مسند احمد بن حنبل (کتاب)
کتاب «مُسند الإمام احمد بن حنبل»، تألیف احمد بن محمد بن حنبل، پیشوای مذهب حنبلی (متوفای ۲۴۱ ق)، موسوعه حديثى معتبر نزد اهل سنت، مشتمل بر احاديث صحابه است. «مسند احمد» بزرگترين كتابى است كه از متقدمين و قبل از تدوين «صحاح سته» بهجا مانده و در آن بیش از سی هزار حدیث گردآوری شده است.
 | |
| نویسنده | احمد بن محمد بن حنبل |
| موضوع | احاديث صحابه |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۵۰ |
|
| |
مؤلف
احمد بن محمد بن حنبل (۱۶۴-۲۴۱ ق) پیشوای مذهب «حنبلی»، از فقها و محدثان نامدار اهل سنت و یکی از شاخصترین افراد مکتب اهل حدیث و از شاگردان محمد بن ادریس شافعی است.
وى با خلافت هشت تن از خلفاى بنیعباس (یعنی از مهدى عباسى تا متوکل عباسى) معاصر بود. از میان محدّثان اهلسنّت، محمد بن اسماعیل بخاری، مسلم بن حجاج نیشابوری، ابوداود سجستانی و بسیاری دیگر از او روایت کردهاند. پس از وی، اصحاب حدیث بیش از هرکس به گفتهها و نوشتههای وی در تأیید افکار خویش استناد جستهاند.
احمد بن حنبل سخنانی درخور توجه در مورد امام علی (علیه السلام) دارد، از جمله میگوید: براى هیچ کدام از یاران پیامبر خدا، فضایلى که براى على (ع) گفته شده، نقل نشده است.
علاوه بر «مُسند»، برخی کتب دیگر احمد بن حنبل عبارتند از: الفضائل، الزهد، الملل، التفسیر، الایمان، الأشربة و السنّة.
معرفی کتاب
«مُسند» احمد بن حنبل گنجينه بزرگى از احاديث نبوى است كه در آغاز سده سوم (سال ۲۰۰ هجرى به بعد) به حسب نام صحابه مرتب شده و اين روش گرچه براى فقيه (كه درصدد به دست آوردن احاديث مربوط به ابواب فقهى است) دشوارى دارد، از اين لحاظ كه روايات هريک از اصحاب پيغمبر(ص) را كه نمودارى از اهتمام آنان به حديث است معلوم مىكند، اهميت دارد.
در مقدمه کتاب به این نکته اشاره شده که احمد حنبل احادیث «مُسند» خود را از میان ۷۰۰ هزار حدیث گزینش کرده و احادیثی که به صدق و دیانت آنها نزدش ثابت بوده را به ترتیب مسانید صحابه از قریب به ۷۰۰ صحابی مرد و ۹۶ زن صحابی استخراج کرده است.
ظاهرا ترتیب «مُسند»، توسط عبدالله فرزند احمد بن حنبل انجام گرفته که بر اساس صحابی روایت کننده از پیامبر(ص) و در صورت مرسل بودن، برحسب تابعی ناقل حدیث است و این ترتیب با ترتیب کتب حدیثی بعد و قبل وی متفاوت است.
شمارى از بزرگان اهل سنت از اين كتاب ستايش كردهاند، كه به مواردى اشاره مىشود:
- حافظ ابوموسى مدينى (م ۵۸۱ق) مىگويد: اين كتاب براى حديثپژوهان، مأخذى بزرگ و مرجعى استوار است؛ مؤلفش آن را از ميان انبوه احاديث فراوان برگزيده و آن را راهبر و تكيهگاه مردم قرار داده تا به هنگام تنازع بدان پناه جويند و آن را مستند خويش قرار دهند.
- ذهبى (م ۷۴۸ق) مىگويد: اين كتاب، بيشتر احاديث نبوى را در بر دارد و كمتر حديثى است كه صحتش اثبات شده و در اين كتاب منعكس نشده باشد.
- ابن كثير (م ۷۷۴ق) معتقد است: هيچ كتاب مُسندى در كثرت احاديث و حسن سياق، به پايه مسند احمد بن حنبل نمىرسد.
- و ابن جزرى (م ۸۳۳ق) گفته است: در روى زمين، كتاب حديثى برتر از مسند احمد بن حنبل روايت نشده است.
محتوای کتاب
شمار روايات کتاب «مُسند» حدودا ۲۷۵۰۰ حديث مىباشد. كتاب احمد بن حنبل، چنانكه از عنوان آن پيداست، بر اساس رواياتى كه به صحابه اسناد داده شده، تنظيم گرديده است؛ گرچه در برخى از مسانيد، نام صحابه بر اساس حروف الفبا تنظيم شده، اما ترتيب مسند احمد بن حنبل بهگونهاى ديگر و مبتنى بر ارزش و اعتبار صحابه و در يازده محور به شرح ذيل تنظيم شده كه هر محور چند جلد را پوشش داده است:
- مسند چهارده تن از صحابه كه عبارتند از: ابوبكر، عمر، عثمان، على(ع)، طلحه، زبير و...؛
- مسند اهلبيت(ع)، شامل امام حسن(ع) و امام حسين(ع)، عقيل، جعفر، پسران ابوطالب و عبدالله بن جعفر؛
- مسند بنى هاشم؛ يعنى روايات عباس بن عبدالمطلب و فرزندانش؛
- مسند هشت تن از صحابه كه داراى احاديث فراوانند (كثير النقل) كه عبارتند از: عبدالله بن مسعود، عبدالله بن عمر، عبدالله بن عمرو بن عاص، ابورمثه، ابوهريره، ابوسعيد خدرى، انس بن مالک و جابر بن عبدالله انصارى؛
- مسند مكيان، شامل ۲۵۵ تن؛
- مسند مدنىها، شامل ۱۳۵ تن؛
- مسند شاميان، شامل ۱۶۹ تن؛
- مسند كوفيان، شامل ۱۴۹ تن؛
- مسند بصريان، شامل ۸۰ تن؛
- مسند انصار، شامل روايات ۱۳۱ تن از راويان انصار، همچون ابى بن كعب، ابوذر، سلمان فارسى، مقداد، بلال و...؛
- مسند زنان صحابی، شامل ۷۱ تن از راويان زن.
اعتبار احادیث کتاب
درباره میزان صحت احادیث «مُسند احمد» و اینکه آیا در آن حدیث ضعيف و يا مجعول یافت میشود یا نه، میان محدثان اختلاف است.
بسيارى از احاديث قوى و صحيح كه در ساير صحاح آمده، در مسند احمد بن حنبل منعكس نشده و اين نشانگر آن است كه مبناى كتاب بر نگارش روايات صحيح نبوده، يا حداقل همه روايات قوى نيست. گفتهاند: روايت حدود دويست صحابى در مسند نيامده است. افزون بر محتوا، مسند احمد بن حنبل از نظر ساختار نيز مورد نقد قرار گرفته است. تكرار يك روايت در چند جا، آميختگى مسند يك صحابى با صحابى ديگر، پراكندگى روايات يك صحابى در چند جا و آميختگى اسناد روايات از جمله ضعفهاى ساختارى اين كتاب برشمرده شده است. بر اين اساس بسيارى از عالمان اهل سنت در اعتبار روايات مسند تشكيك كردهاند؛ از جمله ابن تيميه، ابوالفرج ابن جوزى و ابن كثير. ابن تيميه مىنويسد: احمد بن حنبل بسيارى از رواياتى كه به اتفاق علما ضعيف، بلكه مجعول است، آورده است و او هرچند حافظ، ثقه و كثير الحديث است، اما طبق عادت محدثان، روايات را براى آگاهى از آنها آورده است.
در برابر این نقدها، برخى از محدثان معتقدند كه شمار احاديث جعلى در مسند ابن حنبل از سه يا چهار مورد يا كمتر از شمارگان انگشتان دست است. ابن حجر عسقلانى گفته است: در مسند احمد، حديث بىاساس وجود ندارد، مگر سه يا چهار مورد؛... جلالالدين سيوطى نيز تمام احاديث مسند را پذيرفتنى دانسته و گفته است احاديث ضعيف آن نزديك به حسن است.
وضعيت كتاب
اين كتاب زير نظر عبدالله بن عبدالمحسن تركى، توسط شعيب أرنؤوط، عادل مرشد و گروهى از محققین، مورد تحقيق و تعليق قرار گرفته است. در ۴۵ جلد از اين كتاب، فهرست مطالب هريك در انتهاى آن آمده است و ۵ جلد آخر به فهارس اختصاس يافته است.
تحقيق و تصحيح كتاب با استفاده از نسخههاى خطى متعدد، ضبط صحيح نص و اسامى راويان، ارزشگذارى و استخراج اسانيد و فهارس فنى مسند براى دستيابى آسان، از جمله كارهاى محققین بر روى كتاب بوده است.
«المصعد الأحمد في ما يتعلق بمسند أحمد» از ابن جزرى و «عقود الزبرجد على مسند الإمام أحمد» از جمله كارهاى انجامشده بر کتاب «مسند احمد بن حنبل» است.
منابع
- "آشنايى با جوامع حديثى شيعه و اهل سنت"، على نصيرى، قم، انتشارات جامعة المصطفى العالمية، چاپ دوم، ۱۳۸۸.
- تاريخ حديث، كاظم مدير شانهچى، تهران، سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انسانى، چاپ هشتم، ۱۳۸۸.
- نرم افزار جامع الاحادیث، بخش کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
