سید محمدباقر موسوی خوانساری

«علامه سید محمدباقر خوانساری چهارسوقی» معروف به «صاحب روضات» (۱۲۲۶-۱۳۱۳ ق) -فرزند میرزا زین‌العابدین موسوی خوانساری-، فقیه اصولی، محدث رجالی، ادیب، شاعر و از مراجع بزرگ شیعه در قرن چهاردهم قمری و از شاگردان سید محمدباقر شفتی بود. علامه خوانساری در اکثر علوم اسلامی، از قبیل فقه، اصول، کلام، حدیث، رجال، منطق، ادبیات، شعر و تاریخ، تبحر کافی داشت؛ اما شهرت ایشان بیشتر به خاطر کتاب «روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات» است.

نام کامل	سید محمدباقر موسوی خوانساری
زادروز	۱۲۲۶ قمری
زادگاه	خوانسار، اصفهان
وفات	۱۳۱۳ قمری
مدفن	اصفهان، تخت فولاد
اساتید	سید محمد شهشهانی، سید صدرالدین عاملی، سید محمدباقر شفتی، محمدابراهیم کرباسی، شیخ محمدتقی اصفهانی،...
شاگردان	سید محمدباقر درچه‌ای، شیخ الشریعه اصفهانی، سید محمدکاظم یزدی، سید ابوتراب خوانساری،...
آثار	روضات الجنات، احسن العطیه فی شرح الالفیه، حاشیه شرح لمعه، ادب اللسان، جواهر الآثار و جوائز الابرار، طرف الأخبار لتحف الأخيار، النهریه،...

ولادت و خاندان

سید محمدباقر موسوی خوانساری چهارسوقی در ۲۲ صفر سال ۱۲۲۶ قمری در شهرستان خوانسار به جهان دیده گشود. پدرش، سید زین العابدین خوانساری از دانشمندان و فقیهان مشهور خوانسار و اصفهان بود. این خاندان، که نسبشان به امام کاظم علیه‌السّلام می‌رسد از گسترده‌ترین خاندان‌های روحانی شیعه به شمار می‌آیند.

عالم بزرگوار، سید محمدهاشم چهارسوقی (۱۲۳۵-۱۳۱۸ ق) -صاحب «مبانی الاصول»-، برادر کوچکتر سید محمدباقر است.

تحصیلات و استادان

کودکی و اوایل جوانی میرزا محمدباقر در خوانسار، به فراگیرى علوم مقدماتى حوزه نزد پدرش سید زین العابدین خوانساری و جدش سپرى شد. دیری نگذشت که پدر بزرگوارش به اتفاق خانواده برای همیشه ساکن اصفهان گردید.

میرزا محمدباقر تحصیلات خود را در اصفهان نزد علمای بزرگی چون سید محمد شهشهانی، سید صدرالدین عاملی، شیخ محمدتقی اصفهانی (صاحب هدایة المسترشدین)، سید محمدباقر شفتی (حجةالاسلام)، محمدابراهیم کرباسی و میر سید حسن مدرس اصفهانی گذراند.

وی سپس در نجف اشرف از بزرگانی چون سید ابراهیم موسوی قزوینی معروف به «صاحب ضوابط» و شیخ محمدحسن نجفی (صاحب جواهر) کسب علم نمود. سید محمدباقر در فقه، اصول و سایر علوم اسلامی، از همه هم شاگردی‌های خود گوی سبقت و برتری را ربود تا جایی که ۹ نفر از بزرگان و فرزانگان جهان تشیع به او اجازه روایت و اجتهاد دادند.

تدریس و شاگردان

سید محمّدباقر خوانسارى که ریاست علمی و مذهبی در اصفهان به او منتهی می‌شد، بر مسند تدریس تکیه زد و حوزۀ درسش محل استفاده اهل فضل بود.

ایشان شاگردان زیادی در فقه، اصول، حدیث، درایه و رجال پرورش داد، از جمله: سید محمدباقر دُرچه‌ای، شیخ الشریعه اصفهانی، سید ابوتراب خوانساری، سید محمدکاظم یزدی، شیخ محمدهادی تهرانی.

آثار و تألیفات

برخی تألیفات سید محمدباقر چهارسوقی عبارتند از:

1. روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات: مشهورترین کتاب ایشان به عربی است که بیش از ده سال از عمر خویش را مشغول تحقیق و تألیف این کتاب ارزشمند نموده است. «روضات الجنات» مأخذ معتبر و اطمینان بخشی است در شناخت رجال مختلف از صدر اسلام تا اواخر قرن سیزدهم. این کتاب از کتاب های رجال شناسی بسیار محققانه و عمیق بوده و مورد استفاده بسیاری از محققین و رجال شناسان قرار گرفته و بسیاری از بزرگان حواشی و فهرست ها بر این کتاب نوشته اند. شهرت این کتاب به حدی بود که پس از درگشت این عالم بزرگوار، به «صاحب روضات» و فرزندان بزرگوارش به «سادات روضاتی» معروف گشتند.
2. احسن العطیه فی شرح الالفیه (اثر شهید اول)،
3. حاشیه شرح لمعه (اثر شهید ثانی)،
4. النهریه، در فقه،
   

   النهریه؛ یکی از آثار صاحب روضات
5. قرة العین و سرور النشأتین، در اصول،
6. ادب اللسان، در اخلاق،
7. جواهر الآثار و جوائز الابرار، در حدیث،
8. طرف الأخبار لتحف الأخيار،
9. تسلیة الاحزان فی فقد الاحبّة و الاخوان،
10. مجالسی در مصائب حضرت سید الشهداء،
11. رسائلی در امر به معروف و نهی از منکر،
12. ابواب الفقه،
13. کتاب الخمس،
14. فضل الجماعه، در فضیلت نماز جماعت،
15. ترجمه رسالة الصوم صاحب جواهر،
16. دُرر النظیم فی رسم التحیة و التسلیم،
17. اقسام البلایا النازله فی هذه الدنیا علی الشقی و السعید،
18. شرح حدیث حماد،
19. دستور العمل للمکلّفین،
20. اصول الفقه،
21. حاشیه بر قوانین الاصول میرزای قمی،
22. قصاید عربی و فارسی در مدح و فضیلت اهل البیت علیهم‌السلام،
23. رساله عملیه.

ویژگی‌های علمی و اخلاقی

سید محمدباقر چهارسوقی در عهد خود مرجعیت قضا و فتوی را داشت و در مسجدی -که در محله چهارسوق اصفهان به نام وی نامگذاری شد-، امام جماعت بود.

صاحب روضات بیشتر سنوات عمر شریف را صرف تحقیقات علمی و شناخت رجال بزرگ صرف نمود و کتاب «روضات الجنات» را در این موضوع نوشت. علامه خوانساری در اکثر علوم اسلامی، از قبیل فقه، اصول، کلام، حدیث، رجال، منطق، ادبیات و تاریخ، تبحر کافی داشت. علامه خوانساری تسلط کاملی بر روایات معصومین علیهم السّلام داشت؛ مترجم «روضات الجنات»، شاگردان و کسانی را که از ایشان اجازه نقل حدیث گرفته، قریب به هزار نفر بیان کرده که بسیاری از آنها از چهره های برجسته و مشهور می باشند.

علامه آیت الله خوانساری شهرت جهانی دارد و اکثر صاحب تراجم علما اعم از شیعه و سنی، مستشرقین شرق و غرب و تراجم نویسان مختلف و ادبای جهان، نام او را در آثار خویش به بزرگی یاد آور شده اند. شیخ عباس قمی در کتاب «فوائد الرضویه»، این گونه از ایشان تجلیل می کند: «سید سند و رکن معتمد فاضل مسدد و عالم مؤید و ادیب اریب شاعر ماهر متتبع متبحر، خبیر بصیر، علم الاعلام، قدوة الانام مرجع الخاص و العام، صاحب روضات الجنات اسکنه الله فی الجنان فی اعلی الغرفات...».

پژوهشگر محقق و مورخ معاصر صاحب روضات، اعتماد السلطنه در کتاب «المآثر و الآثار» در مورد صاحب روضات و کتابخانه‌اش چنین می گوید: «میرزا محمدباقر، صاحب روضات الجنات از رؤسای دار السلطنه اصفهان و برادر میرزا محمدهاشم، در فقه و حدیث و تراجم علمای سلف و خلف و فنون و فضایل دیگر بر همگان ترجیح دارد. کتابخانه این خانواده را بسیار می ستایند. در کتاب نامه دانشوران ناصری هر جا که عنوان میر معاصر است، مقصود این خداوند معالی و مآثر است».

سید محمدباقر چهارسوقی ضمن بهره مندی از مرتبه والای علمی و داشتن مسئولیت خطیر مرجعیت و قضاوت، در تقوی و دیانت مورد تأیید تمامی علما و مردم زمانش بود. او مردی زاهد، متقی و با ورع بود، حتی از شبهات نیز دوری می جست. در مقامات عرفانی او آورده اند که ظل السلطان، حاکم اصفهان می خواست مالی را به آقا میرزا محمدباقر واگذار کند، او گفته بود: قریه «توکل آباد» من برای کفاف مخارج خود و خاندانم کافی است. ظل السلطان ابتدا تصور می کرد که واقعاً توکل آباد یکی از روستاهای آباد اصفهان است، وقتی پرس و جو کرد فهمید که مقصود او توکل به خداوند است.

ایشان با وجود به عهده داشتن مسئولیت های علمی و مقام مرجعیت، بارها مسافت طولانی و پر مشقت زیارت خانه خدا را طی کرد. نوشته اند که او در طول عمرش، ده ها بار به زیارت خانه معبود شتافت و حج را بجای آورد.

وفات

مرحوم آیت الله سید محمدباقر خوانساری چهارسوقی، سرانجام در ۹ جمادی الاول ۱۳۱۳ ه.ق در اصفهان دار فانی را وداع گفت. برادرش سید محمدهاشم چهارسوقی بر پیکر آن عالم ربانی نماز خواند و بنا بر وصیتش در تخت فولاد، در جوار مرقد «میرزا حسین کشیکچی» (از ملاقات کنندگان با امام زمان علیه السلام) به خاک سپرده شد.

به جهت احترام و تجلیل از مقام برجسته وی، به همت میرزا سلیمان خان رکن الملک و فرزندان این عالم بزرگوار، بقعه ای بر سر قبرش بنا گردید.

فرازهایی از وصیتنامه مرحوم خوانساری:

در فرازهایی از وصیت ایشان که برای فرزندش میرزا محمدمهدی یا برادرش محمدهاشم نوشته، آمده است: «عزیز من! نماز را به وقت ادا کن، در خانه اذان را بلند بگو که باعث رفع همه ناخوشی هاست و دعاهای صباح و مساء را بخوان... روزها مشغول مطالعه و علم باش... هر روز علی الحساب یک حزب از قرآن تلاوت نما که باعث اصلاح امر معاش و رسیدن به مراد می باشد. در شب ها و روزهای جمعه، اموات خود، سیّما اهل حقوق از ایشان را به تلاوت سوره یاسین یا سوره الرحمن یا غیر آن شاد نما، که خدا تو را شاد کند. تصدّق در هر ماه و هفته را ترک مکن و هر آرزویی که اطفال می کنند بی تأمل برآور، معاشرت با ناجنس مکن و حرمت بزرگ تران را بسیار بدار».

منابع

• مجموعه تاریخی، فرهنگی، مذهبی تخت فولاد، درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان، بازیابی: ۲۷ شهریور ۱۳۹۳.
• تخت فولاد اصفهان، سید احمد عقیلی، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، ۱۳۹۳، چاپ هفتم، ص۱۶۴.
• "زندگی نامه سیدمحمدباقر خوانساری"، پایگاه بلاغ.

آرشیو عکس و تصویر

• 

  مسجد سید محمدباقر موسوی خوانساری در محله چهارسوق اصفهان

• 

  یکی از آثار سید محمدباقر موسوی خوانساری

• 

  آرامگاه سید محمدباقر موسوی خوانساری

• 

  مقبره سید محمدباقر موسوی خوانساری در تخت فولاد اصفهان