حزب (از تقسیمات قرآن): تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(حزب در اصطلاح علوم قرآنى)
جز
 
(۹ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
==معنای حزب در لغت==
+
{{خوب}}
حزب را در لغت به معناى «طايفه، دسته و گروه» دانسته‌اند: «حزب مرد، يعنى اصحابش ... و نيز حزب به معناى طايفه است.»<ref> مختار الصحاح، ص 129: «حزب الرجل: أصحابه ... و الحزب أيضا الطائفة»</ref> همچنين در معناى لغوى حزب آورده‌اند: «بهره و نصيب»<ref> تهذيب اللغة، ج ص 217؛ لسان العرب، ج ص 148؛ المعجم الوسيط، ص 170؛ المصباح المنير، ص 133. </ref> «گفته مى‌شود: حزب‌ ام را از مال به من بده، يعنى بهره و نصيب‌ام را.»<ref> لسان العرب، ج ص 148: «النصيب. يقال أعطنى حزبى من المال أى حظّى و نصيبى» </ref>   
+
در تقسیمات [[قرآن|قرآن کریم]]، هر «[[جزء (قرآن)|جزء]]» از این کتاب شریف را به ۴ قسمت تقسیم کرده و هر قسمت را یک «حزب» نامیده اند. با این تقسیم بندی، قرآن داری ۱۲۰ حزب می شود.
==حزب در اصطلاح علوم قرآنى==
+
==حزب در لغت==
حزب در اصطلاح علوم قرآنى به بخش معينى از قرآن اطلاق مى شود كه مقدار آن مانند جزء هميشه يكسان نبوده است. در برخى تقسيم ‌بندى ‌ها،هر جزء را به حزب‌هايى تقسيم كرده ‌اند. مانند تقسیم قرآن   به 30 جزء و 120 حزب.<ref> نک:فرهنگ اصطلاحات قرآنی ص245 </ref> گاهی نیز كل قرآن را به بخشهای معينی، تقسیم می کنند مثل تقسیمات هفت تایی که در برخی روایات به آن اشاره شده است چنانچه سخاوى آورده است: «به اصحاب رسول خدا (صلى اللّه عليه [و آله‌] و سلم) گفتيم: برايمان روايت كرده‌ اند كه پيامبر (صلى اللّه عليه [و آله‌] و سلم) حزبى از قرآن به ذهنش خطور كرد. شما چگونه قرآن را حزب‌ بندى مى‌ كنيد؟ گفتند:
+
«حزب» را در لغت به معناى «طایفه، دسته و گروه» دانسته‌اند: «حزب مرد، یعنى اصحابش ... و نیز حزب به معناى طایفه است.»<ref> مختار الصحاح، ص ۱۲۹: «حزب الرجل: أصحابه ... و الحزب أیضا الطائفة»</ref> همچنین در معناى لغوى حزب آورده‌اند: «بهره و نصیب».<ref> تهذیب اللغة، ج ۴، ص ۲۱۷؛ لسان العرب، ج ۳، ص ۱۴۸؛ المعجم الوسیط، ص ۱۷۰؛ المصباح المنیر، ص ۱۳۳. </ref> «گفته مى‌شود: حزبم را از مال به من بده، یعنى بهره و نصیبم را.»<ref> لسان العرب، ج ۳، ص ۱۴۸: «النصیب. یقال أعطنى حزبى من المال أى حظّى و نصیبى» </ref>   
ما قرآن را به 3 سوره، 5 سوره، 7 سوره، 9 سوره، 11 سوره، 13 سوره و حزب مفصل كه از ق تا آخر قرآن است، حزب‌بندى مى‌كنيم.»<ref>جمال القراء، ج 1، ص 314: «فقلنا لاصحاب رسول اللّه (صلى اللّه عليه [و آله‌] و سلم) انه قد حدثنا طرأ عليه حزبه من القرآن فكيف تحزّبون القرآن؟ فقالوا: نحزّبه ثلاث سور و خمس سور و سبع سور و تسع سور و احدى عشرة سورة و ثلاث عشرة سورة و حزب المفصل فيما بين قاف و أسفل.»</ref>
+
==حزب در اصطلاح قرآنى==
در اين تقسيم ‌بندى اگر سوره فاتحه را جزء اين تقسيم ندانيم و اگر ترتيب سور را با ترتيب فعلى يكى بدانيم <ref>البته بعيد نيست چنين هم بوده باشد و از اين‌رو، اين حديث، تأييدى است بر اين كه سوره‌ها در زمان رسول اكرم (صلى اللّه عليه و آله) ترتيب خاصى داشته ‌اند و به احتمال قوى، ترتيب ايشان همين ترتيب فعلى بوده است. علاوه بر اين، تأييدى است براين كه قرآن كريم در زمان رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله) به صورت يك مجموعه بوده است و نه اوراق پراكنده.</ref> احزاب هفتگانه چنين تقسيم ‌بندى مى‌شود:
+
حزب در اصطلاح [[علوم قرآنى]] به بخش معینى از [[قرآن]] اطلاق مى شود. در برخى تقسیم ‌بندى ‌ها، هر «[[جزء (قرآن)|جزء]]» را به ۴ قسمت تقسیم کرده و هر قسمت را یک '''حزب''' نامیده اند. با این تقسیم بندی، قرآن داری ۱۲۰ حزب می شود.<ref> آشنایى با علوم قرآنى(حلبى)، ص: ۱۱۳ </ref>  
*حزب يكم: بقره، آل عمران، نساء
 
*حزب دوم: مائده، انعام، اعراف، انفال، برائت‌
 
*حزب سوم: يونس، هود، يوسف، رعد، ابراهيم، حجر، نحل‌
 
*حزب چهارم: اسراء، كهف، مريم، طه، انبياء، حج، مؤمنون، نور، فرقان‌
 
*حزب پنجم: شعراء، نمل، قصص، عنكبوت، روم، لقمان، سجده، احزاب، سبأ، فاطر، يس‌
 
*حزب ششم: صافات، ص، زمر، غافر، فصلت، شورى، زخرف، دخان، جاثيه، احقاف، محمد، فتح، حجرات‌
 
*حزب هفتم: ق تا آخر (حزب مفصّل).
 
  
==اشاره به حزب‌ در روایات==
+
گاهی نیز کل قرآن را به بخشهای معینی، تقسیم می کنند مثل تقسیمات هفت تایی که در برخی روایات به آن اشاره شده؛ چنانچه سخاوى آورده است: «به اصحاب [[رسول خدا]] (صلى اللّه علیه و آله‌ و سلم) گفتیم: برایمان روایت کرده‌ اند که پیامبر حزبى از قرآن به ذهنش خطور کرد. شما چگونه قرآن را حزب‌ بندى مى‌ کنید؟ گفتند:
مالك بن انس در موطأ آورده است:«... عمر بن خطاب گفت: هر كس در شب حزبش را از دست داد، اگر آن را از هنگام زوال خورشيد تا نماز ظهر بخواند، گويا آن حزب را از دست نداده است.» <ref>الموطأ، ج ص 200: «حدثنى يحيى عن مالك، عن داود بن الحصين، عن الاعرج، عن عبد الرّحمن بن عبد القارى؛ انّ عمر بن الخطاب قال: من فاته حزبه من الليل، فقرأه حين تزول الشمس إلى صلاة الظهر، فإنّه لم يفته، أو كأنّه أدركه.»</ref>
+
ما قرآن را به ۳ [[سوره]]، ۵ سوره، ۷ سوره، ۹ سوره، ۱۱ سوره، ۱۳ سوره و حزب مفصل که از "[[سوره ق]]" تا آخر قرآن است، حزب‌بندى مى‌کنیم.»<ref>جمال القراء، ج ۱، ص ۳۱۴: «فقلنا لاصحاب رسول اللّه (صلى اللّه علیه [و آله‌] و سلم) انه قد حدثنا طرأ علیه حزبه من القرآن فکیف تحزّبون القرآن؟ فقالوا: نحزّبه ثلاث سور و خمس سور و سبع سور و تسع سور و احدى عشرة سورة و ثلاث عشرة سورة و حزب المفصل فیما بین قاف و أسفل.»</ref>
در سنن ابى داود، مطلب پيش به اين شكل آمده است: «... شنيدم عمر بن خطاب مى ‌گويد: رسول خدا (صلى اللّه عليه [و آله‌] و سلّم) فرمود: هر كس بدون اين كه حزبش را يا مقدارى از آن را خوانده باشد بخوابد و آن را بين نماز صبح و نماز ظهر بخواند، به نام او ثبت خواهد شد و گويى كه آن را در شب خوانده است.»<ref>سنن ابى داود، جزء ص 34: «... سمعت عمر بن الخطاب يقول: قال رسول اللّه صلى اللّه عليه [و آله‌] و سلم: من نام عن حزبه أو عن شى‌ء منه فقرأه ما بين صلاة الفجر و صلاة الظّهر كتب له كأنّما قرأه من الليل.»</ref>
+
 
==پی نوشت==
+
در این تقسیم ‌بندى اگر [[سوره حمد|سوره فاتحه]] را جزء این تقسیم ندانیم و اگر ترتیب سور را با ترتیب فعلى یکى بدانیم،<ref>البته بعید نیست چنین هم بوده باشد و از این‌رو، این حدیث، تأییدى است بر این که سوره‌ها در زمان رسول اکرم (صلى اللّه علیه و آله) ترتیب خاصى داشته ‌اند و به احتمال قوى، ترتیب ایشان همین ترتیب فعلى بوده است. علاوه بر این، تأییدى است براین که قرآن کریم در زمان رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله) به صورت یک مجموعه بوده است و نه اوراق پراکنده.</ref> احزاب هفتگانه چنین تقسیم ‌بندى مى‌شدند:
 +
 
 +
#حزب‌ اول‌: سه‌ سوره‌، شامل‌ [[سوره‌ بقره‌]]، [[سوره آل‌ عمران‌]] و [[سوره نساء]]
 +
#حزب‌ دوم‌: پنج‌ سوره‌، شامل‌ [[سوره‌ مائده‌]]، [[سوره انعام‌]]، [[سوره اعراف‌]]، [[سوره انفال‌]] و [[سوره توبه‌]]
 +
#حزب‌ سوم‌: هفت‌ سوره‌، شامل‌ [[سوره‌ یونس‌]]، [[سوره هود]]، [[سوره یوسف‌]]، [[سوره رعد]]، [[سوره ابراهیم‌]]، [[سوره حجر]] و [[سوره نحل‌]]
 +
#حزب‌ چهارم‌: نه‌ سوره‌، شامل‌ [[سوره‌ اسراء]]، [[سوره كهف‌]]، [[سوره مریم‌]]، [[سوره طه‌]]، [[سوره انبیاء]]، [[سوره حج‌]]، [[سوره مؤمنون‌]]، [[سوره نور]] و [[سوره فرقان‌]]
 +
#حزب‌ پنجم‌: یازده‌ سوره‌، شامل‌ [[سوره‌ شعراء]]، [[سوره نمل‌]]، [[سوره قصص‌]]، [[سوره عنكبوت‌]]، [[سوره روم‌]]، [[سوره لقمان‌]]، [[سوره سجده‌]]، [[سوره احزاب‌]]، [[سوره سبا]]، [[سوره فاطر]] و [[سوره یس‌]]
 +
#حزب‌ ششم‌: سیزده‌ سوره‌، شامل‌ [[سوره‌ صافات‌]]، [[سوره ص‌]]، [[سوره زمر]]، [[سوره غافر]]، [[سوره فصلت‌]]، [[سوره شوری‌]]، [[سوره زخرف‌]]، [[سوره دخان‌]]، [[سوره جاثیه‌]]، [[سوره احقاف‌]]، [[سوره محمد]]، [[سوره فتح‌]] و [[سوره حجرات‌]]
 +
#حزب‌ هفتم‌: (حزب‌ مفصَّل‌)، از [[سوره ق‌]] تا آخر [[قرآن‌]].<ref>ابن‌حنبل‌، ج‌۴، ص‌۹؛ ابن‌ماجه‌، ج‌۱، ص۴۲۷ـ۴۲۸؛ زرکشی‌، ج‌۱، ص‌۲۴۷ـ۲۴۸.</ref>
 +
 
 +
در برخی روایات نیز به «حزب‌» به معنای اصطلاحی اشاره است، از جمله [[مالک بن انس|مالک بن انس]] در [[موطأ مالک بن انس (کتاب)|موطأ]] آورده است: «... [[عمر بن خطاب]] گفت: هر کس در شب حزبش را از دست داد، اگر آن را از هنگام زوال خورشید تا نماز ظهر بخواند، گویا آن حزب را از دست نداده است.»<ref>الموطأ، ج ۱، ص ۲۰۰: «حدثنى یحیى عن مالک، عن داود بن الحصین، عن الاعرج، عن عبد الرّحمن بن عبد القارى؛ انّ عمر بن الخطاب قال: من فاته حزبه من اللیل، فقرأه حین تزول الشمس إلى صلاة الظهر، فإنّه لم یفته، أو کأنّه أدرکه.»</ref>
 +
 
 +
در [[سنن ابی داوود (کتاب)|سنن ابى داود]]، مطلب پیش به این شکل آمده است: «... شنیدم عمر بن خطاب مى ‌گوید: رسول خدا [صلى اللّه علیه و آله‌] فرمود: هر کس بدون این که حزبش را یا مقدارى از آن را خوانده باشد بخوابد و آن را بین نماز صبح و نماز ظهر بخواند، به نام او ثبت خواهد شد و گویى که آن را در شب خوانده است.»<ref>سنن ابى داود، جزء ۲، ص ۳۴: «... سمعت عمر بن الخطاب یقول: قال رسول اللّه صلى اللّه علیه [و آله‌] و سلم: من نام عن حزبه أو عن شى‌ء منه فقرأه ما بین صلاة الفجر و صلاة الظّهر کتب له کأنّما قرأه من اللیل.»</ref>
 +
==پانویس==
 
{{پانویس}}
 
{{پانویس}}
 
==منابع==
 
==منابع==
تقسيمات قرآنى و سور مكى و مدنى‌, حميد رضا مستفيد؛ كريم دولتى‌, ناشر: وزارت ارشاد
+
 
مكان چاپ: تهران‌, سال چاپ: 1384
+
*تقسیمات قرآنى و سور مکى و مدنى‌، حمید رضا مستفید و کریم دولتى‌، وزارت ارشاد، تهران‌، ۱۳۸۴.
 +
*فرهنگ اصطلاحات قرآنى‌, محمد یوسف حریرى‌، قم‌، چاپ دوم، ۱۳۸۴.
 +
*آشنایى با علوم قرآنى، على اصغر حلبى‌، تهران‌، ۱۳۷۴.
 +
 
 +
==مطالب مرتبط==
 +
 
 +
*[[تقسیمات قرآن]]
 +
*[[جزء (قرآن)]]
 +
{{قرآن}}
 +
 
 +
[[رده:تقسیمات قرآن]]
 +
<references />

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۵ آوریل ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۵۷

در تقسیمات قرآن کریم، هر «جزء» از این کتاب شریف را به ۴ قسمت تقسیم کرده و هر قسمت را یک «حزب» نامیده اند. با این تقسیم بندی، قرآن داری ۱۲۰ حزب می شود.

حزب در لغت

«حزب» را در لغت به معناى «طایفه، دسته و گروه» دانسته‌اند: «حزب مرد، یعنى اصحابش ... و نیز حزب به معناى طایفه است.»[۱] همچنین در معناى لغوى حزب آورده‌اند: «بهره و نصیب».[۲] «گفته مى‌شود: حزبم را از مال به من بده، یعنى بهره و نصیبم را.»[۳]

حزب در اصطلاح قرآنى

حزب در اصطلاح علوم قرآنى به بخش معینى از قرآن اطلاق مى شود. در برخى تقسیم ‌بندى ‌ها، هر «جزء» را به ۴ قسمت تقسیم کرده و هر قسمت را یک حزب نامیده اند. با این تقسیم بندی، قرآن داری ۱۲۰ حزب می شود.[۴]

گاهی نیز کل قرآن را به بخشهای معینی، تقسیم می کنند مثل تقسیمات هفت تایی که در برخی روایات به آن اشاره شده؛ چنانچه سخاوى آورده است: «به اصحاب رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله‌ و سلم) گفتیم: برایمان روایت کرده‌ اند که پیامبر حزبى از قرآن به ذهنش خطور کرد. شما چگونه قرآن را حزب‌ بندى مى‌ کنید؟ گفتند: ما قرآن را به ۳ سوره، ۵ سوره، ۷ سوره، ۹ سوره، ۱۱ سوره، ۱۳ سوره و حزب مفصل که از "سوره ق" تا آخر قرآن است، حزب‌بندى مى‌کنیم.»[۵]

در این تقسیم ‌بندى اگر سوره فاتحه را جزء این تقسیم ندانیم و اگر ترتیب سور را با ترتیب فعلى یکى بدانیم،[۶] احزاب هفتگانه چنین تقسیم ‌بندى مى‌شدند:

  1. حزب‌ اول‌: سه‌ سوره‌، شامل‌ سوره‌ بقره‌، سوره آل‌ عمران‌ و سوره نساء
  2. حزب‌ دوم‌: پنج‌ سوره‌، شامل‌ سوره‌ مائده‌، سوره انعام‌، سوره اعراف‌، سوره انفال‌ و سوره توبه‌
  3. حزب‌ سوم‌: هفت‌ سوره‌، شامل‌ سوره‌ یونس‌، سوره هود، سوره یوسف‌، سوره رعد، سوره ابراهیم‌، سوره حجر و سوره نحل‌
  4. حزب‌ چهارم‌: نه‌ سوره‌، شامل‌ سوره‌ اسراء، سوره كهف‌، سوره مریم‌، سوره طه‌، سوره انبیاء، سوره حج‌، سوره مؤمنون‌، سوره نور و سوره فرقان‌
  5. حزب‌ پنجم‌: یازده‌ سوره‌، شامل‌ سوره‌ شعراء، سوره نمل‌، سوره قصص‌، سوره عنكبوت‌، سوره روم‌، سوره لقمان‌، سوره سجده‌، سوره احزاب‌، سوره سبا، سوره فاطر و سوره یس‌
  6. حزب‌ ششم‌: سیزده‌ سوره‌، شامل‌ سوره‌ صافات‌، سوره ص‌، سوره زمر، سوره غافر، سوره فصلت‌، سوره شوری‌، سوره زخرف‌، سوره دخان‌، سوره جاثیه‌، سوره احقاف‌، سوره محمد، سوره فتح‌ و سوره حجرات‌
  7. حزب‌ هفتم‌: (حزب‌ مفصَّل‌)، از سوره ق‌ تا آخر قرآن‌.[۷]

در برخی روایات نیز به «حزب‌» به معنای اصطلاحی اشاره است، از جمله مالک بن انس در موطأ آورده است: «... عمر بن خطاب گفت: هر کس در شب حزبش را از دست داد، اگر آن را از هنگام زوال خورشید تا نماز ظهر بخواند، گویا آن حزب را از دست نداده است.»[۸]

در سنن ابى داود، مطلب پیش به این شکل آمده است: «... شنیدم عمر بن خطاب مى ‌گوید: رسول خدا [صلى اللّه علیه و آله‌] فرمود: هر کس بدون این که حزبش را یا مقدارى از آن را خوانده باشد بخوابد و آن را بین نماز صبح و نماز ظهر بخواند، به نام او ثبت خواهد شد و گویى که آن را در شب خوانده است.»[۹]

پانویس

  1. مختار الصحاح، ص ۱۲۹: «حزب الرجل: أصحابه ... و الحزب أیضا الطائفة»
  2. تهذیب اللغة، ج ۴، ص ۲۱۷؛ لسان العرب، ج ۳، ص ۱۴۸؛ المعجم الوسیط، ص ۱۷۰؛ المصباح المنیر، ص ۱۳۳.
  3. لسان العرب، ج ۳، ص ۱۴۸: «النصیب. یقال أعطنى حزبى من المال أى حظّى و نصیبى»
  4. آشنایى با علوم قرآنى(حلبى)، ص: ۱۱۳
  5. جمال القراء، ج ۱، ص ۳۱۴: «فقلنا لاصحاب رسول اللّه (صلى اللّه علیه [و آله‌] و سلم) انه قد حدثنا طرأ علیه حزبه من القرآن فکیف تحزّبون القرآن؟ فقالوا: نحزّبه ثلاث سور و خمس سور و سبع سور و تسع سور و احدى عشرة سورة و ثلاث عشرة سورة و حزب المفصل فیما بین قاف و أسفل.»
  6. البته بعید نیست چنین هم بوده باشد و از این‌رو، این حدیث، تأییدى است بر این که سوره‌ها در زمان رسول اکرم (صلى اللّه علیه و آله) ترتیب خاصى داشته ‌اند و به احتمال قوى، ترتیب ایشان همین ترتیب فعلى بوده است. علاوه بر این، تأییدى است براین که قرآن کریم در زمان رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله) به صورت یک مجموعه بوده است و نه اوراق پراکنده.
  7. ابن‌حنبل‌، ج‌۴، ص‌۹؛ ابن‌ماجه‌، ج‌۱، ص۴۲۷ـ۴۲۸؛ زرکشی‌، ج‌۱، ص‌۲۴۷ـ۲۴۸.
  8. الموطأ، ج ۱، ص ۲۰۰: «حدثنى یحیى عن مالک، عن داود بن الحصین، عن الاعرج، عن عبد الرّحمن بن عبد القارى؛ انّ عمر بن الخطاب قال: من فاته حزبه من اللیل، فقرأه حین تزول الشمس إلى صلاة الظهر، فإنّه لم یفته، أو کأنّه أدرکه.»
  9. سنن ابى داود، جزء ۲، ص ۳۴: «... سمعت عمر بن الخطاب یقول: قال رسول اللّه صلى اللّه علیه [و آله‌] و سلم: من نام عن حزبه أو عن شى‌ء منه فقرأه ما بین صلاة الفجر و صلاة الظّهر کتب له کأنّما قرأه من اللیل.»

منابع

  • تقسیمات قرآنى و سور مکى و مدنى‌، حمید رضا مستفید و کریم دولتى‌، وزارت ارشاد، تهران‌، ۱۳۸۴.
  • فرهنگ اصطلاحات قرآنى‌, محمد یوسف حریرى‌، قم‌، چاپ دوم، ۱۳۸۴.
  • آشنایى با علوم قرآنى، على اصغر حلبى‌، تهران‌، ۱۳۷۴.

مطالب مرتبط

قرآن
متن و ترجمه قرآن
اوصاف قرآن (اسامی و صفات قرآن، اعجاز قرآن، عدم تحریف در قرآن)
اجزاء قرآن آیه، سوره، جزء، حزب، حروف مقطعه
ترجمه و تفسیر قرآن تاریخ تفسیر، روشهای تفسیری قرآن، سیاق آیات، اسرائیلیات، تاویل، فهرست تفاسیر شیعه، فهرست تفاسیر اهل سنت، ترجمه های قرآن
علوم قرآنی تاریخ قرآن: نزول قرآن، جمع قرآن، شان نزول، کاتبان وحی، قراء سبعه
دلالت الفاظ قرآن: عام و خاص، مجمل و مبین، مطلق و مقید، محکم و متشابه، مفهوم و منطوق، نص و ظاهر، ناسخ و منسوخ
تلاوت قرآن تجوید، آداب قرائت قرآن، تدبر در قرآن
رده ها: سوره های قرآن * آیات قرآن * واژگان قرآنی * شخصیت های قرآنی * قصه های قرآنی * علوم قرآنی * معارف قرآن