باطل
«باطل» در مقابل «حق»، به معناى امور پوچ و بىثبات و غیرمنطبق با واقعیت است. افزون بر دین اسلام، ادیان و مکاتب دیگر نیز، پیروان خود را از پیروى باطل نهى کردهاند. در نگاه قرآن کریم، «حق» اصیل بوده و «باطل» نافرجام و بىریشه است و امورى چون کفر، شرک، ظلم، فحشا و ارتکاب هرگونه فعل منکر و حرام در محدوده مفهوم باطل قرار مىگیرد.
معنای باطل
«باطل» از ریشه «ب ـ ط ـ ل» به معناى ضایع، پوچ و بى محتوا و هدر شدن است.[۱] موجود متصف به وصف «باطل»، امری است خلاف «حق» که فاقد ثبات و غیرمنطبق با طبیعت و خلقت اصلى خود می باشد.
سخن باطل نیز سخن بى محتوا و غیرمطابق با واقع است و از نظر جرجانى، هر آنچه از اساس نادرست است و هر امر بى فایده و فاقد نتیجه که تنها ظاهرى درست و نیکو دارد «باطل» است.[۲]
واژه «باطل» در برخى اشعار پیش از اسلام نیز بکار رفته که داراى مفهوم سلبى و منفى است؛ مانند: «ألا کلّ شىء ما خلا الله باطل»؛[۳] همچنین در فلسفه اسلامى، «حق» به معناى واقعیت و وجود و «باطل» در مقابل آن است.[۴] از نظر عرفا نیز «حق» یا وجه الله، جنبه هستى اشیا بوده و به آنها حقیقت و بقا داده است و هر چیزى جز او «باطل»، عدم و هالک است.[۵]
واژه باطل در قرآن کریم
واژه «باطل» و هم خانوادههاى آن ۳۶ بار در قرآن بکار رفته است. بیشتر استعمال هاى این واژه در قرآن به همراه واژه «حق» و در برابر آن است.
قرآن کریم خداوند را عین حق: «فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ ...»[۶]. و منشأ حق: «الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ ...»[۷] دانسته و هر معبودى را جز او باطل خوانده است: «ذَٰلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ ...»[۸].
قرآن واژه باطل را در مناسبت هاى گوناگونى بکار برده است؛ در مواردى به تقابل حق و باطل به طور مطلق اشاره کرده و باطل را نابود شونده دانسته: «... جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ ۚ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا»[۹]. در مواردى نیز مصادیقى از این دو مفهوم را بیان کرده است.
برخى از کاربردهاى واژه باطل در قرآن بدین قرار است:
- حق بودن کلام الهى و راه نداشتن باطل در آن، در مقابل ادعاى کافران مبنى بر بطلان قرآن: «لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ ۖ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ»[۱۰].
- پیروى کافران از باطل در برابر پیروى اهل ایمان از حق: «ذَٰلِكَ بِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا اتَّبَعُوا الْبَاطِلَ وَأَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ ...»[۱۱].
- شهادت دروغ و اختلاط حق و باطل: «وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ ...»[۱۲].
- باطل و بیهوده نبودن آفرینش جهان: «... رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا ...»[۱۳].
- بى فایده و بى نتیجه بودن اعمال و رفتار کافران براى از بین بردن حق با مجادله به باطل: «...وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ ...»[۱۴].«فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ»[۱۵].
- منع مردم از استفاده ناروا از اموال دیگران: «... تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ ...»[۱۶].
اشاره به مفهوم عدم و نیستى در همه کاربردهاى واژه «باطل» مشترک است. از مجموع آیات چنین برمىآید که باطل، مفهومى اعتبارى بوده و وجود مستقلى ندارد و با نقیض خود شناخته مىشود. در نگاه قرآن، حق اصیل بوده و باطل بى ریشه است و همواره بین این دو نزاع و اختلاف وجود دارد.[۱۷]
ویژگیهاى باطل
در برخی از آیات قرآن کریم تعابیری در وصف «باطل» ملاحضه می شود که به مواردی از آن اشاره می شود:
- بدفرجامى باطل؛ «حق» همواره اصیل است و «باطل» از هیچ گونه ثبات و استقرارى برخوردار نیست: «... إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا»[۱۸].این آیه به زوال شرک و ظهور آیین توحید تفسیر شده است. در آیهاى دیگر از بىریشگى و نافرجامى باطل یاد شده که بر بطلان و بىاثر بودن آن در روند کلى هستى دلالت دارد: «... مَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ»[۱۹].
- درآمیختگى و فرورفتن در پوشش حق؛ اهل باطل براى جلوه دادن باطل خود آن را با حق درآمیخته، لباس حق بر آن مى پوشانند و در مقابل، حق را باطل جلوه مىدهند: «وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ»[۲۰].
- پیروى نابخردان از باطل؛ از آیات قرآن چنین برمىآید که اعتقادات باطل و فاسد بر اثر رویگردانى از عقل حاصل مىشود. قرآن بارها اهل باطل را افرادى سفیه، فاقد تعقل و فاقد ادراک می داند: «وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ ۖ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا ۚ أُولَٰئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ ۚ أُولَٰئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ»[۲۱].
پانویس
- ↑ لسان العرب، ج۱، ص۴۳۲، «بطل».
- ↑ التعریفات، ص۱۹.
- ↑ السیرة النبویه، ج۱، ص۳۷۰؛ مجمعالبحرین، ج۱، ص۲۱۳، «بطل».
- ↑ الشفاء، ص۴۸.
- ↑ شرح اصطلاحات تصوف، ص۲۳۶.
- ↑ سوره طه، آیه ۱۱۴.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۴۷.
- ↑ سوره حج، آیه ۶۲.
- ↑ سوره اسراء، آیه ۸۱.
- ↑ سوره فصلت، آیه ۴۲.
- ↑ سوره محمد، آیه ۳.
- ↑ سوره بقره، آیه ۴۲.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۱۹۱.
- ↑ سوره کهف، آیه ۵۶.
- ↑ سوره اعراف، آیه ۱۱۸.
- ↑ سوره نساء، آیه ۲۹.
- ↑ مجموعه آثار، ج۳، ص۴۲۷، «حق و باطل».
- ↑ سوره اسراء، آیه ۸۱.
- ↑ سوره سبأ، آیه ۴۹.
- ↑ سوره بقره، آیه ۴۲.
- ↑ سوره اعراف، آیه ۱۷۹.
منابع
پیوستها
