وسائل الشیعه (کتاب)
کتاب «تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه» معروف به «وسائل الشیعه»، تألیف شیخ حر عاملی (م، ۱۱۰۴ ق) است، که در بردارنده مجموع احادیث کتب روایی شیعه قبل از خود، در مباحث فقهی میباشد. «وسائل الشیعه» پیوسته مورد توجه علما و فقها قرار گرفته و از ارکان اصلی استنباط احکام شرعی و اجتهاد در حوزههای علمیه شیعه بشمار میآید.
 | |
| نویسنده | محمد بن حسن حرّ عاملی |
| موضوع | احاديث فقهی شيعه |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۲۰ |
| مصحح | محمد رازی |
|
| |
مؤلف
شیخ محمد بن حسن عاملی معروف به «شیخ حرّ عاملی» (۱۰۳۳-۱۱۰۴ ق)، از فقها و محدثان نامدار شیعه اهل لبنان در قرن ۱۱ هجری است.
شیخ حرّ از اساتید بزرگی همچون فیض کاشانی، آقا حسین خوانساری، علامه مجلسی و سید هاشم بحرانی بهره برده و روایت نقل کرده است. او در فقه مسلک اخباریان را داشت، ولی اخباری معتدل بود.
وی صاحب کتاب «وسائل الشیعه»، یکی از ارزشمندترین کتب مرجع حدیثی شیعه میباشد که همچنان مرجع استنباط علما و مجتهدان است. برخی دیگر از آثار او، جواهر السنیّه، الفصول المهمة، امل الآمل و صحیفه ثانیه می باشد.
شیخ حر عاملی سرانجام در ۲۱ ماه رمضان ۱۱۰۴ ق. چشم از جهان فروبست و در جوار حرم امام رضا علیه السلام در مشهد به خاک سپرده شد.
معرفی کتاب
نام کامل این کتاب «تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة» است. کتاب «وسائل الشیعه» از بهترین جوامع روایی متأخر شیعه بشمار می آید که در آن روایات پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله و ائمه اطهار علیهم السلام را جمع کرده است.
شيخ حر عاملی دو سوم اين كار بزرگ را در زادگاهش «مشغر» به رشته تحرير درآورد و در سال ۱۰۸۸ ق. در مشهد مقدس آن را به اتمام رساند. اين سال براى شيخ، سال پركار و پربركتى محسوب مى شد؛ چرا كه در اين سال «فهرست وسائل الشيعه» را نيز تدوين نمود.
اين موضوع كه شيخ حر سه بار اين كتاب را از نظر گذرانده و به نگارش درآورده است، از نكته هايى است كه سزاوار است هر محقق و نويسنده آن را فرا روى خويش قرار دهد. شیخ این کتاب را در مدت بیست سال نگاشته و خدمتی گرانبها در جهت حفظ روایات شیعه و سخنان اهل بیت عصمت و طهارت نموده است.[۱]
«وسائل الشیعه» از کتاب های مرجع و معتبر احادیث بوده و از زمان نگارش، پیوسته مورد توجه علما و فقهای شیعه قرار گرفته است و در این زمان از ارکان اصلی استنباط احکام شرعی و اجتهاد در حوزه های علمیه شیعه بشمار می آید و روایات آن در تمام درس های خارج فقه نقل و مورد استناد قرار می گیرد.
محتوای کتاب
شيخ حر عاملی در «وسائل الشیعه» روش خاص خود را بکار برده و احادیث فقهی که فقها در استنباط احکام شرعی بدان نیازمندند و بر آنها تکیه میزنند، جمعآوری کرده است. روایات کتاب از مصادر و کتب معتبر اصول اربعمائه شیعه -یعنی اصول کافی، من لایحضره الفقیه، استبصار، تهذیب- و کتب دیگر که شمار آنها به هفتاد منبع و مأخذ میرسد، برگرفته شده است.
این کتاب، شامل حدود ۳۶ هزار حدیث درباره واجبات، محرمات، مستحبات و آداب و سنن اسلامی می باشد.
شیخ حُرّ کتاب را با احادیثی در مقدمه عبادات افتتاح کرده و سپس بر طبق کتب فقهی آن را به ترتیب طهارت تا دیات، به صورت باب های جداگانه آورده است. وی سعی داشته تا برای هر مسئله شرعی، بابی مستقل اختصاص دهد و این خود موجب گشته تا دسترسی به روایات کتاب بسیار آسان گردد و مراجعه کننده به راحتی بتواند روایات مورد نظر را بیابد.
علاوه بر آن، مسائل جدیدی را نیز با توجه به مضمون روایات با ترتیبی آشنا و چینشی مطلوب و نظمی زیبا مطرح نموده است.
ويژگیهاى کتاب
- تمامى احادیث «وسائلالشیعه» با سند نقل شده و اسناد متعدد احاديث نيز نقل گردیده است.
- توضيحات مولف در ذيل احاديث، به ويژه در جمع روايات متعارض، بسيار سودمند و ارزنده است.
- مولف استنباط خود را از روايات، عنوان ابواب قرار داده و آنجا كه مولف به استنباطى روشن دست نيافته، عنوان باب به صورت فتوا و بيان حكم شرعى نيست.
- احاديث مفصل كه متضمن چند حكم است، تقطيع شده و هر قطعه در جاى مناسب خود قرار گرفته است. اين عمل گرچه در كم كردن حجم كتاب و سرعت تاليف مفيد بوده، اما به عقيده برخى اشكالاتى را در فهم حدیث فراهم مى سازد.
- در ذيل هر باب، ارجاع به ابواب مناسب آن دارد. اين ارجاعات در چاپ هاى جديد توسط مصصحان و محققان با رقم و عدد در پاورقى ها مشخص شده است.
- نويسنده به طور معمول هر باب را با روايات صحيح و معتبر آغاز مى كند. و روايات مرسل يا ضعيف را در پايان مى آورد.
- فوائد نهگانه در پايان كتاب كه به معرفى مصادر و برخى مباحث علوم حديث و رجال پرداخته، يكى ديگر از امتيازهاى اين مجموعه مى باشد.[۲]
تألیفات پيرامون کتاب
بر كتاب «وسائلالشیعه» از سوى بزرگان شیعه، تعليقه هاى بسيارى نگاشته شده كه ظاهرا شيخ حر عاملی خود نخستين كسى است كه برای ابهام زدايی پيرامون برخی از مطالب آن پيشقدم شده است و «تحرير وسائل الشيعه و تحبیر مسائل الشريعه» نامی است كه شيخ بر شرح «وسائل الشيعه» خود نهاده است.
كارهای دیگرى كه پيرامون «وسائل الشيعه» منتشر شده اعم از تکمله، ترجمه، معجم و... عبارتند از:
- مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، تألیف محدث نوری (م ۱۳۲۰ ق)، حاوی روایاتی درباره احکام شرعی است که به عنوان تکمیلی بر کتاب «وسائل الشیعه» نوشته شده است.
- المعجم المفهرس لألفاظ وسائل الشيعه، اثر سيد حسن طبيبى، در ده جلد.
- المعجم المفهرس لألفاظ احاديث وسائل الشيعه، اثر علیرضا برازش، در هفت جلد.
- مفتاح الوسائل، اثر سيد جواد مصطفوى. یک جلد آن به طبع رسيده و در بردارنده حرف الف مى باشد.
- تلخيص وسائل الشيعه، اثر ميرزا مهدى صادقى تبريزى. شش جلد از اين مجموعه تاكنون به طبع رسيده است.
- ترجمه "جهاد النفس" وسائل الشيعه، اثر على صحت. اين ترجمه به همراه متن روايات مى باشد.
پانویس
