شهادت امام رضا علیه السلام

تقویم هجری قمری

روز واقعه:30 صفر

سال ۲۰۳ هجری قمری

شهادت امام رضا (علیه‌السلام) بنا به قول مشهور در بین شیعه، در آخرین روز ماه صفر سال ۲۰۳ هجری واقع گردیده است. آن حضرت توسط مأمون عباسی و با خورانده شدن زهر به شهادت رسیدند.

تاریخ شهادت

درباره تاریخ شهادت امام رضا علیه السلام گفتار مورخان و سیره‌نگاران مختلف است؛ شیخ مفید در «مسارالشيعه»، شهادت امام را در روز ۲۳ ذی القعده سال ۲۰۳ هجری می‌داند. به همین جهت، برای زیارت آن حضرت در این روز تأکید فراوانی شده است. برخی، روز ۲۳ ماه رمضان را روز شهادت آن حضرت دانستند.

عده‌ای هم، شهادت ایشان را در ماه صفر ذکر کرده‌اند، ولیکن برخی از آنان روز چهاردهم، برخی روز هفدهم و بسیاری دیگر، آخرین روز صفر را تاریخ شهادت می‌دانند. معروف و مشهور میان علما و مورخان شیعه آن است که امام رضا علیه السلام در آخرین روز ماه صفر سال ۲۰۳ قمری در طوس به شهادت رسید و این تاریخ، گفتار شیخ مفید در «الارشاد» نیز است.

چگونگی شهادت

مرگ در اثر زیاد خوردن انگور:

برخی مانند ابن اثیر، طبرى، ابوالفداء و ابن خلکان، درباره نحوه درگذشت امام رضا علیه السلام نوشته‌اند: آن حضرت بر اثر زیاد خوردن انگور وفات نمود. برخى از اینان، داستان مسموم شدن امام را با تعبیر «گفته مى شود...» بیان کرده اند.

سید جعفر شهیدی پس از نقل این نظر، آن را مردود دانسته و می گوید: راستى که این حرفها عجیب است؛ آخر چگونه انسان مى تواند چنان پرخورى را درباره یک آدم معمولى بپذیرد، تا چه رسد به امامى که همه به دانش، حکمت، زهد و پارسائی اش اعتراف داشتند.

مسموم شدن بدون بیان علت:

عده اى در این باره فقط خود حادثه را گزارش کرده اند، ولى هیچ گونه ذکرى از علت آن اند و فقط به اینکه برخی علت مرگ آن حضرت را مسمومیت دانسته اند اشاره کرده اند. آن هم بدون اشاره به قاتل یا قاتلین آن حضرت. به عنوان نمونه یعقوبى نوشته است: «گفته مى شود که او مسموم شد و درگذشت».

مسموم شدن به دست عباسیان:

عده اى دیگر از جمله سید امیرعلى، مسموم شدن امام را پذیرفته اند، ولى معتقدند که این جنایت به دست عباسیان صورت گرفت. احمد امین مصری نیز بدان اشاره کرده و گفته است: «اگر براستى او را مسموم کرده باشند، حتما این سم را کسى غیر از مأمون به او خورانیده، یعنى یکى از مدعیان حکومت براى خاندان عباسى».

وفات به مرگ طبیعی:

برخى دیگر گفته اند که امام رضا علیه السلام به مرگ طبیعى درگذشت و هرگز مسمومیتى در کار نبود و براى اثبات این موضوع دلایلى ذکر کرده اند. یکى از این افراد «سبط بن جوزی» است که پس از نقل قول دیگران که گفته اند: «پس از یک استحمام، در برابر امام علیه السلام بشقابى از انگور که بوسیله سوزن زهرآلود مسموم شده بود، نهادند و او با تناول انگورها مسموم شده بدرود حیات گفت»، خود مى نویسد: این درست نیست که بگوییم مأمون عامل مسموم کردن وى بوده باشد. چه اگر این طور بود پس چرا آن همه در مرگ امام ابراز حزن و اندوه مى کرد؟ این حادثه چنان بر مامون گران آمد که از شدت اندوه چند روز از خوردن و آشامیدن و هرگونه لذتى چشم پوشیده بود!

دکتر احمد محمود صبحى نیز چنین پنداشته که داستان مسمومیت امام رضا از مطالب ساختگى شیعه است که هرگز بین موقعیت امام در نزد مامون که از آن همه ارجمندى برخوردار بود با خورانیدن سم به او، تناقضى احساس نمى کنند!

مسموم شدن به دست مأمون:

کسانى که بر این عقیده‌اند، گروه بزرگى را تشکیل مى‌دهند که ابن جوزى نیز بدان ها اشاره کرده است و شیعیان بطور کلى این نظر را تایید کرده‌اند. شیخ مفید می نویسد: آن دو - یعنى مامون و امام رضا علیه السلام - با همدیگر انگورى را تناول کردند، سپس امام علیه السلام بیمار شد و مامون نیز خود را به بیمارى زد!

شیخ مفید در کتاب «الارشاد» دو روایت مختلف زیر را در مورد نحوه شهادت آن حضرت به دست مأمون به شرح زیر نقل می کند:

روایت اول: روزی امام رضا علیه السلام با مأمون طعامی خوردند و آن حضرت از آن طعام بیمار شد و مأمون نیز خود را به مرض زد. سپس شیخ مفید در تفصیل این جریان غم انگیز آورده است که: محمد بن علی بن حمزه از منصور بن بشیر از عبدالله بن بشیر روایت کرده که گفت: مامون به من دستور داد ناخن‎های خود را بلند کنم و این کار را برای خود عادی نمایم و برای کسی درازی ناخن خود را نشان ندهم، من نیز چنان کردم، سپس مرا خواست و چیزی به من داد که شبیه به تمر هندی بود و به من گفت: این را به دو دست خود بمال، و من چنان کردم. سپس برخاسته و مرا به حال خود گذارد و پیش حضرت رضا علیه السلام رفته، گفت: حال شما چگونه است؟ فرمود: امید بهبودی دارم. مامون گفت: من نیز بحمدالله امروز بهترم و کسی از پرستاران و غلامان به خدمت تو آمده اند؟ حضرت فرمود: نه. مامون خشمناک شد و به غلامان فریاد زد که چرا به آن حضرت رسیدگی نکرده ‎اند. سپس گفت: هم اکنون آب انار بگیر و بخور که برای رفع این بیماری چاره ای جز خوردن آن نیست. برادر عبدالله بن بشیر گوید: پس به من گفت: انار برای ما بیاور، و من اناری چند حاضر کردم، مامون گفت با دست خود آن را فشار بده و من فشردم و مامون آب آن را با دست خود به حضرت رضا علیه السلام خورانید و همان سبب مرگ آن حضرت شد و پس از آن، دو روز بیشتر زنده نماند که از دنیا رفت.

شیخ مفید در ادامه گزارش خود از اباصلت هروی روایت کرده که گفت: پس از آن که مامون (در آن روز) از نزد آن حضرت بیرون رفت، بر آن جناب وارد شدم؛ حضرت به من فرمود: ای اباصلت اینان کار خود را کردند و زبانش به ذکر خدا گویا بود.

روایت دوم: شیخ مفید در روایت دیگر از محمد بن جهم نقل می نماید که گفت: حضرت رضا علیه السلام انگور را زیاد دوست می داشت، پس قدری انگور برای آن حضرت تهیه کردند، و در دانه‌های آن سوزن‎های زهرآلود زدند، سپس آن سوزن‎ها را کشیده و آن انگور را به نزد آن بزرگوار آوردند حضرت به همان بیماری که پیش از این گفته شد، مبتلا بود، از آن انگور زهرآلود میل فرمود و سبب شهادتش گردید.

از اهل سنت و دیگران نیز گروه بسیارى از دانشمندان و مورخان هستند که منکر مرگ طبیعى امام علیه السلام بوده و یا لااقل مسمومیت وى را قولى مرجّح دانسته اند. مانند این افراد:

• ابن حجر هیتمی در «الصواعق المحرقه»، ص ۱۲۲.
• ابن صباغ مالکى در «الفصول المهمة»، ص ۲۵۰.
• مسعودى در سه کتاب «اثبات الوصیة»، ص ۲۰۸، «التنبیه والاشراف»، ص ۲۰۳، «مروج الذهب»، ج۳، ص ۴۱۷.
• قلقشندى در «مآثر الانافة فى معالم الخلافه»، ج۱، ص ۲۱۱.
• قندوزى حنفى در «ینابیع المودة»، ص ۲۶۳ و ۳۸۵.
• جرجى زیدان در «تاریخ تمدن اسلامى»، بخش ۴، ص ۴۴۰.
• ابوبکر خوارزمى در رساله خود.
• ابوالفرج اصفهانى در «مقاتل الطالبین».
• سمعانى در «الانساب»، ج۶، ص ۱۳۹.
• ابن ماجه در «سنن ابن ماجه» به نقل «تهذیب الکمال فى اسماء الرجال»، ص ۲۷۸.

پیشگویى شهادت امام رضا

رویداد شهادت امام رضا علیه السلام بوسیله زهر در شهر طوس، در روایاتی از ائمه اطهار علیهم السلام، سال ها پیش از آن حضرت پیش بینی شده بود. به عنوان نمونه شیخ صدوق به سند خود از نعمان بن سعد روایت کرده که گفت: امام علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود:

«سَیُقتَلُ رَجُلٌ مِن وُلِدی بِاَرض خُراسان بِالسَّمَّ ظُلماً اِسمُهُ اِسمِی وَ اِسمٌ اَبیهِ اِسمٌ اِبن عمران مُوسی الا فَمَن زارَه فِی غُربَتهِ غَفَراللهُ ذُنوبَه ما تقدّم منها و ما تَاَخَّر ...»؛ به زودی مردی از فرزندان من در سرزمین خراسان از روی ستم و جور به زهر کشته می شود، اسم او اسم من، و اسم پدرش اسم موسی بن عمران است بدانید هر کس او را در غربتش زیارت کند، خداوند گناهان گذشته و آینده او را می آمرزد... .

و سید هاشم بحرانی در «مدینة المعاجز» می نویسد: از سلیمان بن حفص مروزی روایت شده که گفت: از موسی بن جعفر علیه السلام شنیدم که می ‎فرمود: «انّ ابنی علیّاً مَقتُولٌ بالسّم مَدفُونٌ اِلی جَنبِ هارُون بِطُوس مَن زارَه کَمَن زارَ رَسُول الله»؛ پسرم علی را با سم مظلومانه به قتل می رسانند و او در جنب قبر هارون در طوس مدفون می شود، کسی که او را زیارت کند مانند کسی است که رسول خدا را زیارت نموده است.

همچنین دسته ای از روایات از خود امام رضا علیه السلام نقل شده که در آنها از شهادت خود به دست مأمون و از دفنش در طوس کنار قبر هارون خبر داده است، از جمله: اباصلت هروی گفت: شنیدم از امام رضا علیه السلام که می فرمود: به خدا نیست از ما ائمه احدی، مگر این که کشته یا شهید می شود. عرض شد: ای فرزند رسول خدا، پس ترا چه کسی به قتل می رساند؟ فرمود: بدترین مخلوق خدا در زمان خودم مرا به زهر می کشد، و سپس در یک خانه تباه شده در دیار غربت دفن می کنند. آگاه باشید هر کس مرا در غربتم زیارت کند، خداوند به او اجر صدهزار شهید و صدهزار صدیق و صدهزار حج و عمره کننده و صدهزار جهادگر می نویسد و در زمره ما محشور می گردد و در بالاترین درجات بهشت رفیق ما قرار داده می شود.

غسل و دفن پیکر مطهر امام

علامه مجلسی به نقل از «امالى شیخ صدوق» و «عیون اخبار الرضا» نقل می کند که: اباصلت هروی گفت در خدمت حضرت رضا علیه السّلام بودم، فرمود داخل این قبه‌‌اى که هارون مدفون است برو و از چهار طرف آن خاک بردار بیاور. داخل قبه شدم و خاک را آوردم، ملاحظه فرمود و گفت این قسمت از خاک را که مربوط به طرف راست است بمن بده، تقدیم کردم، بو کشیده ریخت، فرمود در اینجا می خواهند برایم قبر حفر کنند، سنگى پدیدار خواهد شد که اگر تمام کلنگهاى خراسان را جمع کنند نمی‌توانند آن را بردارند. در مورد خاکى که از پائین پا و بالاى سر آورده بودم همین فرمایش را تکرار نمود... پس از آن فرمود: فردا می روم پیش این نابکار (مأمون)، وقتى خارج شدم، اگر سرم پوشیده نبود با من حرف بزن جواب می دهم، چنانچه سرم پوشیده بود با من صحبت مکن.

ابا صلت گفت: صبحگاه فردا لباس پوشید در محراب بانتظار نشست، در این موقع غلام مأمون وارد شد و گفت امیر المؤمنین شما را مى‌خواهد، کفش پوشیده از جاى حرکت نمود و رفت، من هم از پى آن جناب رفتم تا وارد بر مأمون شد، جلوی مأمون ظرفى از انگور و چند ظرف دیگر از میوه‌هاى مختلف بود، یک خوشه انگور بدست داشت که مقدارى از آن را خورده بود همین که چشمش به حضرت رضا افتاد از جاى حرکت کرده او را در بغل گرفت و پیشانیش را بوسید و آن جناب را پهلوى خود نشانید. امام فرمود انگور خوب، انگور بهشتى است. مأمون درخواست کرد از آن انگور بخورد، فرمود مرا معاف دار، گفت ممکن نیست، شاید به من اطمینان ندارى. مأمون خوشه را گرفت و چند دانه از آن را خورد و براى مرتبه دوم به دست حضرت رضا علیه السّلام داد، آن جناب سه دانه از انگور خورد و به گوشه‌اى پرت کرده از جاى حرکت نمود. مأمون گفت: کجا می روى؟ فرمود: به جایى که فرستادى!

وقتى امام خارج شد، عبا را بر سر کشیده بود، چیزى عرض نکردم تا داخل خانه شد، دستور داد درها را ببندم، در رختخواب خوابید، من با حزن و اندوه داخل حیاط ایستاده بودم. در همین موقع مشاهده کردم جوانى خوش روى با موى‌هاى مجعّد شبیه به حضرت رضا علیه السّلام وارد شد، پیش رفته عرض کردم از کجا آمدى، درها که بسته بود؟ فرمود کسى که مرا از مدینه در این ساعت بطوس آورده، از درهاى بسته نیز داخلم کرده است.

گفتم: شما کیستى؟ «فقال انا حجة اللَّه علیک یا ابا صلت انا محمد بن علی». پس به طرف اطاق علی بن موسى الرضا علیه السّلام رفت و به من نیز فرمود: وارد شوم. همین که چشم حضرت رضا علیه السّلام به او افتاد فرزندش را در آغوش گرفت و به سینه چسبانید، پیشانیش را بوسید و به جانب خود کشانید. امام جواد پیوسته پدر را مى‌‌بوسید و آرام با او سخنانى می گفت که من نفهمیدم. در این هنگام کفى بر دهان حضرت رضا علیه السّلام آشکار شد، حضرت جواد آن کف را مکید... در این موقع حضرت رضا علیه السّلام از دنیا رفت.

حضرت جواد علیه السلام فرمود: ابا صلت از انبار تخت بیاور با آب، تا پدرم را غسل دهم. عرض کردم: در انبار تخت و آب نیست، فرمود هر چه می گویم بجاى آور، داخل انبار شدم، تخت و آب بود، بیرون آوردم، دامن به کمر زدم تا امام را غسل دهم. فرمود تو یک طرف برو، کسى هست که بمن کمک کند. حضرت رضا را غسل داد. باز فرمود داخل انبار شو زنبیلى که در آن کفن و حنوط پدرم هست بیاور. وارد شدم زنبیلى دیدم که قبلا در آنجا ندیده بودم، آوردم خدمت ایشان، پدر خود را کفن کرد و بر بدنش نماز خواند... . مأمون و غلامان با گریه داخل شدند. گریبان چاک زد و بر سر خود می‌ زد با صداى بلند می گفت: آه آقاى من، تو را از دست دادم، کنار بستر حضرت رضا نشست و دستور داد برایش قبر بکنند. تمام آنچه حضرت رضا فرموده بود آشکار گردید. خواست قبر پدرش را قبله قبر حضرت رضا قرار دهد، یکى از اطرافیان گفت مگر نمیگوئى این شخص امام است؟ جواب داد چرا، گفت باید قبر او جلو باشد، دستور داد در طرف قبله قبر بکنند... .

بدین ترتیب، پس از شهادت امام رضا علیه السّلام، آن حضرت را در بقعه هارونیه در روستای سناباد طوس، دفن کردند. امروزه «حرم امام رضا علیه‌السلام»، در شهر مشهد مقدس واقع است.

منابع

• زندگى سیاسى هشتمین امام، سید جعفر شهیدى، ص ۲۰۲.
• "نظر شیعه درباره علت شهادت امام رضا(ع)"، داود الهامی، مکتب اسلام، ۱۳۷۳، شماره ۱.
• نرم‌افزار دایرة‌المعارف چهارده معصوم علیهم‌السلام، مؤسسه تبیان.
• زندگانى حضرت على بن موسى الرضا علیه‌السلام (ترجمه جلد ۴۹ بحارالأنوار)، موسی خسروی، ۱۳۸۰.

آرشیو عکس و تصویر

• 

  منزل منسوب به امام رضا علیه السلام در مرو

• 

  منزل منسوب به امام رضا علیه السلام در مرو

• 

  درهم‌های نقره به نام امام رضا علیه السلام در دوره مامون

• 

  سومین سنگ مزار امام رضا علیه السلام که سال 1379 شمسی طراحی شد.