طبقات اعلام الشیعه (کتاب)
کتاب «طبقات أعلام الشیعه» تألیف شیخ آقا بزرگ تهرانی (م ۱۳۸۹ ق) در زمینۀ رجال است، که مؤلف در آن شرححال و آثار علمای شیعه از قرن چهارم تا چهاردهم قمری را به همراه تاریخ زمان هر یک از آنها، در یازده بخش گردآوری کرده است.
 | |
| نویسنده | شیخ آقا بزرگ تهرانی |
| موضوع | شرح حال علمای شیعه |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۱۷ |
| تحقیق | علینقی منزوی |
|
| |
مؤلف
آیت الله محمدمحسن طهرانی معروف به شیخ آقا بزرگ (۱۲۹۳-۱۳۸۹ ق) فقیه، محدث، رجالی و کتابشناس بزرگ شیعی در قرن چهاردهم هجری است.
علماء و فقهای بسیاری برای شیخ آقا بزرگ اجازهنامه روایتی نوشته یا از او اجازه گرفته اند. برخی از اساتید او عبارتند از: آخوند خراسانی، سید محمدکاظم یزدی، شیخ محمد طه نجف و محدث نوری. علامه سید عبدالعزیز طباطبایی درباره استاد خود -آقا بزرگ تهرانی- می نویسد: «شیخ مشایخ معاصر، بزرگ پژوهشگران و فهرست نگاران، حجت و دلیل تاریخ، احیاگر آثار گذشتگان، نمونه ناب تقوا و صلاح، شیخ آقا بزرگ تهرانی است».
شیخ آقا بزرگ با تألیف دائرةالمعارف بزرگ «الذریعه الی تصانیف الشیعه»، «طبقات اعلام الشیعه» و کتاب «مصفی المقال فی مصنفی علم الرجال»، گام بزرگی در شناسایی آثار و نسخ خطی اسلامی در حوزههای علوم مختلف برداشت.
معرفی کتاب
کتاب «طبقات أعلام الشیعه»، دائرة المعارفی در شرح احوال و آثار عالمان و رجال شیعه از قرن چهارم تا چهاردهم قمری -شامل مؤلفان و كاتبان و ناسخان و تعليقهنويسان و محشّيان و اجازهدهندگان و اجازهداران و شاعران- است.
شیخ آقا بزرگ تهرانی، از سال ۱۳۲۹ قمری برای نگارش دایرة المعارف بزرگ کتابشناسی خویش با نام «الذریعه الی تصانیف الشیعه»، کتابخانههای جهان اسلام را زیر و رو مینمود تا مشخصات تصانیف شیعه را در دفاتر خویش ثبت نماید. از همین زمان، دفتری را نیز به ثبت نام و احوال عالمان شیعه اختصاص داد و بعدها بر پایه آن، تذکره علمای شیعه هر یک از قرون چهارم تا چهاردهم را در دفتری مجزا نگاشت و با عنوانی ویژه به چاپ رساند و برای همه آنها عنوان کلی «طبقات أعلام الشیعه» را انتخاب نمود.
ضمنا انگيزه نویسنده از تأليف اين مجموعه، تهيه زندگىنامه و فهرستى از تأليفات و آثار قلمى شيعه، به قصد ارائه پاسخى تحليلى و منطقى به اهانتهاى جرجى زيدان مسيحى و پيروان سنی او بوده است، که در کتاب خود «تاریخ آداب اللغة العربیة» در مورد شیعه گفته بود: «شیعه طایفهاى کوچک بود و آثار قابل اعتنایى نداشت»!
محتوای کتاب
در ابتداى مجلدات مجموعه، مقدمهاى از مصحح (علىنقى منزوى، فرزند مؤلف) در بيان زندگىنامه مؤلف و اشاره به ويژگىهاى مجموعه و خصوصيات مجلدات آورده شده است. سپس اسامى افراد، به ترتيب حروف الفبا، در يازده بخش، در هفده جلد تنظيم شده است.
شیخ آقا بزرگ، کتاب «طبقات اعلام الشیعه» را بر حسب تعداد قرون غیبت امام زمان علیه السلام به یازده بخش تقسیم کرده و هر بخش را به قرنی از سده چهارم هجری تا چهاردهم هجری اختصاص داده است. علت این که شرح حال علمای شیعه سه قرن نخست اسلام را گردآوری نکرد، این بود که آنها با حضور یکی از امامان دوازده گانه علیهم السلام، حق اجتهاد نداشته و به نام «رواة» یعنی راویان و جمع آوری کنندگان اخبار شیعه شناخته می شده اند و دیگر اینکه، شرح احوال و آثار آنان به تفصیل در کتب رجالی نخستین شیعه آمده است.
در این کتاب، علاوه بر شرح زندگانی بزرگان شیعه، از فضای حاکم بر زندگانی سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعیان نیز، سخن گفته شده و در واقع به علت همین پس زمینه است که این کتاب را می توان در زمره معتبرترین تاریخ شیعه به شمار آورد.
در این کتاب، مطالب مربوط به هر قرن با ترتیب حروف الفبای نام بزرگان شیعه آغاز، مرتب و تنظیم شده و نامی ویژه به آن اختصاص داده شده است؛ مثلا سده دوازدهم، با عنوان «الکواکب المنتثرة فی قرن الثانی بعد العشرة» می باشد. عناوین هریک از بخشهای این کتاب به قرار زیر است:
- (۱) سده چهارم: نوابغ الرواة فی رابعة المآت
- (۲) سده پنجم: إزاحة الحلک الدامس بالشموس المضیئة فی القرن الخامس
- (۳) سده ششم: الثقاة العیون فی سادس القرون
- (۴) سده هفتم: الأنوار الساطعة فی المائة السابعة
- (۵) سده هشتم: الحقائق الراهنة فی تراجم أعیان المائة الثامنة
- (۶) سده نهم: الضیاء اللامع فی عباقرة القرن التاسع
- (۷) سده دهم: إحیاء الداثر من مآثر أهل القرن العاشر
- (۸) سده یازدهم: الروضة النضرة فی علماء المائة الحادیة عشرة
- (۹) سده دوازدم: الکواکب المنتثرة فی القرن الثانی بعد العشرة
- (۱۰) سده سیزدهم: الکرام البررة فی القرن الثالث بعد العشرة
- (۱۱) سده چهاردهم: نقباء البشر فی القرن الرابع عشر.
ويژگىهای کتاب
از جمله ويژگىها و خصوصيات اين اثر گرانبها، شيوههاى مختلفى است كه نویسنده براى رعايت دقت و امانت در ثبت اطلاعات به كار برده كه به بخشى از آن، اشاره مىشود:
اول: معيارهاى نویسنده در ترجيح شيعه بودن صاحبان ترجمه:
- الف). استدلال به شعر: يكى از معيارهاى محقق تهرانى براى اثبات تشیع صاحبان ترجمه، تتبع و تحليل اشعار آنهاست؛ زيرا شعر تا حد زيادى عقيده شاعر را نشان مىدهد.
- ب). استدلال به دعاى «صلوات بر محمد و آل محمد»؛ بهعنوان مثال، در شرح حال یاقوت مستعصمی اشاره مىكند كه در يكى از نوشتارهايش بر محمد و آل محمد صلوات مىفرستد.
- ج). استناد به كتابهاى اهل تسنن: ايشان در مواردى براى تشيع صاحبان ترجمه، به منابع اهل تسنن استناد مىكند.
- د). صاحب ترجمه در طريق روايتى فقهاى شيعه باشد: به این معنا كه: يكى از فقهاى بزرگ امامیه از او روايت كند، يا او از يك فقیه بزرگ شيعى روايت كند، يا شاگرد يكى از بزرگان شيعه باشد.
- ه). صاحب ترجمه، كتابى درباره اهل بیت(ع) نوشته باشد.
دوم: راهكار محقق تهرانى براى حل مشكل اشتراک اسماء:
بسيارى از راويان، در اسم يا لقب يا کنیه اشتراك دارند. اينگونه اسماء و كنيهها و لقبها، در اسانيد روايات پيش مىآيد و تميیز ميان آنها دشوار است. براى حل اين مشكل، مؤلف نگاهى تحليلى به اسماء مشترك دارد و گاهى از طبقه صاحب ترجمه استفاده مىكند تا دوره زمانى او را معين سازد -گرچه به شكل تقريبى- تا او را به نشانههايى براى استدلال دقيق برساند.
وضعیت نشر
این کتاب در سه مرحله منتشر شده. مرحله اول در زمان حیات مؤلف بوده و چون مؤلف اطلاعات خود درباره قرن های اخیر را کاملتر از قرن های گذشته می دید، تصمیم گرفت برخلاف ترتیب تاریخی، انتشار کتاب را از عصر حاضر شروع نماید و قسمتی از مطالب مربوط به سده ۱۳ و ۱۴ را در زمان حیات خود، در نجف اشرف چاپ و منتشر کرد.
در مجلدات ۱۴ که خود در ۴ جلد تنظیم شده، ۲۲۲۸ دانشمند معاصر معرفی شده اند و در مجلد قرن ۱۳ که خود در ۲ جلد تنظیم شده، ۱۵۶۲ نفر از دانشمندان قرن سیزدهم را معرفی می نماید. باید یادآوری کنیم که هنوز بخشی از این کتاب های مربوط به قرن ۱۳ و ۱۴ و یادداشت هایی که به خط خود شیخ می باشد، چاپ نشده و در کتابخانه موقوفه نجف موجود است.
مرحله دوم، بعد از فوت شیخ آقا بزرگ تهرانی، توسط فرزند بزرگ ایشان دکتر علینقی منزوی انجام شد. ایشان مسوّده های کتاب را از نجف به بیروت برد و تصحیح و چاپ آنها را زیر نظر خود انجام داد.
در مرحله سوم هم، مجددا دکتر علینقی منزوی فرزند مؤلف، که در سال ۱۳۱۴ شمسی از بیروت به تهران آمد و استاد دانشکده ادبیات تهران شد، چاپ و نشر بقیه مجلدات کتاب گرانقدر و ارزشمند (طبقات اعلام الشیعه) را در تهران انجام داد. در انتهای بسیاری از مجلدات، فهرستی از کتابهای معرفی شده در متن آمده است.
منابع
- "طبقات اعلام الشیعه"، پایگاه دائرةالمعارف طهور، (۴ خرداد ۱۳۹۱).
- نرم افزار تراجم و کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
- پایاننامه "راهنمای استفاده از الذریعه در تحقیقات حدیثی"، سعید زمانی، استاد راهنما: کاظم رحمانستایش، دانشکده علوم حدیث، ۱۳۸۶، ص۱۷.
| دائره المعارف ها | * دانشنامه جهان اسلام * دائرة المعارف بزرگ اسلامی * دائرة المعارف قرآن کریم * دانشنامه فرهنگ فاطمی * دانشنامه امام حسین علیه السلام * دانشنامه امیرالمومنین علیه السلام * دانشنامه قرآن و حدیث * دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی * دایرة المعارف فارسی |
| فرهنگ های تخصصی | *فرهنگ قرآن * فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهمالسلام * فرهنگ عاشورا * قاموس قرآن * نثر طوبی * سفینه البحار |
| واژه نامه ها | * المنجد * تاج العروس * جمهرة اللغة * قاموس المحیط * لسان العرب * مجمع البحرین * مفردات قرآن راغب * معجم مقاییس اللغة |
| سرگذشت نامه ها | *ريحانة الادب * روضات الجنات * طبقات اعلام الشیعه * اعیان الشیعه * مجالس المؤمنین * گلشن ابرار * ستارگان حرم * اثر آفرینان |
| کتابشناسی ها | * الذریعه الی تصانیف الشیعه * کشف الظنون * الفهرست ابن ندیم * فهرست کتاب های چاپی فارسی |
| منابع مرجع الکترونیکی | * ویکی شیعه * دانشنامه اسلامی |
