؟ قَالُوا: لَا. هَلْ مِنْكُمْ أَحَدٌ لَهُ أَخٌ مِثْلُ جَعْفَرٍ الطَّيَّارِ فِي الْجَنَّةِ مَعَ الْمَلَائِكَةِ؟ قَالُوا: لَا. هَلْ فِيكُمْ أَحَدٌ لَهُ عَمٌّ كَعَمِّي حَمْزَةَ أَسَدِ اللَّهِ وَأَسَدِ رَسُولِهِ سَيِّدِ الشُّهَدَاءِ غَيْرِي؟ قَالُوا: لَا. هَلْ فِيكُمْ أَحَدٌ لَهُ زَوْجَةٌ مِثْلُ زَوْجَتِي فَاطِمَةَ بِنْتِ مُحَمَّدٍ سَيِّدَةِ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ غَيْرِي؟ قَالُوا: لَا. هَلْ فِيكُمْ أَحَدٌ لَهُ سِبْطَانِ مِثْلُ سِبْطَيَّ الْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ سَيِّدَيْ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ غَيْرِي؟ قَالُوا: لَا. هَلْ فِيكُمْ أَحَدٌ نَاجَى رَسُولَ اللَّهِ مَرَّاتٍ، قَدَّمَ بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاهُ صَدَقَةً قَبْلِي؟ قَالُوا: لَا. هَلْ فِيكُمْ أَحَدٌ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ: مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ، اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ، وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ، وَانْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ، وَاخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ، لِيُبَلِّغَ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ؟ قَالُوا: لَا.

ترجمهٔ فارسی

«در روز شورا بر در خانه بودم، در حالی که علی علیه‌السلام در خانه بود؛ شنیدم که می‌گفت: با شما به چیزی احتجاج می‌کنم که نه عرب و نه عجم شما نمی‌تواند دگرگونش کند. سپس گفت: شما را به خدا سوگند می‌دهم، ای همهٔ این گروه.»

«آیا در میان شما کسی هست که پیش از من خدا را به یگانگی شناخته باشد؟ گفتند: نه. آیا کسی برادری چون جعفر طیار دارد که در بهشت با فرشتگان است؟ گفتند: نه.»

«آیا کسی جز من عمویی چون حمزه، شیر خدا و شیر رسولش و سالار شهیدان، دارد؟ گفتند: نه. آیا کسی جز من همسری چون فاطمه، بانوی زنان بهشت، دارد؟ گفتند: نه.»

«آیا کسی جز من دو نواده چون حسن و حسین، سالاران جوانان بهشت، دارد؟ گفتند: نه. آیا کسی چون من چند بار با پیامبر نجوا کرد و پیش از نجوای خود صدقه داد؟ گفتند: نه.»

«آیا کسی هست که پیامبر خدا به او فرموده باشد: هر کس من سرپرست اویم، علی سرپرست اوست؛ خدایا دوست بدار هر که او را دوست بدارد و دشمن بدار هر که او را دشمن بدارد و یاری‌کنندهٔ او را یاری کن و خوارکنندهٔ او را خوار کن؛ و باید حاضران این سخن را به غایبان برسانند؟ گفتند: نه.»

محتوای پرسش‌ها

هفت پرسش روایت سه موضوع را در بر می‌گیرد: پیش‌گامی در توحید، خویشاوندی با پیامبر — برادری جعفر طیار، عمویی چون حمزه، همسری حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها و پدری امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام — و دو امتیاز دینی: عمل به آیهٔ نجوا و گواهی پیامبر در واقعه غدیر. آیهٔ نجوا می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً»؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هنگامی که با پیامبر نجوا می‌کنید، پیش از نجوای خود صدقه‌ای بدهید».

روایت ابن ابی الحدید

شرح نهج البلاغة صورتی کوتاه‌تر آورده است: امام پس از بیعت دیگران و پیش از بیعت خود، حاضران را به برادری پیامبر با خود، سخن غدیر، حدیث منزلت، ابلاغ سورهٔ برائت، پایداری در جنگ‌ها و پیش‌گامی در اسلام سوگند می‌دهد. در یکی از پرسش‌ها آمده است: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا مَوْلَاهُ»؛ «هر کس من سرپرست اویم، این [مرد] سرپرست اوست». ابن ابی الحدید این گزارش‌ها را «مستفیض» می‌خواند، ولی جزئیات طولانی را ثابت نمی‌داند. شمار پرسش‌ها در دو نقل یکسان نیست: هفت نزد خوارزمی و شش نزد ابن ابی الحدید؛ از این‌رو پژوهشگران بر اصل احتجاج تأکید می‌کنند.

پاسخ حاضران

عبدالرحمن بن عوف در همان روایت سخن امام را قطع می‌کند: «أَبَى النَّاسُ إِلَّا عَلَى عُثْمَانَ، فَلَا تَجْعَلَنَّ عَلَى نَفْسِكَ سَبِيلًا»؛ «مردم جز با عثمان خشنود نشدند؛ پس راه ضعف و شکست را بر خود مگشا». سپس امام از او دربارهٔ سفارش عمر می‌پرسد و او پاسخ می‌دهد که مخالف جماعت را باید کشت؛ آن‌گاه هشدار می‌دهد که بیعت نکردن، پیروی از راه مؤمنان نیست. امام پاسخ می‌دهد: «لَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّي أَحَقُّ بِهَا مِنْ غَيْرِي، فَوَاللَّهِ لَأُسْلِمَنَّ مَا سَلِمَتْ أُمُورُ الْمُسْلِمِينَ، وَلَمْ يَكُنْ فِيهَا جَوْرٌ إِلَّا عَلَيَّ خَاصَّةً»؛ «شما دانسته‌اید که من به خلافت سزاوارترم؛ سوگند به خدا تا کار مسلمانان به سلامت بماند و ستمی جز بر من نرود، تسلیم خواهم بود». به گزارش ابن ابی الحدید، او در پایان با عثمان بیعت کرد.

دلالت نزد شیعه

متکلمان شیعه مناشده را در کنار حدیث غدیر و حدیث منزلت از مستندات نصّ بر امامت می‌شمارند: امام در حضور اهل حل و عقد اقرار آنان را گرفت و نادیده گرفتن او در انتخاب، بی‌اعتنایی به همان اقرار بود. به باور شیعه، امامت با نصّ الهی تعیین می‌شود و شورا صلاحیت تعیین خلیفه ندارد. در این خوانش، هدف امام ثبت حق در حافظهٔ امت بود.

دلالت نزد اهل سنت

در منابع اهل سنت، شورا مشورت صحابه در تعیین خلیفه شمرده شده است. بر این پایه، مناشده گواهی بر فضایل امام است، نه نصّی بر خلافت او، و خلافت عثمان برخاسته از توافق اهل شورا دانسته می‌شود. ابن ابی الحدید — از عالمان غیرامامی — نیز جزئیات طولانی روایت را نپذیرفته و تنها اصل احتجاج را ثابت می‌داند.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن ابی الحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغة، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ج۲.
• ابن کثیر، اسماعیل؛ البدایة و النهایة، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
• ابن منظور، محمد؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
• امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق؛ ج۱.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
• نهج البلاغة، تحقیق صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق.
• یعقوبی، احمد؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا.