عبدالله بن رواحه
| عبدالله بن رواحه | |
| نام کامل | عبدالله بن رواحه بن ثعلبة بن امرئ القیس بن عمرو بن امرئ القیس الاکبر بن مالک الاغر بن ثعلبة بن کعب بن الخزرج بن الحارث بن الخزرج |
| زادروز | نامعلوم؛ پیش از هجرت |
| زادگاه | یثرب (مدینه) |
| وفات | جمادی‌الاولی سال ۸ هجری قمری، جنگ موته |
| مدفن | مؤته، ناحیهٔ بلقاء شام (اردن کنونی) |
| آثار |
اشعار پراکنده در منابع کهن |
| شناخته‌شده برای |
از نقبای دوازده‌گانهٔ انصار؛ از شاعران پیامبر (ص)؛ سومین فرماندهٔ سپاه مسلمانان در جنگ موته |
عبدالله بن رواحه (شهادت ۸ق) از صحابه پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) و از انصار مدینه بود. او از قبیله خزرج و طایفهٔ بنی‌حارث بود و در بیعت عقبه دوم، یکی از دوازده نقیب انصار و نقیب طایفهٔ خود شد. وی در شمار سه شاعر پیامبر (ص)، در کنار حسان بن ثابت و کعب بن مالک، جای دارد و در بیشتر غزوات، از جمله بدر، احد، خندق، حدیبیه، خیبر و عمرة القضاء حاضر بود. پیامبر (ص) او را در مأموریت‌های اطلاعاتی و مالی، از جمله آگاهی از وضعیت یهودیان خیبر و برآورد و گرفتن خراج خیبر، به کار گماشت. در سال هشتم هجری، پیامبر (ص) او را پس از زید بن حارثه و جعفر بن ابی‌طالب فرماندهٔ سوم سپاه مسلمانان در جنگ موته کرد و او در همان نبرد به شهادت رسید. منابع کهن او را به دلیری، پارسایی و اشتیاق به شهادت ستوده‌اند.[۱]
محتویات
نسب و خاندان
نسب کامل او را چنین آورده‌اند: عبدالله بن رواحه بن ثعلبة بن امرئ القیس بن عمرو بن امرئ القیس الاکبر بن مالک الاغر بن ثعلبة بن کعب بن الخزرج بن الحارث بن الخزرج. از این‌رو او را «انصاری خزرجی» خوانده و به طایفهٔ بنی‌حارث از قبیله خزرج نسبت داده‌اند.[۲] مادرش کبشه دختر واقد بن عمرو بن الاطنابه از بنی‌حارث بود.[۳] کنیه‌های او را ابومحمد، ابورواحه و ابوعمرو نوشته‌اند.[۴]
پیامبر (ص) میان او و مقداد بن اسود پیوند برادری بست.[۵] زید بن ارقم، از صحابهٔ پیامبر (ص)، یتیمی بود که در خانهٔ عبدالله بن رواحه پرورش یافت و او سرپرست وی بود؛ زید بعدها از نیکی او به یتیمان یاد می‌کرد.[۶] دربارهٔ فرزندان او گزارش روشنی در منابع نیست.
اسلام آوردن و بیعت عقبه
عبدالله بن رواحه پیش از هجرت پیامبر (ص) به مدینه مسلمان شده بود. او در موسم حج سال سیزدهم بعثت، در بیعت عقبه دوم حاضر شد و پیامبر (ص) او را در شمار دوازده نقیب انصار قرار داد و نقابت طایفهٔ بنی‌حارث از خزرج را به او سپرد.[۷] نقبا کسانی بودند که پیامبر (ص) آنان را برای رسیدگی به امور مسلمانان مدینه و آموزش معارف دینی برگزید.[۸]
حضور در غزوات
منابع، حضور او را در بیشتر غزوات پیامبر (ص) یاد کرده‌اند؛ از جمله بدر، احد، خندق، حدیبیه، خیبر و عمرة القضاء.[۹] بر پایهٔ گزارش واقدی، پیامبر (ص) او را در پی غزوه بدر مأمور رساندن خبر پیروزی مسلمانان به مدینه کرد.[۱۰] در غزوه بدر الموعد (سال چهارم هجری) نیز جانشین پیامبر (ص) در مدینه بود.[۱۱]
در عمرة القضاء، هنگام ورود پیامبر (ص) به مکه، مهار مرکب آن حضرت در دست عبدالله بود و در وصف ایشان شعر می‌خواند.[۱۲]
مأموریت‌های اطلاعاتی و مالی
در رمضان سال ششم هجری، پیامبر (ص) او را همراه سه تن به خیبر فرستاد تا از وضع یهودیان و آنچه میان آنان می‌گذرد آگاه شود. عبدالله سه روز در خیبر ماند و گزارش خود را به پیامبر (ص) رساند. در شوال همان سال، با سی نفر به سوی اسیر بن زارم رفت؛ اسیر از سران یهود خیبر بود که مردم را برای حمله به مدینه گرد می‌آورد. عبدالله بن انیس نیز در این گروه بود و اسیر بن زارم در این مأموریت کشته شد.[۱۳]
پس از فتح خیبر، پیامبر (ص) او را مأمور برآورد (خرص) خرمای خیبر و گرفتن خراج آن سامان کرد و او تا زمان شهادت این مسئولیت را داشت. مالک بن انس گزارش کرده است که پیامبر (ص) او را برای برآورد خرما میان خود و یهودیان خیبر می‌فرستاد.[۱۴]
شاعری
عبدالله بن رواحه در روزگاری که خواندن و نوشتن در میان عرب کم‌رواج بود، از نویسندگان به شمار می‌رفت و در شعر نیز مهارت داشت.[۱۵] بر پایهٔ گزارشی، پس از نزول آیات سرزنش شاعران در سورهٔ شعراء، تصمیم گرفت دیگر شعر نگوید تا آنکه آیهٔ پایانی همان سوره، شاعران مؤمن را استثنا کرد.[۱۶] قرآن کریم می‌فرماید:
«إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَکَرُوا اللَّهَ کَثِیرًا وَانتَصَرُوا مِن بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنقَلَبٍ یَنقَلِبُونَ»
«مگر کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند و خدا را بسیار یاد کردند و پس از آنکه ستم دیدند، دفاع کردند؛ و کسانی که ستم کردند به‌زودی می‌دانند به کدام بازگشتگاه بازمی‌گردند.» (شعراء: ۲۲۷)
او در مدح پیامبر (ص) و نیز در سوگ حمزه و نافع بن بدیل شعر سرود.[۱۷] در آستانهٔ حرکت سپاه موته، در وداع پیامبر (ص) این ابیات را خواند:
فثبت الله ما آتاک من حسن تثبیت موسی ونصراً کالذی نصروا
أنت الرسول فمن یحرم نوافله والوجه منه فقد أزری به القدر
یعنی: «خداوند آن نیکی که به تو بخشیده است استوار بدارد، همچون استواری موسی و پیروزی‌ای چون پیروزی آنان. تو فرستادهٔ خدایی؛ هر کس از بخشش‌های تو محروم ماند و روی تو را از دست داد، به‌راستی بختش تباه شده است.»[۱۸]
شهادت در موته
در جمادی‌الاولی سال هشتم هجری، پیامبر (ص) سپاهی سه‌هزارنفره را برای نبرد با رومیان به سوی شام فرستاد و فرماندهی آن را نخست به زید بن حارثه، سپس به جعفر بن ابی‌طالب و پس از او به عبدالله بن رواحه سپرد.[۱۹] در منابع شیعه نیز روایتی از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده که ترتیب فرماندهی را جعفر، سپس زید و سپس ابن رواحه دانسته است؛ مجلسی هر دو گزارش را آورده است.[۲۰]
هنگام وداع، عبدالله در حالی که دیگران را بدرقه می‌کرد گریست. پرسیدند چه چیز تو را می‌گریاند؟ گفت: «أما والله ما بی حب الدنیا ولا صبابة بکم، ولکنی سمعت رسول الله (ص) یقرأ آیه من کتاب الله یذکر فیها النار: (وَإِن مِّنکُمْ إِلَّا وَارِدُهَا کَانَ عَلَی رَبِّکَ حَتْمًا مَّقْضِیًّا)، فلست أدری کیف لی بالصدر بعد الورود؟»؛ به خدا سوگند نه دوستی دنیا و نه دلبستگی به شما مرا می‌گریاند، بلکه شنیدم پیامبر (ص) آیه‌ای را می‌خواند که در آن از آتش یاد شده است: «و هیچ‌یک از شما نیست مگر آنکه به آن وارد می‌شود؛ این امری است حتمی که پروردگارت آن را مقرر کرده است» (مریم: ۷۱)؛ و نمی‌دانم پس از ورود، چگونه از آن بیرون آیم.[۲۱]
سپس این ابیات را خواند:
لکننی أسأل الرحمن مغفرة وضربة ذات فرغ تقذف الزبدا
أو طعنة بیدی حران مجهزة بحربة تنفذ الأحشاء والکبدا
یعنی: «اما من از خدای رحمان آمرزش می‌خواهم و ضربتی سخت که کف برآورد، یا نیزه‌ای که از احشاء و جگر بگذرد.»
پیامبر (ص) نیز به او فرمود: «إنک قادم بلداً السجود فیه قلیل، فأکثر السجود» و «اذکر الله فإنه عون لک علی ما تطلب»؛ تو به سرزمینی می‌روی که سجده در آن کم است، سجده را بسیار کن و خدا را یاد کن که او تو را در آنچه می‌جویی یاری می‌کند.[۲۲]
سپاه در «مَعان» از سرزمین شام فرود آمد و خبر رسید که هرقل، امپراتور روم، با سپاهی انبوه در «مآب» اردو زده است. مسلمانان دو شب درنگ کردند و دربارهٔ آگاه کردن پیامبر (ص) از شمار دشمن سخن گفتند. عبدالله بن رواحه آنان را به پایداری خواند و گفت: «یا قوم، والله إن التی تکرهون للتی خرجتم تطلبون: الشهادة، وما نقاتل الناس بعدد ولا قوة ولا کثرة، ما نقاتلهم إلا بهذا الدین الذی أکرمنا الله به، فانطلقوا فإنما هی إحدی الحسنیین: إما ظهور، وإما شهادة»؛ ای قوم، به خدا سوگند آنچه ناخوش می‌دارید همان چیزی است که برای آن بیرون آمده‌اید: شهادت. ما با دشمن به شمار و نیرو و فراوانی نمی‌جنگیم؛ تنها با این دینی می‌جنگیم که خدا ما را بدان گرامی داشت. پس پیش بروید که از دو نیکی بیرون نیست: یا پیروزی یا شهادت.[۲۳] مردم گفتند: «به خدا راست گفت ابن رواحه» و پیش رفتند.[۲۴]
در نبرد، زید بن حارثه و سپس جعفر بن ابی‌طالب به شهادت رسیدند. عبدالله پرچم را به دست گرفت و اندکی درنگ کرد و با خود گفت‌وگو کرد؛ سپس این ابیات را خواند:
أقسمت یا نفس لتنزلنه لتنزلن أو لتکرهنه
إن أجلب الناس وشدوا الرنة مالی أراک تکرهین الجنة
یعنی: «سوگند خورده‌ام، ای نفس، که [به میدان] فرود آیی؛ یا فرود می‌آیی یا ناخواسته وادار می‌شوی. اگر مردم [برای جنگ] گرد آیند و فریاد برآورند، چرا بهشت را ناخوش می‌داری؟»
سپس از اسب فرود آمد و جنگید تا به شهادت رسید.[۲۵] پس از او ثابت بن ارقم پرچم را برداشت و سپس خالد بن ولید فرماندهی را پذیرفت و سپاه را بازگرداند.[۲۶]
پیامبر (ص) پیش از رسیدن خبر، شهادت هر سه فرمانده را به مسلمانان خبر داد و در حالی که چشمانش اشک می‌ریخت، فرمود: «أخذ الرایة زید فأصیب، ثم أخذها جعفر فأصیب، ثم أخذها عبدالله بن رواحه فأصیب»؛ پرچم را زید گرفت و کشته شد، سپس جعفر گرفت و کشته شد و سپس عبدالله بن رواحه گرفت و کشته شد.[۲۷] بر پایهٔ گزارش ابن اسحاق، پیامبر (ص) در خواب دید که سه فرمانده بر تخت‌هایی از طلا در بهشت‌اند و تخت عبدالله اندکی از تخت دو همراه او کنار است؛ گفته شد که آن دو رفتند و عبدالله اندکی درنگ کرد و سپس رفت.[۲۸]
او در همان منطقهٔ مؤته، در ناحیهٔ بلقاء شام — در اردن کنونی — به خاک سپرده شد.[۲۹]
جایگاه و ویژگی‌ها
منابع کهن او را به دلیری و آمادگی برای شهادت ستوده‌اند؛ گفته‌اند نخستین کسی بود که برای جنگ آماده می‌شد و از خانه بیرون می‌رفت و آخرین کسی بود که از میدان بازمی‌گشت.[۳۰] بر پایهٔ گزارشی که بیهقی آورده، روزی عبدالله به مسجد می‌رفت و شنید پیامبر (ص) مردم را به نشستن فرمان می‌دهد؛ بیرون مسجد بر زمین نشست. پیامبر (ص) فرمود: «زادک الله حرصاً علی طاعة الله وطاعة رسوله»؛ خدا بر حریص‌بودنت در اطاعت خدا و پیامبرش بیفزاید.[۳۱]
زید بن ارقم می‌گفت: «فلم أر والیاً لیتیم کان خیراً منه»؛ هیچ سرپرستی برای یتیم بهتر از او ندیدم. او نقل کرده است که عبدالله در سفر موته، در حالی که زید را بر ترک خود سوار کرده بود، آرزوی شهادت کرد و به او گفت: «ما علیک یا لکع أن یرزقنی الله شهادة وترجع بین شعبتِ الرحل!»؛ چه باکی داری که خدا به من شهادت دهد و تو بر ترک شتر بازگردی؟[۳۲]
در منابع شیعه، عبدالله بن رواحه از صحابهٔ وفادار پیامبر (ص) و از شهیدان موته شمرده می‌شود و نام او در کنار جعفر بن ابی‌طالب و زید بن حارثه در گزارش‌های کهن آمده است. اختلاف دربارهٔ ترتیب فرماندهی سپاه موته، جایگاه او را در منابع شیعه فرو نکاسته است؛ زیرا در هر دو گزارش، او یکی از سه فرماندهٔ تعیین‌شده از سوی پیامبر (ص) است.[۳۳]
دربارهٔ زندگی او پیش از اسلام و جزئیات خانواده‌اش، آگاهی‌های منابع اندک و پراکنده است؛ بیشتر دانسته‌ها از گزارش‌های سیره و تراجم به دست آمده و در برخی جزئیات، مانند نام و زمان مأموریت او به خیبر و ترتیب فرماندهان موته، میان منابع اختلاف دیده می‌شود.[۳۴]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۸۹۸؛ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۳، ص۲۳۴-۲۳۵؛ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۸۲۹-۸۳۴.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۸۹۸؛ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۳، ص۲۳۴.
- ↑ ابن حجر، الاصابة، ج۴، ص۷۲.
- ↑ ابن حجر، الاصابة، ج۴، ص۷۳.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۹۸.
- ↑ واقدی، المغازی، ج۲، باب غزوة مؤتة؛ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۸۳۲.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۲، باب بیعة العقبة الثانیة؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۹۸.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۲، باب بیعة العقبة الثانیة.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۹۸؛ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۳، ص۲۳۵.
- ↑ واقدی، المغازی، ج۱، ص۳۵۳.
- ↑ واقدی، المغازی، ج۱، ص۱۱۴.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۹۸؛ واقدی، المغازی، ج۲.
- ↑ واقدی، المغازی، ج۲، ص۶۳۹ (باب «سریة أمیرها عبدالله بن رواحه إلی أسیر بن زارم»).
- ↑ مالک بن انس، الموطأ، کتاب المساقاة، باب الخرص؛ واقدی، المغازی، ج۲، ص۷۵۶.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۹۸؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۸۹۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۳۶۰؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۰۰.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۹۰۰؛ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۳، ص۲۳۵.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۸۳۰.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۸۲۹؛ بخاری، صحیح، کتاب المغازی.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۲۱، ص۵۵.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۸۳۰.
- ↑ واقدی، المغازی، ج۲، باب غزوة مؤتة.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۸۳۱؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۲۱، ص۵۶.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۸۳۱.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۸۳۳-۸۳۴.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۸۳۴.
- ↑ بخاری، صحیح، کتاب المغازی؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۲۱، ص۵۶.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۸۳۴.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۸۳۱-۸۳۲؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، ذیل «موته».
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۳، ص۲۳۵.
- ↑ بیهقی، دلائل النبوة، ج۶، ص۲۵۷.
- ↑ واقدی، المغازی، ج۲، باب غزوة مؤتة؛ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۸۳۲.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۲۱، ص۵۵-۵۶.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۸۹۸-۹۰۱؛ ابن حجر، الاصابة، ج۴، ص۷۲-۷۳؛ واقدی، المغازی، ج۲، ص۶۳۹.
منابع
- ابن عبدالبر، یوسف؛ الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق علی محمد البجاوي، بیروت: دار الجیل، چاپ اول، ۱۴۱۲ق؛ ج۳.
- ابن هشام، عبدالملک؛ السیرة النبویة، تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، قاهره: مکتبة محمد علی صبیح و أولاده، ۱۳۸۳ق؛ ج۲ و ۳.
- ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۰ق؛ ج۳.
- ابن اثیر، علی؛ اسد الغابة فی معرفة الصحابة، تحقیق علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق؛ ج۳.
- ابن حجر، احمد؛ الإصابة فی تمییز الصحابة، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق؛ ج۴.
- واقدی، محمد؛ المغازی، تحقیق مارسدن جونز، بیروت: مؤسسة الأعلمی، چاپ سوم، ۱۴۰۹ق؛ ج۱ و ۲.
- مالک بن انس؛ الموطأ، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۶ق؛ کتاب المساقاة، باب الخرص.
- بیهقی، احمد؛ دلائل النبوة و معرفة أحوال صاحب الشریعة، تحقیق عبدالمعطی قلعجی، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۰۵ق؛ ج۶.
- یاقوت حموی، شهاب‌الدین؛ معجم البلدان، بیروت: دار صادر، ۱۴۱۶ق؛ ذیل «موته».
- طبرسی، فضل؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، چاپ اول، ۱۴۱۵ق؛ ج۷.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۲۱.
- ابن شهرآشوب، محمد؛ مناقب آل أبی‌طالب، نجف: المطبعة الحیدریة، ۱۳۷۶ق؛ ج۱.
- بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، تحقیق محمد زهیر بن ناصر الناصر، بیروت: دار طوق النجاة، ۱۴۲۲ق؛ کتاب المغازی.
| غزوات پیامبر اکرم (ص) | ||||||
| 2 هجری | غزوه ودّان * غزوه بواط * غزوه عشيره * غزوه كدر * غزوه بنى قينقاع * غزوه سويق | |||||
| 3 هجری | غزوه بدر * غزوه غطفان * غزوه احد * غزوه حمراء الأسد | |||||
| 4 هجری | غزوه بنى نضير * غزوه ذات الرقاع * غزوه بدر الموعد | |||||
| 5 هجری | غزوه دومة الجندل * غزوه خندق یا احزاب * غزوه بنى قريظه | |||||
| 6 هجری | غزوه بنى لحيان * غزوه ذى قرد * غزوه بنى مصطلق * غزوه حديبيه | |||||
| 7 هجری | غزوه خيبر | |||||
| 8 هجری | غزوه فتح مكه * غزوه حنين * غزوه طائف | |||||
| 9 هجری | غزوه تبوك | |||||
