زبدة البیان فی احکام القرآن (کتاب)
 | |
| نویسنده | مقدس اردبیلی |
| موضوع | تفاسیر فقهی |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۱ |
| مصحح | محمدباقر بهبودی |
|
| |
«زُبدة البیان فی أحکام القرآن» یا «آیات الأحکام الأردبیلی» تألیف مقدس اردبیلى (م، ۹۹۳ ق) است. این کتاب همچون دیگر کتب «آیات الاحکام»، به بیان آیات مربوط به احکام شرعی و شرح و تفسیر آنها میپردازد.
مؤلف
احمد بن محمد اردبیلی نجفی معروف به مقدس اردبیلی (م، ۹۳۳ ق)، از علما و فقهای برجسته شیعه در قرن دهم هجری است. وی با دربار صفویه ارتباط داشت و از این راه در گسترش تشیع و حل مشکلات شیعیان بهره برد. علمای بزرگی چون صاحب معالم، صاحب مدارک و ملا عبدالله شوشتری از شاگردان او میباشند.
محقق اردبیلی در علومی چون فقه، تفسیر و کلام تبحر داشته و کتب مفیدی در این زمینه تدوین کرده است، مانند: «مجمع الفائدة والبرهان»، «إثبات الواجب»، «زبدة البیان فی آیات احکام القرآن»، «اصول الدین» و «حدیقة الشیعه» بود.
مرحوم مقدس اردبیلی در سال ۹۹۳ قمری (مطابق با ۹۶۳ ش) در نجف اشرف به رحمت ایزدی پیوست و در حرم امام علی (علیه السلام) مدفون گردید.
معرفی کتاب
در کتاب موجود نامى به عنوان «زبدة البیان» براى نامگذارى کتاب ذکر نشده است و تا قبل از صاحب جواهر در کتابهایى نظیر «مفتاح الکرامة» از این کتاب به «آیات الأحکام الأردبیلی»، «آیات الأحکام الأردبیلیة» و یا نظایر آن نام برده شده است، امّا پس از صاحب جواهر از آن با نام «زبدة البیان» ذکر شده است و در کتب فقهى متداول نیز همین نام مرسوم می باشد.
در مجله «تراثنا»، تاریخ تألیف کتاب «زبدة البیان»، سال ۹۸۹ قمری -یعنی اواخر عمر مؤلف- ذکر شده است.
محتوای کتاب
از زمان ائمه معصومین علیهم السلام در کنار کتب فقهى و حدیثى متعارف کتابهایى به نام «أحکام القرآن» یا «آیات الأحکام» نوشته شده است که اولین کتاب در این زمینه، «أحکام القرآن» محمد بن سائب کلبى (م ۱۴۶ ق) از اصحاب امام صادق علیه السلام مىباشد. پس از وى، اصحاب امامیه از او پیروى نموده و به تألیف این گونه کتابها پرداختهاند. از جمله: فقه القرآن از قطب راوندى (م ۵۷۳ ق)، کنز العرفان از فاضل مقداد (م ۸۲۶ ق) و مسالک الأفهام از شیخ جواد کاظمینی (م ۱۰۴۴ ق).
در ادامه این روش نگارش فقهى-تفسیرى آیات قرآن کریم، مقدس اردبیلی به تألیف کتاب گرانقدر «زبدة البیان» مبادرت نموده است. وى قبل از شروع کتاب طهارت، سوره فاتحه را تیمناً تفسیر نموده و سپس به بیان آیات فقهى ابواب مختلف از کتاب الطهارة تا دیات پرداخته است.
علاوه بر کتب تفسیرى همچون کشاف زمخشرى، تفسیر بیضاوى، مجمع البیان طبرسى، مؤلف به کتب فقهى از شیخ صدوق، شیخ مفید، سید مرتضى، شیخ طوسى، ابن ادریس، محقق حلى، علامه حلى و غیر آنان استناد نموده است که بیش از همه نظریات شیخ صدوق در من لایحضره الفقیه در آن ذکر شده است.
حواشى و شروح کتاب
از زمان نگارش «زبدة البیان»، فقها و علماى بزرگى حواشى و شروحى بر این کتاب نوشتهاند که به بعضى از آنها اشاره مىشود:
- تحصیل الاطمینان، از امیر ابراهیم قزوینى (م ۱۱۴۹ ق)
- مفاتیح الأحکام، از سید محمدسعید بن سراج الدین قاسم طباطبایى قهپایى (م ۱۰۹۲ ق)
- تفسیر السراب، محمد بن عبدالفتاح تنکابنى (م ۱۱۲۴ ق)
- حاشیه بر زبدة البیان، سید امیر فضل الله استرآبادى
- حاشیه بر زبدة البیان، امیر محمد بن محمدباقر مختارى
- حاشیه بر زبدة البیان، موسى اسماعیل بن محمدحسین خواجوئى (م ۱۱۷۳ ق)
- حاشیه بر زبدة البیان، محدث فیض کاشانى (م ۱۰۹۱ ق)
- حاشیه بر زبدة البیان، محدث سید نعمت الله جزائرى (م ۱۱۱۲ ق)
- المتعة فی شرح الزبدة، از سید میرزا خالد، مقدمهاى بر فقه شیعه ص۲۰۵
- حاشیه بر زبدة البیان، از محمد رفیع گیلانى، مقدمهاى بر فقه شیعه ص۲۰۵
- ترجمه فارسى این کتاب در الذریعة ذکر شده است که مؤلف آن مشخص نیست.
همچنین، به دلیل سبک و روش منحصر به فرد و استفاده از تفاسیر و کتب فقهى معتبر در «زبدة البیان»، فقهاى بزرگ به این کتاب توجه خاصى نشان دادهاند و در موسوعههاى فقهى زیر به نقد و بررسى و استدلال به مطالب آن پرداختهاند:
- مفتاح الکرامة، سید محمدجواد عاملى (م ۱۲۲۶ ق)
- مستند الشیعة، ملا احمد نراقى (م ۱۲۴۵ ق)
- جواهر الکلام، شیخ محمدحسن نجفى (م ۱۲۶۶)
- مستمسک العروة الوثقى، سید محسن حکیم (م ۱۳۹۰).
نسخهها و چاپ کتاب
در کتاب «مقدمهاى بر فقه شیعه» ص۲۰۵، به چندین نسخه خطى منتخب از دانشگاه تهران، آستان قدس و غیر آن اشاره شده است. همین طور در مجله «تراثنا» چاپ مؤسسه آل البیت به نسخههایى از کتابخانه الهیات دانشگاه فردوسى مشهد مربوط به سال ۹۸۸ ق. و نسخه دیگرى مربوط به سال ۹۹۰ ق. و نسخهاى از کتابخانه آیت الله مرعشى مربوط به ۹۹۳ ق. و نسخههاى دیگرى از مسجد اعظم، کتابخانه سپهسالار در تهران و مجلس شوراى اسلامى اشاره شده است.
این کتاب با تحقیق و تصحیح محمدباقر بهبودى در انتشارات المکتبة المرتضویة لاحیاء الآثار الجعفریة در تهران چاپ شده است. در الذریعة ج ۱۲/۲۱، به چاپ آن در ۱۳۰۵ ق. و در کتاب مقدمهاى بر فقه شیعه، به چاپ آن در سالهاى ۱۳۶۸ و ۱۳۸۶ ق. اشاره شده است.
منابع
- نرم افزار جامع التفاسیر نور، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
| تفسیر قرآن | |
| درباره تفسیر قرآن: | تفسیر قرآن -تاریخ تفسیر - روشهای تفسیری قرآن |
|---|---|
| اصطلاحات: | اسباب نزول -اسرائیلیات -سیاق آیات |
| شاخه های تفسیر قرآن: |
تفسیر روایی (تفاسیر روایی) • تفسیر اجتهادی (تفاسیر اجتهادی) • تفسیر فقهی ( تفاسیر فقهی) • تفسیر ادبی ( تفاسیر ادبی) • تفسیر تربیتی ( تفاسیر تربیتی) • تفسیر كلامی ( تفاسیر كلامی) • تفسیر فلسفی ( تفاسیر فلسفی ) • تفسیر عرفانی (تفاسیر عرفانی ) • تفسیر علمی (تفاسیر علمی) |
| روشهای تفسیری قرآن: |
|
| تفاسیر به تفکیک مذهب مولف: |
|
