حارث همدانی

«حارث هَمْدانی» از یاران خاص امیرالمؤمنین علیه‌السلام و به نقلی از یاران امام حسن علیه‌السلام است. او را از قاریان مشهور صدر اسلام و همچنین از فقها و محدثان بزرگ تابعین در شهر کوفه شمرده‌اند.

معرفی اجمالی

نسب کامل او، حارث بن عبدالله بن کعب بن اسید بن خالد بن حوث است. قبیله او یعنی «هَمْدان»، قبیله بزرگی در «یمن» بود که شیعه و دوستدار علی بن ابی‌طالب علیه السلام بودند، و بعد از تاسیس شهر کوفه در سال ۱۷ هـ.ق، به کوفه کوچ کردند.

کنیه حارث، ابوزهیر بود و چون یک چشم خود را از دست داده بود، به او «اعوَر» می گفتند. ضمنا نسبت «خارفی» و در بعضی منابع شیعی، «جالفی» به او داده اند. برخی اصل او را از ایران می دانند، اما این درست نیست.

او در دوران خلافت عثمان بن عفان در مبارزات سیاسی وسیعی شرکت داشت. و از اعضاء گروه «قراء» به ریاست مالک اشتر در کوفه بود، که با سعید بن عاص، والی کوفه از طرف عثمان، مخالفت کرده و همراه مالک اشتر و گروه، بر او شوریدند و به مدینه رفته و از عثمان، خواستار بر کناری سعید شدند، اما عثمان توجهی نکرد و آنها را به شام تبعید نمود و آنجا حوادثی برایشان رخ داد. حارث در زمان قتل عثمان و ماجراهایی که پیش آمد در مدینه بود.

جایگاه علمی

حارث فقه و علوم دینی را از مولای خود یاد گرفت و در علم فرائض (نحوه محاسبه در تقسیم ارث) که از امام علی علیه السلام آموخت، سرآمد مردم بود. امام علیه السلام او را در زمره ۱۰ یار معتمد خود قلمداد کرد.

وی همتی والا در گردآوری خطبه‌ها و احادیث آن حضرت داشت و اولین گردآورنده خطبه های علی علیه السلام است. در زمانی که سیاست خلفای دوم و سوم، قبل از امیرالمؤمنین علیه السلام، عدم کتابت حدیث بود، امام علی علیه السلام بر فراز منبر فرمود: افرادی که مایل هستند تا علم را بنویسند کاغذ و قلمی آماده کنند. حارث اوراقی خرید و در آن علوم و احادیث زیادی از آن حضرت نوشت. از این رو در بعضی منابع تاریخ، از او به عنوان «صاحب کتاب» ذکر شده است. منابع شیعه، گفتگو و مصاحبت هایی از او و مولایش علی علیه السلام نقل کرده است.

قاضى نورالله شوشتری گفته: در «تاریخ یافعى» مذکور است که حارث از اصحاب حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بوده و به صحبت عبدالله بن مسعود رسیده بود و فقیه بود و حدیث او در سنن اَرْبَعه مذکور است و در کتاب «میزان الاعتدال» ذَهَبى مسطور است که حارث از کبار علماء تابعین بود و از ابن حیان نقل نموده که حارث غالى بود در تشیع. او از قاریان مشهور صدر اسلام است و قرائت قرآن را از امام امیرالمؤمنین علیه السلام و عبدالله بن مسعود روایت می کند.

و از ابوبکر بن ابى داود که از علماء اهل سنت است نقل کرده که او می‌‌گفت که حارث اعور (همدانی)، اَفْقَه الناس و اَفْرَض الناس و اَحْسَب الناس بوده و علم فرایض را از حضرت امیر علیه السلام اخذ نموده و نَسائى با آن که تعنّت در رجال حدیث می‌‌کند، حدیث حارث را در «سُنَن» خود ذکر نموده و احتجاج به آن کرده و تقویت امر حارث کرده است.

دوستی امیرالمؤمنین علیه‌السلام

حارث همدانی در صدر شیعیان حضرت علی علیه السلام بود و از نخستین بیعت کنندگان با امام علی علیه السلام در مدینه بود، و از او به عنوان «پرچمدار و صاحب رایت علی علیه السلام» یاد شده است. گفته شده که آن حضرت، هنگام فراخوان لشگرش از او می خواست تا همگان را فراخواند. حارث علاقه بسیار شدیدی به مولای خود داشت و این شیفتگی به حدی بود که دائما به محضر ایشان می رفت و در راه دوستی آن بزرگوار هر گونه اذیت و آزار و طعنه مخالفان را تحمل می کرد.

در کتاب شیخ ابوعمرو کشى آمده است که حارث شبى به خدمت حضرت امیر علیه السلام رفت، آن حضرت پرسیدند که چه چیز تو را در این شب به نزد من آورده؟ حارث گفت: والله! دوستى که مرا با توست مرا پیش تو آورده؛ آنگاه آن حضرت فرمودند: بدان اى حارث که نمیرد آن کسى که مرا دوست دارد الا آن که در وقت جان دادن مرا ببیند و به دیدن من، امیدوار رحمت الهى گردد و همچنین نمی‌‌میرد کسى که مرا دشمن دارد الا آن که در آن وقت مردن مرا ببیند و از دیدن من، در عرق خجالت و ناامیدى نشیند. این روایت نیز در بعضى از اشعار دیوان معجز نشان آن حضرت مذکور است:

یاحار هَمْدانَ مَنْ یمُتْ یرَنی مِنْ مُؤمِنٍ اَوْ مُنافِقٍ قُبُلا

و این حارث همان است که حضرت امیر علیه السلام را دید با حضرت خضر در نخیله که طَبق رُطَبى از آسمان برایشان نازل شد و از آن خوردند اما خضر علیه السلام دانه خرما را دور افکند ولکن حضرت امیر علیه السلام در کف دست جمع کرد، حارث گفت: گفتم به آن حضرت که این دانه‌هاى خرما را به من ببخش، حضرت آن‌ها را به من بخشید. من کاشتم آنها را، بیرون آمد خرمایشان پاکیزه که مثل آن ندیده بودم.

و هم روایت است که وقتى به حضرت امیرالمومنین علیه السلام عرض کرد که دوست دارم که مرا گرامی ‌‌دارى به آن که به منزل من درآیى و از طعام من میل فرمایى، حضرت فرمود: به شرط آن که تکلف نکنى براى من چیزى را، پس داخل منزل او شد؛ حارث پاره نانى براى آن حضرت آورد حضرت شروع کرد به خوردن، حارث گفت: با من دَراهِمی ‌‌می‌‌باشد و بیرون آورد و نشان داد و عرض کرد اگر اذن دهید براى شما چیزى بخرم، فرمود: این نیز از همان چیزى است که در خانه است، یعنى عیبى ندارد و تکلف ندارد.

خاندان حارث همدانی

چندان اطلاعی از فرزندان و خاندان حارث در دست نیست. اما واقدی گوید: عبدالرحمن بن حارث بن عبدالله همدانی کوفی، سال ۴۳ هـ.ق، همراه عبدالرحمن پسر خالد بن ولید در فتوحات شرکت کرده و از خبرگان در حساب بوده، او بر غنائم جنگی گمارده شد ولی سهمی که به خودش از غنائم تعلق گرفت، نپذیرفت.

سعید بن عمرو از راویان حدیث نیز برادرزاده اوست. و حارث بن محمد بن حارث، نوه او از راویان شیعه است. مهمتر از همه، شیخ بهایی، از نسل اوست که به حارثی و همدانی ملقب بود. و گاهی شیخ خودش را به «حارثی» مطرح می کرده است (بهاءالدین عاملی حارثی بن حسین بن عبدالصمد).

وفات

حارث همدانی، سرانجام در دوران حکومت عبدالله بن زبیر، سال ۶۵ و به نقلی ۶۶ هجری و همزمان با قیام توابین در کوفه از دنیا رحلت نمود.

«عبدالله بن یزید خطمی» حاکم ابن زبیر در کوفه، بر پیکر او نماز خواند. گفته شده ظاهرا این نماز بر طبق وصیت حارث بوده است؛ در این صورت، این مسئله حاکی از همراهی او با زبیریان و مخالفت با امویان بوده است.

منابع

• منتهی الآمال، شیخ عباس قمی، قسمت اول، باب سوم، در تاریخ حضرت علی علیه‌السلام.
• "حارث اعور همدانی"، دایرة المعارف طهور، بازیابی: ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۳.