حکومت امام علی(ع)
حکومت امام علی(ع) به دورهٔ خلافت امام علی علیه‌السلام، از سال ۳۵ تا ۴۰ هجری قمری، گفته می‌شود. او پس از کشته شدن عثمان بن عفان، با بیعت مردم در مدینه به خلافت رسید و پس از جنگ جمل، کوفه را مرکز حکومت خود کرد. این دوره با سه نبرد داخلی (جمل، صفین و نهروان)، اصلاحات اداری و مالی، و یکسان‌سازی در تقسیم بیت المال همراه بود. سرانجام در ماه رمضان سال ۴۰ق در مسجد کوفه با ضربت شمشیر ابن ملجم مرادی زخمی شد و در ۲۱ همان ماه به شهادت رسید و در نجف به خاک سپرده شد. این دوره در نهج البلاغة و منابع تاریخی کهن بازتاب گسترده‌ای دارد.[۱]
محتویات
آغاز خلافت
در سال ۳۵ هجری، نارضایتی از سیاست‌های عثمان بن عفان در بخشی از سرزمین‌های اسلامی بالا گرفت و گروهی از مخالفان، خانهٔ او را در مدینه محاصره کردند. منابع کهن در شمار و نقش کسانی که در قتل او شرکت داشتند اختلاف دارند و گزارش‌های آنان یکسان نیست. بر پایهٔ گزارش‌های موجود در منابع کهن، او در این ماجرا میانجی‌گری کرد و در قتل عثمان دخالتی نداشت.[۲]
پس از قتل عثمان، مدینه چند روز بدون خلیفه ماند. بر پایهٔ گزارش منابع کهن، گروهی از مهاجران و انصار و مردم شهر به خانهٔ امام رفتند و از او خواستند خلافت را بپذیرد؛ او نخست امتناع کرد و سپس با اصرار آنان بیعت کرد. در خطبه شقشقیه آمده است: «لَوْلَا حُضُورُ الْحَاضِرِ، وَقِيَامُ الْحُجَّةِ بِوُجُودِ النَّاصِرِ، لَأَلْقَيْتُ حَبْلَهَا عَلَى غَارِبِهَا»؛ «اگر حضور حاضران و اتمام حجت با وجود یاور نبود، ریسمان خلافت را بر شانهٔ شتر رها می‌کردم».[۳]
ادارهٔ حکومت
امام علی علیه‌السلام پس از جنگ جمل، مرکز حکومت را از مدینه به کوفه منتقل کرد. بر پایهٔ گزارش‌ها، موقعیت مرکزی کوفه، نزدیکی آن به شام و برخورداری از نیروی انسانی، آن را برای ادارهٔ قلمرو و رویارویی با معاویه مناسب‌تر می‌کرد. او فرمانداران و قاضیان را گماشت و بر پاسخ‌گویی کارگزاران تأکید کرد. بر پایهٔ گزارش‌ها، شماری از کارگزاران عثمان را برکنار کرد و کسانی مانند مالک اشتر نخعی را به مصر و عبدالله بن عباس را به بصره گماشت.[۴]
عدالت
محور سیاست داخلی او عدالت در تقسیم بیت‌المال بود. بر پایهٔ گزارش‌ها، او سهم بیت‌المال را میان مردم یکسان تقسیم کرد و به نزدیکان و بزرگان قبیله‌ها امتیاز نداد.[۵] قرآن نیز به عدالت فرمان می‌دهد: «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ»؛ «بی‌گمان خداوند به عدالت و نیکوکاری فرمان می‌دهد».[۶]
او خود نیز زندگی ساده‌ای داشت و در نامه‌ای به عثمان بن حنیف نوشت: «أَلَا وَإِنَّ إِمَامَكُمْ قَدِ اكْتَفَى مِنْ دُنْيَاهُ بِطِمْرَيْهِ، وَمِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَيْهِ»؛ «آگاه باشید که امام شما از دنیای خویش به دو جامهٔ کهنه و از خوراکش به دو قرص نان بسنده کرده است».[۷]
عهدنامهٔ مالک اشتر
مهم‌ترین سند حکومتی این دوره، عهدنامهٔ مالک اشتر است؛ نامهٔ ۵۳ نهج البلاغة که هنگام گماشتن مالک اشتر نخعی به حکومت مصر نوشته شد. بر پایهٔ گزارش‌ها، مالک پیش از رسیدن به مصر درگذشت. گزیده‌ای از آن چنین است:
در این گزیده، مبنای رفتار حاکم با مردم بر مهر و عدالت نهاده شده و تفاوت دینی و قبیله‌ای، مجوز بی‌اعتنایی به حقوق آنان شمرده نشده است.[۸]
جنگ‌های داخلی
نخستین نبرد داخلی در سال ۳۶ق در نزدیکی بصره رخ داد. بر پایهٔ گزارش‌ها، طلحة بن عبیدالله و زبیر بن عوام که نخست با امام بیعت کرده بودند، بیعت را شکستند و با عایشه به بصره رفتند. امام با سپاهی از کوفه به سوی آنان رفت و در نزدیکی بصره جنگ جمل رخ داد. پس از پیروزی، او با اسیران به نرمی رفتار کرد و عایشه را با احترام به مدینه بازگرداند.[۹]
بر پایهٔ گزارش‌های تاریخی، در سال ۳۷ق معاویه بیعت با امام را نپذیرفت و با استناد به خون عثمان، سپاهی به سوی مرزهای عراق فرستاد. در صفین جنگ به درازا کشید؛ در میانهٔ نبرد گروهی از سپاه شام قرآن‌ها را بر نیزه کردند و گروهی از سپاه عراق خواستار داوری قرآن شدند. سرانجام حکمیت با ابوموسی اشعری و عمرو بن عاص برگزار شد. سپس گروهی از سپاه امام حکمیت را نپذیرفتند و از او جدا شدند؛ اینان به خوارج شناخته شدند و در سال ۳۸ق نبرد نهروان میان آنان و سپاه امام رخ داد.[۱۰]
شهادت
در ماه رمضان سال ۴۰ق، ابن ملجم مرادی در مسجد کوفه هنگام نماز صبح با شمشیر بر سر امام علی علیه‌السلام ضربت زد و او در ۲۱ رمضان همان سال به شهادت رسید. به باور شیعه و بر پایهٔ گزارش‌های کهن، پیکر او را در نزدیکی کوفه، در محلی که امروز نجف خوانده می‌شود، به خاک سپردند و آرامگاهش زیارتگاه شیعیان است. دوران خلافت او نزدیک به پنج سال بود.[۱۱]
ارزیابی
در باور شیعه، امام علی علیه‌السلام امام معصوم و خلیفهٔ بلافصل پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله است و حکومتش الگوی عدالت شمرده می‌شود. متکلمان شیعه سه نبرد جمل، صفین و نهروان را نبرد با ناکثین، قاسطین و مارقین و دفاع از خلافت مشروع می‌دانند.[۱۲]
اهل سنت نیز به‌طور عموم او را چهارمین خلیفهٔ راشد می‌دانند و خلافت او را مشروع می‌شمارند. بیشتر عالمان اهل سنت نبردهای داخلی این دوره را بر پایهٔ اجتهاد دو طرف ارزیابی کرده و از داوری قطعی دربارهٔ گناه‌کار بودن یکی از دو سپاه پرهیز کرده‌اند؛ با این حال، برخی از آنان در برخی تصمیم‌های او نقدهایی آورده‌اند.[۱۳]
ابن ابی‌الحدید، شارح معتزلی نهج البلاغة، در شرح خطبهٔ شقشقیه از جایگاه برتر امام در دانش و پارسایی سخن گفته و سیاست‌های او را ستوده است.[۱۴]
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۳۵ تا ۴۰ق؛ مفید، الإرشاد، ج۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۳۵ق؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ ۳.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۳۵ق؛ شریف رضی، نهج البلاغة، خطبهٔ ۳.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲؛ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۳۶ق؛ مفید، الإرشاد، ج۱.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲؛ مفید، الإرشاد، ج۱.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نحل، آیهٔ ۹۰.
- ↑ شریف رضی، نهج البلاغة، نامهٔ ۴۵.
- ↑ شریف رضی، نهج البلاغة، نامهٔ ۵۳؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۳۶ق؛ مفید، الإرشاد، ج۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۳۷ و ۳۸ق؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، حوادث سنة ۴۰ق؛ مفید، الإرشاد، ج۱؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲.
- ↑ حلی، منهاج الکرامة، مبحث امامت؛ مفید، الإرشاد، ج۱.
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ج۱؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، حوادث سنة ۴۰ق.
- ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ ۳.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبةالله؛ شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: مکتبة آیةالله المرعشی، ۱۴۰۴ق.
- ابن کثیر، اسماعیل بن عمر؛ البدایة و النهایة، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.
- شریف رضی، محمد بن حسین؛ نهج البلاغة، تحقیق صبحی صالح، قم: مؤسسة دار الهجرة، ۱۴۱۴ق.
- شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ الملل و النحل، تحقیق محمد سیدکیلانی، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۱.
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار التراث، بی‌تا.
- مفید، محمد بن محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۱.
- یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.
