کتاب: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
جز (کتاب در اسلام را به کتاب منتقل کرد)
 
(۲ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
"كتاب" كلمه‌اي عربي و از ريشه "كَتَبَ"، به معني پيوستن اجزاي مختلف يك چيز به همديگر است. استعمال مجازي آن براي نوشتن به‌ واسطه پيوند دادن حروف و كلمات در امتداد "سطر" است. گاهي به‌ پيوستن الفاظ در كلام نيز كتاب گفته‌اند. لفظ "كتاب" بر چند مصدر و به معناي "نوشتن" است ولي اصطلاحاً بر هر "نوشته" مدون و غيرمدون اطلاق مي‌شود.
+
"کتاب" کلمه‌ای عربی و از ریشه "کتَبَ"، به معنی پیوستن اجزای مختلف یک چیز به همدیگر است. استعمال مجازی آن برای نوشتن به‌ واسطه پیوند دادن حروف و کلمات در امتداد "سطر" است. گاهی به‌ پیوستن الفاظ در کلام نیز کتاب گفته‌اند. لفظ "کتاب" بر چند مصدر و به معنای "نوشتن" است ولی اصطلاحاً بر هر "نوشته" مدون و غیرمدون اطلاق می‌شود. برای آگاهی از شأن کتاب در [[اسلام]] می‌باید که شأن آن را در [[قرآن]] مجید و اخبار نشان داد.
  
براي آگاهي از شأن كتاب در اسلام مي‌بايد كه شأن آن را در [[قرآن]] مجيد و اخبار نشان داد.
+
'''الف. کتاب در قرآن:'''
  
* الف. كتاب در قرآن: در [[قرآن كريم]]، علاوه بر مصدر "كَتَبَ" و مشتفات آن، الفاظ ديگري نزديك به همين معنا استعمال شده است كه از اهم آنها، مشتقات مصادر "سَطْر"، "رَقَمْ"، "نَسْخ"، "زِبَر" و "صُحُف" قابل ذكر است. البته هيچ‌يك از اين كلمات مترادف، داراي معناي كاملاً مشابه و يكسان با يكديگر نيستند بلكه هر كدام واجد وجه خاصي هستند كه ديگري فاقد آن است.
+
در [[قرآن کریم]]، علاوه بر مصدر "کتَبَ" و مشتفات آن، الفاظ دیگری نزدیک به همین معنا استعمال شده است که از اهم آنها، مشتقات مصادر "سَطْر"، "رَقَمْ"، "نَسْخ"، "زِبَر" و "صُحُف" قابل ذکر است. البته هیچ‌یک از این کلمات مترادف، دارای معنای کاملاً مشابه و یکسان با یکدیگر نیستند بلکه هر کدام واجد وجه خاصی هستند که دیگری فاقد آن است. واژه کتاب در معنای "نوشتن" ۳۶۰ بار در قرآن مجید آمده است. این موارد را می‌توان به دو وجه کلی "رمزی" و "متعارف" تقسیم کرد:
  
واژه كتاب در معناي "نوشتن" 360 بار در قرآن مجيد آمده است. اين موارد را مي‌توان به دو وجه كلي "رمزي" و "متعارف" تقسيم كرد:
+
*وجه رمزی: در این وجه، لفظ کتاب و مشتقات آن به دو قسم مشخص قابل تقسیم است:
 +
*#رمزی تکوینی: در این معنا، کلمات بر عالم وجود اطلاق می‌شود: "هیچ جنبده در روی زمین نیست و هیچ پرنده‌ای با بال‌های خود در هوا نمی‌پرد مگر آنکه چون شما امت‌هایی هستند ما در این کتاب هیچ چیزی فرو گذار نکرده‌ایم...".(۹: [[سوره انعام]]: ۳۸)
 +
*#رمزی تشریعی: در این معنا، لفظ کلمات و ترکیبات آن برای شریعت‌گذاری آمده است. اهم موارد آن اینها هستند:
 +
*##علم الهی: "هیچ ذره‌ای در زمین و آسمان از پروردگار تو پنهان نیست و کوچک‌تر از ذره و بزرگ‌تر از آن چیزی نیست مگر آن که در کتاب مبین است". (۹: [[سوره یونس]]: ۶۱)؛ "خداوند هر چه را که خواهد محو می‌کند و ـ یا ـ تثبیت می‌نماید و "ام‌ّالکتاب" نزد اوست" (۹: [[سوره رعد]]: ۳۹)؛ "ما بدانچه زمین از آنها بکاهد، کاملاً آگاه هستیم و کتاب محفوظ نزد ماست"؛ "به راستی این قرآن ارجمند است ـ که ـ در کتاب مکنون است". (۹: [[سوره واقعه]]: ۷۷، ۷۸)
 +
*##اراده الهی: "خداوند نوشته [کتب = اراده کرده] است که من و پیامبرانم حتمآ پیروز خواهیم بود...". (۹: [[سوره مجادله]]: ۲۱)
 +
*##حکم الهی: "بر بنی‌اسرائیل نوشتیم [کتبنا = حکم کردیم] هر که شخصی را بدون حق [[قصاص]] و یا بی‌آنکه فساد و فتنه‌ای در زمین کرده باشد به قتل رساند، چنان است که تمام مردم را کشته باشد". (۹: [[سوره مائده]]: ۳۲)
 +
*##ایجاب و وجوب: "روزه بر شما نوشته [کتِبَ = واجب] شد، همان‌گونه که بر پیشینیان شما نوشته [کتِبَ = واجب] شده بود". (۹: [[سوره بقره]]: ۱۸۳)
 +
*##ثبت و نگهداری: "کسی که نیکوکاری کند و اهل ایمان باشد، کوشش وی ضایع نخواهد شد و ما برای او می‌نویسیم [کاتبون = ثبت می‌کنیم]". (۹: [[سوره انبیاء]]: ۹۴)
 +
*##کتاب آسمانی: "هر که به خداوند و [[فرشتگان]] و کتاب‌ها و [[پیامبران]] او و [[روز رستاخیز]] کافر شود، به راستی که به گمراهه دوری منحرف شده است". (۹: [[سوره نساء]]: ۱۳۶)
 +
*##دلیل ثابت و معتبر: "و از میان مردم کسی هست که درباره خداوند مجادله می‌کند، بدون شناخت و بی‌آنکه هدایتی یافته و یا کتابی روشنگر [= دلیلی معتبر] داشته باشد". (۹: [[سوره حج]]: ۸۰)
  
# وجه رمزي: در اين وجه، لفظ كتاب و مشتقات آن به دو قسم مشخص قابل تقسيم است:
+
آنچه از موارد استعمال لفظ کتاب و سایر الفاظ مترادف و مربوط با آن و مشتقات آنها در [[قرآن کریم]] استنباط می‌شود آن است که کتاب و کتابت در فرهنگ آسمانی [[اسلام]] دارای ریشه‌ای عینی و مینوی است و از عالم ملکوت و از سرچشمه فیض اقدس الهی نشأت می‌گیرد.
## رمزي تكويني: در اين معنا، كلمات بر عالم وجود اطلاق مي‌شود: "هيچ جنبده در روي زمين نيست و هيچ پرنده‌اي با بال‌هاي خود در هوا نمي‌پرد مگر آنكه چون شما امت‌هايي هستند ما در اين كتاب هيچ چيزي فرو گذار نكرده‌ايم...".(9: [[سوره انعام]]: 38)
 
## رمزي تشريعي: در اين معنا، لفظ كلمات و تركيبات آن براي شريعت‌گذاري آمده است اهم موارد آن اينها هستند:
 
### علم الهي: "هيچ ذره‌اي در زمين و آسمان از پروردگار تو پنهان نيست و كوچك‌تر از ذره و بزرگ‌تر از آن چيزي نيست مگر آن كه در كتاب مبين است". (9: [[سوره يونس]]: 61)؛ "خداوند هر چه را كه خواهد محو مي‌كند و ــ يا ــ تثبيت مي‌نمايد و "ام‌ّالكتاب" نزد اوست" (9: [[سوره رعد]]: 39)؛ "ما بدانچه زمين از آنها بكاهد، كاملاً آگاه هستيم و كتاب محفوظ نزد ماست"؛ "به راستي اين قرآن ارجمند است ــ كه ــ در كتاب مكنون است". (9: [[سوره واقعه]]: 77، 78)
 
### اراده الهي: "خداوند نوشته [كتب = اراده كرده] است كه من و پيامبرانم حتمآ پيروز خواهيم بود...". (9: [[سوره مجادله]]: 21)
 
### حكم الهي: "بر بني‌اسرائيل نوشتيم [كتبنا = حكم كرديم] هر كه شخصي را بدون حق [[قصاص]] و يا بي‌آنكه فساد و فتنه‌اي در زمين كرده باشد به قتل رساند، چنان است كه تمام مردم را كشته باشد". (9: [[سوره مائده]]: 32)
 
### ايجاب و وجوب: "روزه بر شما نوشته [كُتِبَ = واجب] شد، همان‌گونه كه بر پيشينيان شما نوشته [كُتِبَ = واجب] شده بود". (9: [[سوره بقره]]: 183)
 
### ثبت و نگهداري: "كسي كه نيكوكاري كند و اهل ايمان باشد، كوشش وي ضايع نخواهد شد و ما براي او مي‌نويسيم [كاتبون = ثبت مي‌كنيم]". (9: [[سوره انبياء]]: 94)
 
### كتاب آسماني: "هر كه به خداوند و [[فرشتگان]] و كتاب‌ها و [[پيامبران]] او و [[روز رستاخيز]] كافر شود، به راستي كه به گمراهه دوري منحرف شده است". (9: [[سوره نساء]]: 136)
 
### دليل ثابت و معتبر: "و از ميان مردم كسي هست كه درباره خداوند مجادله مي‌كند، بدون شناخت و بي‌آنكه هدايتي يافته و يا كتابي روشنگر [= دليلي معتبر] داشته باشد". (9: [[سوره حج]]: 80) آنچه از موارد استعمال لفظ كتاب و ساير الفاظ مترادف و مربوط با آن و مشتقات آنها در [[قرآن كريم]] استنباط مي‌شود آن است كه كتاب و كتابت در فرهنگ آسماني اسلام داراي ريشه‌اي عيني و مينوي است و از عالم ملكوت و از سرچشمه فيض اقدس الهي نشأت مي‌گيرد.
 
# وجه متعارف: در اين وجه، مراد از "كتاب" نوشته‌اي است كه بر كاغذ يا پوست و يا لوح نقش بسته است، خواه به‌ صورت برگ و طومار و لوح باشد و خواه به‌ صورت مدون و مجتمع.  
 
  
در هيئت صحيفه كه امروز مدلول خاص لفظ كتاب است، به همين ترتيب مشتقات فعلي و اسمي كتاب نيز بر معناي متعارف نوشتن دلالت دارند. "و اگر ما بر تو كتابي كاغذين از آسمان فرود آورديم تا مدعيان آن را با دست‌هاي خود لمس كنند، باز آن كساني كه كفر مي‌ورزند خواهند گفت كه اين جز سحري آشكار نيست". (9: [[سوره انعام]]: 7)؛ "اي كساني كه ايمان آورده‌ايد هرگاه بخواهيد در مدت زمان معين با يكديگر به قرض و نسيه معامله كنيد، پس اين موضوع را مكتوب كنيد".
+
*وجه متعارف: در این وجه، مراد از "کتاب" نوشته‌ای است که بر کاغذ یا پوست و یا لوح نقش بسته است، خواه به‌ صورت برگ و طومار و لوح باشد و خواه به‌ صورت مدون و مجتمع. در هیئت صحیفه که امروز مدلول خاص لفظ کتاب است، به همین ترتیب مشتقات فعلی و اسمی کتاب نیز بر معنای متعارف نوشتن دلالت دارند. "و اگر ما بر تو کتابی کاغذین از آسمان فرود آوردیم تا مدعیان آن را با دست‌های خود لمس کنند، باز آن کسانی که کفر می‌ورزند خواهند گفت که این جز سحری آشکار نیست". (۹: [[سوره انعام]]: ۷)؛ "ای کسانی که ایمان آورده‌اید هرگاه بخواهید در مدت زمان معین با یکدیگر به قرض و نسیه معامله کنید، پس این موضوع را مکتوب کنید". در وجه متعارف، نوشتن در قرآن به معنای "جعل کردن" نیز بکار رفته است: "پس وای بر کسانی که با دستان خویش کتابی را می‌نویسند و سپس شایع می‌کنند که "این از جانب خداست" تا آن را به بهای ناچیزی بفروشند. وای بر آنان از آنچه دست‌هایشان نوشت و وای بر آنان از آنچه بدست آوردند". (۹: [[سوره بقره]]: ۷۸)
  
در وجه متعارف، نوشتن در قرآن به معناي "جعل كردن" نيز بكار رفته است: "پس واي بر كساني كه با دستان خويش كتابي را مي‌نويسند و سپس شايع مي‌كنند كه "اين از جانب خداست" تا آن را به بهاي ناچيزي بفروشند. واي بر آنان از آنچه دست‌هايشان نوشت و واي بر آنان از آنچه بدست آوردند". (9: [[سوره بقره]]: 78)
+
بدین ترتیب، همان‌طور که آنچه در دار وجود و عالم تکوین است، تعین حقیقی است که در "ام‌ّالکتابِ" خداوند و کتاب مبین او "تثبیت" و در [[قرآن کریم]] "تبیین" گردیده است، کلیه مکتوبات معتبر بشری نیز از خداوندی که بشر را نوشتن آموخته است، نشأت می‌گیرد و انعکاس و محاکاتی از عوالم غیب و شهادت است. لذا نه فقط کتبی که گزارش شهود اولیای الهی از عوالم قدسی غیب است، تقدس دارد و در مرتبه‌ای دیگر کلیه کتاب‌هایی که موضوعاً متعلق به علوم و معارف دینی است واجد حرمت و شرافت است؛ بلکه تمام کتاب‌هایی که وجه "محسوس" یا "معقول" و یا "زیبای" عالم شهادت را ـ به مثابه "آیه" و مظهری از عالم غیب ـ در ساحت علم یا [[فلسفه]] و یا هنر جلوه‌گر می‌سازند، نیز درخور قدر و اعتبار خاص هستند.
  
بدين ترتيب، همان‌طور كه آنچه در دار وجود و عالم تكوين است، تعيّن حقيقي است كه در "ام‌ّالكتابِ" خداوند و كتاب مبين او "تثبيت" و در [[قرآن كريم]] "تبيين" گرديده است، كليه مكتوبات معتبر بشري نيز از خداوندي كه بشر را نوشتن آموخته است، نشأت مي‌گيرد و انعكاس و محاكاتي از عوالم غيب و شهادت است. لذا نه فقط كُتبي كه گزارش شهود اولياي الهي از عوالم قدسي غيب است، تقدس دارد و در مرتبه‌اي ديگر كليه كتاب‌هايي كه موضوعآ متعلق به علوم و معارف ديني است واجد حرمت و شرافت است؛ بلكه تمام كتاب‌هايي كه وجه "محسوس" يا "معقول" و يا "زيباي" عالم شهادت را ــ به مثابه "آيه" و مظهري از عالم غيب ــ در ساحت علم يا [[فلسفه]] و يا هنر جلوه‌گر مي‌سازند، نيز در خور قدر و اعتبار خاص هستند.
+
تقابل ایجاب و سلب "حق" و "باطل" در [[اسلام]] اقتضا می‌کند که هر نوشته که دارای نسبتی مستقیم با حق نیست و در قلمرو باطل با هر چه حقیقی و حقانی است تعارض دارد، از حریم تقدس کتاب خارج شود. در ساحت حق، حرمت و تقدس "کتب الهی" یا "رحمانی"، واجد مراتبی از [[قرآن|قرآن مجید]] تا آثار مربوط به جلوه محسوس عالم شهادت است؛ و در ساحت باطل نیز بطلانِ "کتب شیطانی" مبتنی بر مدارجی است که دانی آن نقطه مقابل کتب رحمانی است و ادنای آن فاقد نقطه مقابل و حتی خارج از تعریف کتاب است ولذا لایق ردّیه نیست. توضیح آن که بسا کتب باطل و شیطانی که در دوره تاریخی خاص خود حقانی و رحمانی بوده‌اند ولی با نسخ آن دوران و ظهور دوره‌ای جدید از اعتبار دیرینه ساقط گردیده‌اند. فی‌المثل آنچه در باب زندگی دینی انسان بر اساس کیش [[مسیحیت]] در عهد ولایت [[حضرت عیسی علیه السلام|عیسوی]] به رشته تحریر درآمده بود، هر چند در مقابل "کفر" آن عصر محق بوده است ولی با "نسخ" آن دین در عهد [[اسلام]] در زمره متون "منسوخ" و بی‌اعتبار قرار گرفته و عمل بدان‌ها باطل اعلام شده است. درست به همان نحو که ایمان به ادیان گذشته، کفر دوره ایمان اسلامی محسوب می‌شود.
  
تقابل ايجاب و سلب "حق" و "باطل" در [[اسلام]] اقتضا مي‌كند كه هر نوشته كه داراي نسبتي مستقيم با حق نيست و در قلمرو باطل با هر چه حقيقي و حقاني است تعارض دارد، از حريم تقدس كتاب خارج شود. در ساحت حق، حرمت و تقدس "كتب الهي" يا "رحماني"، واجد مراتبي از قرآن مجيد تا آثار مربوط به جلوه محسوس عالم شهادت است؛ و در ساحت باطل نيز بطلانِ "كتب شيطاني" مبتني بر مدارجي است كه داني آن نقطه مقابل كتب رحماني است و ادناي آن فاقد نقطه مقابل و حتي خارج از تعريف كتاب است ولذا لايق ردّيه نيست. توضيح آن كه بسا كتب باطل و شيطاني كه در دوره تاريخي خاص خود حقاني و رحماني بوده‌اند ولي با نسخ آن دوران و ظهور دوره‌اي جديد از اعتبار ديرينه ساقط گرديده‌اند. في‌المثل آنچه در باب زندگي ديني انسان بر اساس كيش مسيحيت در عهد ولايت عيسوي به رشته تحرير درآمده بود، هر چند در مقابل "كفر" آن عصر محق بوده است ولي با "نسخ" آن دين در عهد اسلام در زمره متون "منسوخ" و بي‌اعتبار قرار گرفته و عمل بدان‌ها باطل اعلام شده است. درست به همان نحو كه ايمان به اديان گذشته، كفر دوره ايمان اسلامي محسوب مي‌شود.
+
لغونامه‌هایی نیز که غفلت و جهل و فحشا و منکر را در بین مردمان رواج می‌دهند به "کتب تلف شده" می‌مانند. بنابراین "اتلاف" آنها ـ به معنی از بین بردن ـ واجب نیست، بلکه خرید و فروش و مزد گرفتن برای نوشتن آنها مانعی ندارد.
  
لغونامه‌هايي نيز كه غفلت و جهل و فحشا و منكر را در بين مردمان رواج مي‌دهند به "كتب تلف شده" مي‌مانند. بنابراين "اتلاف" آنها ــ به معني از بين بردن ــ واجب نيست، بلكه خريد و فروش و مزد گرفتن براي نوشتن آنها مانعي ندارد.
+
این‌گونه لغونامه‌ها نه تنها فاقد هر گونه اعتبار حقیقی هستند بلکه از دایره تعریف کتاب نیز خارج می‌شوند؛ لذا برخلاف سایر کتب شیطانی که در تقابل با کتب الهی و ردیه‌های خود قرار می‌گیرند، این‌گونه کتاب‌ها مقتضی هیچ‌گونه نقد یا پاسخی نیستند و به تعبیر قرآن مجید، دستاوردهایی هستند که فقط آتش دوزخ عاملان خود توانند بود. تنها راه برخورد با آنها خاموش کردن آتش فتنه فراگیر آنهاست: "و از مردم کسی هست که گفتار و داستان‌های لغو و فریبنده را خریداری می‌کند تا ـ مردم را ـ به‌ واسطه جهالت از راه خداوند گمراه سازد و آن ـ راه هدایت ـ را به تمسخر و استهزا گیرد. آنان هستند که به عذابی توأم با خواری گرفتار می‌شوند. هرگاه آیات الهی بر او خوانده شود، متکبرانه روی برمی‌گرداند چنانکه گویی هرگز نشنیده است و حتی دو گوش کر دارد. پس او را به عذابی دردناک بشارت ده". (۹: [[سوره لقمان]]: ۶)
  
اين‌گونه لغونامه‌ها نه تنها فاقد هر گونه اعتبار حقيقي هستند بلكه از دايره تعريف كتاب نيز خارج مي‌شوند؛ لذا برخلاف ساير كتب شيطاني كه در تقابل با كتب الهي و رديّه‌هاي خود قرار مي‌گيرند، اين‌گونه كتاب‌ها مقتضي هيچ‌گونه نقد يا پاسخي نيستند و به تعبير قرآن مجيد، دستاوردهايي هستند كه فقط آتش دوزخ عاملان خود توانند بود. تنها راه برخورد با آنها خاموش كردن آتش فتنه فراگير آنهاست: از مردم كسي هست كه گفتار و داستان‌هاي لغو و فريبنده را خريداري مي‌كند تا ــ مردم را ــ به‌ واسطه جهالت از راه خداوند گمراه سازد و آن ــ راه هدايت ــ را به تمسخر و استهزا گيرد. آنان هستند كه به عذابي توأم با خواري گرفتار مي‌شوند. هرگاه آيات الهي بر او خوانده شود، متكبرانه روي برمي‌گرداند چنانكه گويي هرگز نشنيده است و حتي دو گوش كر دارد. پس او را به عذابي دردناك بشارت ده". (9: [[سوره لقمان]]: 6)
+
جدا از تقسیم‌بندی نظری که ناظر به ماهیت رحمانی یا شیطانی آثار مکتوب بشری است، از دیدگاه دیگری که اساساً معطوف به مصالح عملی است، اسلام مجموعه آثار مکتوب را به دو قسم "نافع" و "مضر" یا "هادی" و "مضّل" تقسیم می‌کند: هر نوشته که نتیجه عملی آن ترغیب مردم به [[تقوا]] و [[ایمان]] و عمل صالح، یعنی بکار بستن رهنمودهای اصولی [[قرآن]] حکیم باشد، "نافع" است و هر اثر مکتوب که موجب برانگیختن و تشویق افرادی در موقعیت‌های مختلف به ارتکاب مفاسدی شود که مورد "نهی" آن کتاب مقدس قرار گرفته است، در زمره "کتب ضالّه" یا کتب مضر خواهد بود. اما "نفع" و "ضرر" نیز دارای مراتب و درجات است. ملاک تشخیص نفع و ضرر یک نوشته و تعیین درجه خاص آن به سه مبنای اصلی رجوع دارد که می‌بایست تواماً لحاظ شوند:
  
جدا از تقسيم‌بندي نظري كه ناظر به ماهيت رحماني يا شيطاني آثار مكتوب بشري است، از ديدگاه ديگري كه اساساً معطوف به مصالح عملي است، اسلام مجموعه آثار مكتوب را به دو قسم "نافع" و "مضر" يا "هادي" و "مضّل" تقسيم مي‌كند: هر نوشته كه نتيجه عملي آن ترغيب مردم به [[تقوا]] و [[ايمان]] و عمل صالح، يعني بكار بستن رهنمودهاي اصولي [[قرآن]] حكيم باشد، "نافع" است و هر اثر مكتوب كه موجب برانگيختن و تشويق افرادي در موقعيت‌هاي مختلف به ارتكاب مفاسدي شود كه مورد "نهي" آن كتاب مقدس قرار گرفته است، در زمره "كتب ضالّه" يا كتب مضر خواهد بود. اما "نفع" و "ضرر" نيز داراي مراتب و درجات است. ملاك تشخيص نفع و ضرر يك نوشته و تعيين درجه خاص آن به سه مبناي اصلي رجوع دارد كه مي‌بايست تواماً لحاظ شوند:
+
#ماهیت کتاب
 +
#قابلیت و اهلیت مطالعه‌کننده
 +
#مقتضیات خاص دوره تاریخی
  
# ماهيت كتاب
+
پیش از این ماهیت کتاب مورد بحث واقع شد، اما در مورد اصل دوم بسا موقعیت سنی، جنسی، روانی، اجتماعی و فرهنگی یک فرد یا گروهی از مطالعه‌کنندگان مواجهه آنان را با برخی مکتوبات رحمانی ـ حتی [[قرآن کریم]] ـ به نتیجه منفی رهنمون سازد: "خدا ابایی ندارد که به پشه و کمتر از آن مَثَل بزند. آنان که ایمان آورده‌اند می‌دانند که آن مَثَل درست و از جانب پروردگار آنهاست و اما کافران می‌گویند که خدا از این مَثَل چه می‌خواسته است؟ بسیاری را بدان گمراه می‌کند و بسیاری را هدایت. اما تنها فاسقان را گمراه می‌کند". (۹: [[سوره بقره]]: ۲۶) "ضاله" دانستن کتب بسیاری از عرفا و حکما، عمدتاً به‌ واسطه نگرانی از گمراهی خواننده بوده که اهلیت و قابلیت لازم را نداشته‌اند، چنانکه [[شیخ بهایی]] (۹۵۳-۱۰۳۱ق.) درباره [[مثنوی معنوی (کتاب)|مثنوی مولوی]] گوید:
# قابليت و اهليت مطالعه‌كننده
+
{{بیت|من نمی‌گویم که آن عالیجناب|هست پیغمبر ولی دارد کتاب}}
# مقتضيات خاص دوره تاريخي
+
{{بیت|مثنوی او چو قرآن مدلّ|هادی برخی و برخی را مضّل}}
  
پيش از اين ماهيت كتاب مورد بحث واقع شد، اما در مورد اصل دوم بسا موقعيت سني، جنسي، رواني، اجتماعي و فرهنگي يك فرد يا گروهي از مطالعه‌كنندگان مواجهه آنان را با برخي مكتوبات رحماني ـ حتي [[قرآن كريم]] ـ به نتيجه منفي رهنمون سازد: "خدا ابايي ندارد كه به پشه و كمتر از آن مَثَل بزند. آنان كه ايمان آورده‌اند مي‌دانند كه آن مَثَل درست و از جانب پروردگار آنهاست و اما كافران مي‌گويند كه خدا از اين مَثَل چه مي‌خواسته است؟ بسياري را بدان گمراه مي‌كند و بسياري را هدايت. اما تنها فاسقان را گمراه مي‌كند". (9: [[سوره بقره]]: 26) "ضاله" دانستن كتب بسياري از عرفا و حكما، عمدتاً به‌ واسطه نگراني از گمراهي خواننده بوده كه اهليت و قابليت لازم را نداشته‌اند، چنانكه [[شیخ بهایی]] (953-1031ق.) درباره مثنوي مولوي گويد:
+
به‌ عکس، چه بسیار کتب شیطانی که برای اهل تحقیق و صاحبان بینش مفید فایده عبرت است؛ زیرا بنابر تعلیم [[قرآن]] مبین، دستاوردهای بشری از دو صورت خارج نیست: یا "کلمه پاک" است که یادگار رحمانی و حقانی است و می‌بایست به‌ عنوان "اسوه حسنه" پیروی شود و یا "کلمه پلید" و اثری شیطانی و باطل است که در این صورت، علاوه بر مقابله شایسته با آن می‌بایست که همواره آیینه عبرت صاحبان بینش (اولوالالباب) باشد. بدین‌ ترتیب نگارش کتب ضاله در صورتی که اضلالی در خارج ایجاد نکنند محکوم به حرمت نیست و کتب حق در صورتی که باعث گمراهی در خارج شود، محکوم به حرمت خواهد بود.
  
{{بیت|من نمي‌گويم كه آن عاليجناب|هست پيغمبر ولي دارد كتاب}}
+
اما اصل سوم، خصوصاً راجع به این حقیقت است که با تغییر احوال تاریخی یک جامعه، بسیاری از موارد تشخیص ضرورت‌های شرعی تغییر می‌یابد. بی‌آنکه نفس احکام شرع دچار تبدیل شده باشد. مثلاً در زمانی که هنوز آثار شرک کهن به صورت یک خطر بزرگ فرهنگی جوامع اسلامی را تهدید می‌نمود، اشاعه آن دسته از کتب و آثار هنری که به "هنرهای تجسمی" اختصاص داشت، منع گردیده بود ولی با توسعه تدریجی مذهب [[توحید]] و ریشه‌کن شدن کامل معتقدات مشرکانه جاهلی ضرورت منع کتب تصویری از میان برخاست و حتی زیباترین نقوش به کتب و اماکن مقدس مذهبی اختصاص یافت. به‌ عبارت دیگر تا زمانی که حقیقت هنرهای تجسمی به [[شیطان]] و طاغوت رجوع داشت، در فرهنگ اسلامی مردود و مطرود بود ولی آنگاه که مظهر و مجلای جلوه رحمانی [[قرآن]] قرار گرفت از "مشروعیت" و "حرمت" خاص برخوردار شد. به همین علت بود که [[شیخ محمدحسن نجفی|صاحب جواهر]] (۱۲۰۰؟-۱۲۶۶ق.) فقیه بزرگ شیعی، [[فتوا]] داد که "بسیاری از کتب مخالفان و ملل فاسد در این روزگار به‌ علت نقص و بی‌ارزش‌سازی آنها از سوی علما، از عنوان "ضِلال" خارج شده‌اند".
{{بیت|مثنويّ او چو قرآن مدلّ|هادي برخيّ و برخي را مضّل}}
 
  
به‌ عكس، چه بسيار كتب شيطاني كه براي اهل تحقيق و صاحبان بينش مفيد فايده عبرت است؛ زيرا بنابر تعليم [[قرآن]] مبين، دستاوردهاي بشري از دو صورت خارج نيست: يا "كلمه پاك" است كه يادگار رحماني و حقاني است و مي‌بايست به‌ عنوان "اسوه حسنه" پيروي شود و يا "كلمه پليد" و اثري شيطاني و باطل است كه در اين صورت، علاوه بر مقابله شايسته با آن مي‌بايست كه همواره آيينه عبرت صاحبان بينش (اولوالالباب) باشد. بدين‌ ترتيب نگارش كتب ضاله در صورتي كه اضلالي در خارج ايجاد نكنند محكوم به حرمت نيست و كتب حق در صورتي كه باعث گمراهي در خارج شود، محكوم به حرمت خواهد بود.
+
'''ب. کتاب در اخبار:'''
  
اما اصل سوم، خصوصاً راجع به اين حقيقت است كه با تغيير احوال تاريخي يك جامعه، بسياري از موارد تشخيص ضرورت‌هاي شرعي تغيير مي‌يابد. بي‌آنكه نفس احكام شرع دچار تبديل شده باشد. مثلاً در زماني كه هنوز آثار شرك كهن به صورت يك خطر بزرگ فرهنگي جوامع اسلامي را تهديد مي‌نمود، اشاعه آن دسته از كتب و آثار هنري كه به "هنرهاي تجسمي" اختصاص داشت، منع گرديده بود ولي با توسعه تدريجي مذهب [[توحيد]] و ريشه‌كن شدن كامل معتقدات مشركانه جاهلي ضرورت منع كتب تصويري از ميان برخاست و حتي زيباترين نقوش به كتب و اماكن مقدس مذهبي اختصاص يافت. به‌ عبارت ديگر تا زماني كه حقيقت هنرهاي تجسمي به [[شيطان]] و طاغوت رجوع داشت، در فرهنگ اسلامي مردود و مطرود بود ولي آنگاه كه مظهر و مجلاي جلوه رحماني [[قرآن]] قرار گرفت. از "مشروعيت" و "حرمت" خاص برخوردار شد. به همين علت بود كه صاحب جواهر (1200؟-1266ق.) فقيه بزرگ شيعي، فتوا داد كه "بسياري از كتب مخالفان و ملل فاسد در اين روزگار به‌ علت نقص و بي‌ارزش‌سازي آنها از سوي علما، از عنوان "ضِلال" خارج شده‌اند".
+
اخبار و روایات متعدد [[شیعه|شیعه]] و [[اهل سنت|سنی]]، نخستین آفریده خداوند را "قلم" دانسته‌اند. هر چند قلم در این معنا دارای وجه رمزی تکوینی است و قضای الهی را افاده می‌کند ولی انتخاب آن به‌ عنوان رمز اراده پروردگار در پدید آوردن نطفه جهان هستی، از اعتبار ملکوتی قلم در حکمت اسلامی حکایت دارد.
  
ب. كتاب در اخبار: اخبار و روايات متعدد شيعه و سني، نخستين آفريده خداوند را "قلم" دانسته‌اند. هر چند قلم در اين معنا داراي وجه رمزي تكويني است و قضاي الهي را افاده مي‌كند ولي انتخاب آن به‌ عنوان رمز اراده پروردگار در پديد آوردن نطفه جهان هستي، از اعتبار ملكوتي قلم در حكمت اسلامي حكايت دارد.
+
[[امام صادق]] علیه السلام در این‌ باره می‌فرماید: "نخستین چیزی که خداوند آفرید "قلم" بود. پس بدان گفت: بنویس، و قلم هر چه را که بود و آنچه را که تا روز رستاخیر پدید می‌آید، نوشت".
  
[[امام صادق]] علیه السلام در اين‌ باره مي‌فرمايد: "نخستين چيزي كه خداوند آفريد "قلم" بود. پس بدان گفت: بنويس، و قلم هر چه را كه بود و آنچه را كه تا روز رستاخير پديد مي‌آيد، نوشت".
+
نزول [[وحی]] نیز بر [[پیامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله با امر خواندن آغاز می‌شود و تعلیم و تعلم ناسوتی و لاهوتی مبتنی بر "قلم" مُلکی و ملکوتی را مورد تأکید قرار می‌دهد: "نام پروردگارت را بخوان که بخشنده‌ترین است. همان که به‌ واسطه "قلم" تعلیم داد. او آنچه را که انسان نمی‌دانست، به وی آموخت". (۹: [[سوره علق]]: ۱-۵)
  
نزول [[وحی]] نيز بر [[پيامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله با امر خواندن آغاز مي‌شود و تعليم و تعلم ناسوتي و لاهوتي مبتني بر "قلم" مُلكي و ملكوتي را مورد تأكيد قرار مي‌دهد: "نام پروردگارت را بخوان كه بخشنده‌ترين است. همان كه به‌ واسطه "قلم" تعليم داد. او آنچه را كه انسان نمي‌دانست، به وي آموخت". (9: [[سوره علق]]: 1-5)
+
[[امام صادق]] علیه السلام در باب حکمت "نوشتن"، به رابطه مستقیم بین "ثبت مطلب" و "ثبات قلب" اشاره می‌کند: "دل به نوشته اعتماد پیدا می‌کند". (۱۰: ج ۱، ص ۶۶) این معنا ناظر به ظاهر و باطن نوشته است؛ زیرا اشاره به اعتماد نویسنده به بقای نوشته خویش و نیز اعتماد خواننده به اعتبار مطلب مورد نظر دارد؛ چه امکان حفظ نوشته و موارد استفاده آن، همواره موجب اطمینان خاطر طرفین است و با گفت‌ و شنود موقت و ناپایدار در زمان و حافظه، قابل قیاس نیست.
  
[[امام صادق]] علیه السلام در باب حكمت "نوشتن"، به رابطه مستقيم بين "ثبت مطلب" و "ثبات قلب" اشاره مي‌كند: "دل به نوشته اعتماد پيدا مي‌كند". (10: ج 1، ص 66) اين معنا ناظر به ظاهر و باطن نوشته است؛ زيرا اشاره به اعتماد نويسنده به بقاي نوشته خويش و نيز اعتماد خواننده به اعتبار مطلب مورد نظر دارد؛ چه امكان حفظ نوشته و موارد استفاده آن، همواره موجب اطمينان خاطر طرفين است و با گفت‌ و شنود موقت و ناپايدار در زمان و حافظه، قابل قياس نيست.
+
از [[پیامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله منقول است: "علم را با نوشتن به دام افکنید". بر اساس برخی روایات اسلامی، نخستین کسی که نوشتن را آغاز کرد و به دیگران آموخت [[حضرت آدم]] علیه السلام بود و این کار را سیصد سال پیش از مرگ خود انجام داد. برخی روایات نیز آغاز آن را به [[حضرت ادریس]] علیه السلام منسوب می‌کنند.
  
از [[پيامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله منقول است: "علم را با نوشتن به دام افكنيد". بر اساس برخي روايات اسلامي، نخستين كسي كه نوشتن را آغاز كرد و به ديگران آموخت حضرت آدم علیه السلام بود و اين كار را سيصد سال پيش از مرگ خود انجام داد. برخي روايات نيز آغاز آن را به [[حضرت ادريس]] علیه السلام منسوب مي‌كنند.
+
اعتقاد اسلامی بر آن است که انبیای الهی نه فقط راهنمای سعادت اخروی بشر بوده‌اند بلکه طرق زندگی دنیوی را نیز به وی خاطر نشان ساخته‌اند. در آیات و روایات متعدد، بسیاری کشفیات و اختراعات اساسی مؤثر در زندگی بشر همچون دامداری، کشاورزی، خانه‌سازی، ذوب فلز، نساجی و جز آن به [[پیامبران]] خدا منسوب گردیده و از جمله انعام الهی محسوب شده است.
  
اعتقاد اسلامي بر آن است كه انبياي الهي نه فقط راهنماي سعادت اخروي بشر بوده‌اند بلكه طرق زندگي دنيوي را نيز به وي خاطر نشان ساخته‌اند. در آيات و روايات متعدد، بسياري كشفيات و اختراعات اساسي مؤثر در زندگي بشر همچون دامداري، كشاورزي، خانه‌سازي، ذوب فلز، نساجي و جز آن به [[پيامبران]] خدا منسوب گرديده و از جمله انعام الهي محسوب شده است.
+
در برخی روایات، گذشته از آثار تاریخی و اجتماعی خاصی که بر کتاب مترتب است، گاه نفس "کتاب" به‌ عنوان ملجأ و پناهگاهی برای انسان مورد عنایت خاص قرار گرفته است. غرض از کتاب در این معنا کتب رحمانی است که موجب یقین و [[ایمان]] و اطمینان قلب است و آرامش گمشده انسان را به وی بازمی‌گرداند. از [[امام صادق]] علیه السلام روایت شده است که "بنویس و دانش خود را در میان برادران دینی خود منتشر ساز. پس چون زمان مرگ تو فرارسد نوشته‌های خود را به پسرانت میراث ده، زیرا برای مردمان، عصر فتنه و آشوبی فراخواهد رسید که در آن دوران جز "کتاب" مونسی نخواهند داشت".
  
در برخي روايات، گذشته از آثار تاريخي و اجتماعي خاصي كه بر كتاب مترتب است، گاه نفس "كتاب" به‌ عنوان ملجأ و پناهگاهي براي انسان مورد عنايت خاص قرار گرفته است. غرض از كتاب در اين معنا كتب رحماني است كه موجب يقين و [[ايمان]] و اطمينان قلب است و آرامش گمشده انسان را به وي بازمي‌گرداند. از [[امام صادق]] علیه السلام روايت شده است كه "بنويس و دانش خود را در ميان برادران ديني خود منتشر ساز. پس چون زمان مرگ تو فرارسد نوشته‌هاي خود را به پسرانت ميراث ده، زيرا براي مردمان، عصر فتنه و آشوبي فراخواهد رسيد كه در آن دوران جز "كتاب" مونسي نخواهند داشت".
+
در فرهنگ معنوی اسلام، کتاب و نوشته واجد چنان حرمتی است که نه فقط آثار رحمانی و حقانی را در حریم قدس خود جای می‌دهد بلکه هیچ نوشته‌ای را مستوجب "سوختن" نمی‌داند. در کتاب معتبر و معروف [[اصول کافی|اصول کافی]]، باب ویژه‌ای با عنوان "نهی از سوزاندن کاغذهای مکتوب" گشوده شده که مشتمل بر روایات متعدد است.
  
در فرهنگ معنوي اسلام، كتاب و نوشته واجد چنان حرمتي است كه نه فقط آثار رحماني و حقاني را در حريم قدس خود جاي مي‌دهد بلكه هيچ نوشته‌اي را مستوجب "سوختن" نمي‌داند. در كتاب معتبر و معروف اصول كافي، باب ويژه‌اي با عنوان "نهي از سوزاندن كاغذهاي مكتوب" گشوده شده كه مشتمل بر روايات متعدد است.
+
این نکته تا آنجا که مربوط به امحای کتب ضاله باشد، تداعی‌کننده تأکید شدید شارع مقدس اسلام به حفظ حرمت "قلم" در عین مبارزه با آثار مکتوب شیطانی و باطل است.
  
اين نكته تا آنجا كه مربوط به امحاي كتب ضاله باشد، تداعي‌كننده تأكيد شديد شارع مقدس اسلام به حفظ حرمت "قلم" در عين مبارزه با آثار مكتوب شيطاني و باطل است.
+
گذشته از تأکید [[پیامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله و [[ائمه اطهار|امامان]] شیعی علیهم السلام و دیگر بزرگان دینی بر نوشتن کتاب و ثبت دانش‌های خود، دستورات روشن و مؤکدی نیز در تشویق نامه‌نگاری و بیان اسلوب آن و توجه به اسلوب خط و رعایت موازین آن نیز صادر شده است.
  
گذشته از تأكيد [[پيامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله و امامان شيعي علیهم السلام و ديگر بزرگان ديني بر نوشتن كتاب و ثبت دانش‌هاي خود، دستورات روشن و مؤكدي نيز در تشويق نامه‌نگاري و بيان اسلوب آن و توجه به اسلوب خط و رعايت موازين آن نيز صادر شده است.
+
کتاب و کتابت به معنای رمزی تشریعی، در اخبار و روایات نیز تکرار شده است. از برخی موارد استعمال مشتقات فعلی و اسمی مصدر "کتَبَ"، این معانی مستفاد می‌شود: ثبت کردن، تثبیت کردن، مقدر کردن، مقرر کردن؛ اگرچه استعمال آنها در وجه رمزی تکوینی در اخبار و روایات چندان زیاد نیست و عمدتاً به معنای "زمان مقرر و مقدر" آمده است.
  
كتاب و كتابت به معناي رمزيِ تشريعي، در اخبار و روايات نيز تكرار شده است. از برخي موارد استعمال مشتقات فعلي و اسمي مصدر "كَتَبَ"، اين معاني مستفاد مي‌شود: ثبت كردن، تثبيت كردن، مقدر كردن، مقرر كردن؛ اگرچه استعمال آنها در وجه رمزيِ تكويني در اخبار و روايات چندان زياد نيست و عمدتاً به معناي "زمان مقرر و مقدر" آمده است.
+
بدین‌ ترتیب، التفات خاص [[قرآن]] مجید به کتاب و کتابت و روش [[پیامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله که در حیات خویش اُسرای باسواد را به شرط آموزش خواندن و نوشتن به بی‌سوادان آزاد می‌فرمود و یا گروهی از اصحاب خویش را به آموختن علوم و زبان‌های بیگانه مکلف ساخته بود؛ منشأ ظهور فرهنگ جدیدی گردید که گسترش برق‌آسای آن در مدتی کمتر از یک ربع قرن، پهنه‌های مدنیت رومی، یونانی، ایرانی، و هندی را فراگرفت و تمدن جدیدی را در تاریخ بشر پدید آورد.
  
بدين‌ ترتيب، التفات خاص [[قرآن]] مجيد به كتاب و كتابت و روش [[پيامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله كه در حيات خويش اُسراي باسواد را به شرط آموزش خواندن و نوشتن به بي‌سوادان آزاد مي‌فرمود و يا گروهي از اصحاب خويش را به آموختن علوم و زبان‌هاي بيگانه مكلف ساخته بود؛ منشأ ظهور فرهنگ جديدي گرديد كه گسترش برق‌آساي آن در مدتي كمتر از يك ربع قرن، پهنه‌هاي مدنيت رومي، يوناني، ايراني، و هندي را فراگرفت و تمدن جديدي را در تاريخ بشر پديد آورد.
+
==منابع==
  
==منابع==
+
*[http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85.aspx دائره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، مدخل "کتاب در اسلام" از محمدحسن رجبی]، بازیابی: 15 مرداد 1392.
* [http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85.aspx دائره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، مدخل "کتاب در اسلام" از محمدحسن رجبي]، بازیابی: 15 مرداد 1392.
+
 
 +
{{فقه/اصول فقه}}
  
 
[[رده:اصطلاحات کتابشناسی]]
 
[[رده:اصطلاحات کتابشناسی]]
[[رده:نگاشته ها]]]
+
[[رده:نگاشته ها]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۳۰ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۰۶:۴۸

"کتاب" کلمه‌ای عربی و از ریشه "کتَبَ"، به معنی پیوستن اجزای مختلف یک چیز به همدیگر است. استعمال مجازی آن برای نوشتن به‌ واسطه پیوند دادن حروف و کلمات در امتداد "سطر" است. گاهی به‌ پیوستن الفاظ در کلام نیز کتاب گفته‌اند. لفظ "کتاب" بر چند مصدر و به معنای "نوشتن" است ولی اصطلاحاً بر هر "نوشته" مدون و غیرمدون اطلاق می‌شود. برای آگاهی از شأن کتاب در اسلام می‌باید که شأن آن را در قرآن مجید و اخبار نشان داد.

الف. کتاب در قرآن:

در قرآن کریم، علاوه بر مصدر "کتَبَ" و مشتفات آن، الفاظ دیگری نزدیک به همین معنا استعمال شده است که از اهم آنها، مشتقات مصادر "سَطْر"، "رَقَمْ"، "نَسْخ"، "زِبَر" و "صُحُف" قابل ذکر است. البته هیچ‌یک از این کلمات مترادف، دارای معنای کاملاً مشابه و یکسان با یکدیگر نیستند بلکه هر کدام واجد وجه خاصی هستند که دیگری فاقد آن است. واژه کتاب در معنای "نوشتن" ۳۶۰ بار در قرآن مجید آمده است. این موارد را می‌توان به دو وجه کلی "رمزی" و "متعارف" تقسیم کرد:

  • وجه رمزی: در این وجه، لفظ کتاب و مشتقات آن به دو قسم مشخص قابل تقسیم است:
    1. رمزی تکوینی: در این معنا، کلمات بر عالم وجود اطلاق می‌شود: "هیچ جنبده در روی زمین نیست و هیچ پرنده‌ای با بال‌های خود در هوا نمی‌پرد مگر آنکه چون شما امت‌هایی هستند ما در این کتاب هیچ چیزی فرو گذار نکرده‌ایم...".(۹: سوره انعام: ۳۸)
    2. رمزی تشریعی: در این معنا، لفظ کلمات و ترکیبات آن برای شریعت‌گذاری آمده است. اهم موارد آن اینها هستند:
      1. علم الهی: "هیچ ذره‌ای در زمین و آسمان از پروردگار تو پنهان نیست و کوچک‌تر از ذره و بزرگ‌تر از آن چیزی نیست مگر آن که در کتاب مبین است". (۹: سوره یونس: ۶۱)؛ "خداوند هر چه را که خواهد محو می‌کند و ـ یا ـ تثبیت می‌نماید و "ام‌ّالکتاب" نزد اوست" (۹: سوره رعد: ۳۹)؛ "ما بدانچه زمین از آنها بکاهد، کاملاً آگاه هستیم و کتاب محفوظ نزد ماست"؛ "به راستی این قرآن ارجمند است ـ که ـ در کتاب مکنون است". (۹: سوره واقعه: ۷۷، ۷۸)
      2. اراده الهی: "خداوند نوشته [کتب = اراده کرده] است که من و پیامبرانم حتمآ پیروز خواهیم بود...". (۹: سوره مجادله: ۲۱)
      3. حکم الهی: "بر بنی‌اسرائیل نوشتیم [کتبنا = حکم کردیم] هر که شخصی را بدون حق قصاص و یا بی‌آنکه فساد و فتنه‌ای در زمین کرده باشد به قتل رساند، چنان است که تمام مردم را کشته باشد". (۹: سوره مائده: ۳۲)
      4. ایجاب و وجوب: "روزه بر شما نوشته [کتِبَ = واجب] شد، همان‌گونه که بر پیشینیان شما نوشته [کتِبَ = واجب] شده بود". (۹: سوره بقره: ۱۸۳)
      5. ثبت و نگهداری: "کسی که نیکوکاری کند و اهل ایمان باشد، کوشش وی ضایع نخواهد شد و ما برای او می‌نویسیم [کاتبون = ثبت می‌کنیم]". (۹: سوره انبیاء: ۹۴)
      6. کتاب آسمانی: "هر که به خداوند و فرشتگان و کتاب‌ها و پیامبران او و روز رستاخیز کافر شود، به راستی که به گمراهه دوری منحرف شده است". (۹: سوره نساء: ۱۳۶)
      7. دلیل ثابت و معتبر: "و از میان مردم کسی هست که درباره خداوند مجادله می‌کند، بدون شناخت و بی‌آنکه هدایتی یافته و یا کتابی روشنگر [= دلیلی معتبر] داشته باشد". (۹: سوره حج: ۸۰)

آنچه از موارد استعمال لفظ کتاب و سایر الفاظ مترادف و مربوط با آن و مشتقات آنها در قرآن کریم استنباط می‌شود آن است که کتاب و کتابت در فرهنگ آسمانی اسلام دارای ریشه‌ای عینی و مینوی است و از عالم ملکوت و از سرچشمه فیض اقدس الهی نشأت می‌گیرد.

  • وجه متعارف: در این وجه، مراد از "کتاب" نوشته‌ای است که بر کاغذ یا پوست و یا لوح نقش بسته است، خواه به‌ صورت برگ و طومار و لوح باشد و خواه به‌ صورت مدون و مجتمع. در هیئت صحیفه که امروز مدلول خاص لفظ کتاب است، به همین ترتیب مشتقات فعلی و اسمی کتاب نیز بر معنای متعارف نوشتن دلالت دارند. "و اگر ما بر تو کتابی کاغذین از آسمان فرود آوردیم تا مدعیان آن را با دست‌های خود لمس کنند، باز آن کسانی که کفر می‌ورزند خواهند گفت که این جز سحری آشکار نیست". (۹: سوره انعام: ۷)؛ "ای کسانی که ایمان آورده‌اید هرگاه بخواهید در مدت زمان معین با یکدیگر به قرض و نسیه معامله کنید، پس این موضوع را مکتوب کنید". در وجه متعارف، نوشتن در قرآن به معنای "جعل کردن" نیز بکار رفته است: "پس وای بر کسانی که با دستان خویش کتابی را می‌نویسند و سپس شایع می‌کنند که "این از جانب خداست" تا آن را به بهای ناچیزی بفروشند. وای بر آنان از آنچه دست‌هایشان نوشت و وای بر آنان از آنچه بدست آوردند". (۹: سوره بقره: ۷۸)

بدین ترتیب، همان‌طور که آنچه در دار وجود و عالم تکوین است، تعین حقیقی است که در "ام‌ّالکتابِ" خداوند و کتاب مبین او "تثبیت" و در قرآن کریم "تبیین" گردیده است، کلیه مکتوبات معتبر بشری نیز از خداوندی که بشر را نوشتن آموخته است، نشأت می‌گیرد و انعکاس و محاکاتی از عوالم غیب و شهادت است. لذا نه فقط کتبی که گزارش شهود اولیای الهی از عوالم قدسی غیب است، تقدس دارد و در مرتبه‌ای دیگر کلیه کتاب‌هایی که موضوعاً متعلق به علوم و معارف دینی است واجد حرمت و شرافت است؛ بلکه تمام کتاب‌هایی که وجه "محسوس" یا "معقول" و یا "زیبای" عالم شهادت را ـ به مثابه "آیه" و مظهری از عالم غیب ـ در ساحت علم یا فلسفه و یا هنر جلوه‌گر می‌سازند، نیز درخور قدر و اعتبار خاص هستند.

تقابل ایجاب و سلب "حق" و "باطل" در اسلام اقتضا می‌کند که هر نوشته که دارای نسبتی مستقیم با حق نیست و در قلمرو باطل با هر چه حقیقی و حقانی است تعارض دارد، از حریم تقدس کتاب خارج شود. در ساحت حق، حرمت و تقدس "کتب الهی" یا "رحمانی"، واجد مراتبی از قرآن مجید تا آثار مربوط به جلوه محسوس عالم شهادت است؛ و در ساحت باطل نیز بطلانِ "کتب شیطانی" مبتنی بر مدارجی است که دانی آن نقطه مقابل کتب رحمانی است و ادنای آن فاقد نقطه مقابل و حتی خارج از تعریف کتاب است ولذا لایق ردّیه نیست. توضیح آن که بسا کتب باطل و شیطانی که در دوره تاریخی خاص خود حقانی و رحمانی بوده‌اند ولی با نسخ آن دوران و ظهور دوره‌ای جدید از اعتبار دیرینه ساقط گردیده‌اند. فی‌المثل آنچه در باب زندگی دینی انسان بر اساس کیش مسیحیت در عهد ولایت عیسوی به رشته تحریر درآمده بود، هر چند در مقابل "کفر" آن عصر محق بوده است ولی با "نسخ" آن دین در عهد اسلام در زمره متون "منسوخ" و بی‌اعتبار قرار گرفته و عمل بدان‌ها باطل اعلام شده است. درست به همان نحو که ایمان به ادیان گذشته، کفر دوره ایمان اسلامی محسوب می‌شود.

لغونامه‌هایی نیز که غفلت و جهل و فحشا و منکر را در بین مردمان رواج می‌دهند به "کتب تلف شده" می‌مانند. بنابراین "اتلاف" آنها ـ به معنی از بین بردن ـ واجب نیست، بلکه خرید و فروش و مزد گرفتن برای نوشتن آنها مانعی ندارد.

این‌گونه لغونامه‌ها نه تنها فاقد هر گونه اعتبار حقیقی هستند بلکه از دایره تعریف کتاب نیز خارج می‌شوند؛ لذا برخلاف سایر کتب شیطانی که در تقابل با کتب الهی و ردیه‌های خود قرار می‌گیرند، این‌گونه کتاب‌ها مقتضی هیچ‌گونه نقد یا پاسخی نیستند و به تعبیر قرآن مجید، دستاوردهایی هستند که فقط آتش دوزخ عاملان خود توانند بود. تنها راه برخورد با آنها خاموش کردن آتش فتنه فراگیر آنهاست: "و از مردم کسی هست که گفتار و داستان‌های لغو و فریبنده را خریداری می‌کند تا ـ مردم را ـ به‌ واسطه جهالت از راه خداوند گمراه سازد و آن ـ راه هدایت ـ را به تمسخر و استهزا گیرد. آنان هستند که به عذابی توأم با خواری گرفتار می‌شوند. هرگاه آیات الهی بر او خوانده شود، متکبرانه روی برمی‌گرداند چنانکه گویی هرگز نشنیده است و حتی دو گوش کر دارد. پس او را به عذابی دردناک بشارت ده". (۹: سوره لقمان: ۶)

جدا از تقسیم‌بندی نظری که ناظر به ماهیت رحمانی یا شیطانی آثار مکتوب بشری است، از دیدگاه دیگری که اساساً معطوف به مصالح عملی است، اسلام مجموعه آثار مکتوب را به دو قسم "نافع" و "مضر" یا "هادی" و "مضّل" تقسیم می‌کند: هر نوشته که نتیجه عملی آن ترغیب مردم به تقوا و ایمان و عمل صالح، یعنی بکار بستن رهنمودهای اصولی قرآن حکیم باشد، "نافع" است و هر اثر مکتوب که موجب برانگیختن و تشویق افرادی در موقعیت‌های مختلف به ارتکاب مفاسدی شود که مورد "نهی" آن کتاب مقدس قرار گرفته است، در زمره "کتب ضالّه" یا کتب مضر خواهد بود. اما "نفع" و "ضرر" نیز دارای مراتب و درجات است. ملاک تشخیص نفع و ضرر یک نوشته و تعیین درجه خاص آن به سه مبنای اصلی رجوع دارد که می‌بایست تواماً لحاظ شوند:

  1. ماهیت کتاب
  2. قابلیت و اهلیت مطالعه‌کننده
  3. مقتضیات خاص دوره تاریخی

پیش از این ماهیت کتاب مورد بحث واقع شد، اما در مورد اصل دوم بسا موقعیت سنی، جنسی، روانی، اجتماعی و فرهنگی یک فرد یا گروهی از مطالعه‌کنندگان مواجهه آنان را با برخی مکتوبات رحمانی ـ حتی قرآن کریم ـ به نتیجه منفی رهنمون سازد: "خدا ابایی ندارد که به پشه و کمتر از آن مَثَل بزند. آنان که ایمان آورده‌اند می‌دانند که آن مَثَل درست و از جانب پروردگار آنهاست و اما کافران می‌گویند که خدا از این مَثَل چه می‌خواسته است؟ بسیاری را بدان گمراه می‌کند و بسیاری را هدایت. اما تنها فاسقان را گمراه می‌کند". (۹: سوره بقره: ۲۶) "ضاله" دانستن کتب بسیاری از عرفا و حکما، عمدتاً به‌ واسطه نگرانی از گمراهی خواننده بوده که اهلیت و قابلیت لازم را نداشته‌اند، چنانکه شیخ بهایی (۹۵۳-۱۰۳۱ق.) درباره مثنوی مولوی گوید:

من نمی‌گویم که آن عالیجناب هست پیغمبر ولی دارد کتاب

مثنوی او چو قرآن مدلّ هادی برخی و برخی را مضّل

به‌ عکس، چه بسیار کتب شیطانی که برای اهل تحقیق و صاحبان بینش مفید فایده عبرت است؛ زیرا بنابر تعلیم قرآن مبین، دستاوردهای بشری از دو صورت خارج نیست: یا "کلمه پاک" است که یادگار رحمانی و حقانی است و می‌بایست به‌ عنوان "اسوه حسنه" پیروی شود و یا "کلمه پلید" و اثری شیطانی و باطل است که در این صورت، علاوه بر مقابله شایسته با آن می‌بایست که همواره آیینه عبرت صاحبان بینش (اولوالالباب) باشد. بدین‌ ترتیب نگارش کتب ضاله در صورتی که اضلالی در خارج ایجاد نکنند محکوم به حرمت نیست و کتب حق در صورتی که باعث گمراهی در خارج شود، محکوم به حرمت خواهد بود.

اما اصل سوم، خصوصاً راجع به این حقیقت است که با تغییر احوال تاریخی یک جامعه، بسیاری از موارد تشخیص ضرورت‌های شرعی تغییر می‌یابد. بی‌آنکه نفس احکام شرع دچار تبدیل شده باشد. مثلاً در زمانی که هنوز آثار شرک کهن به صورت یک خطر بزرگ فرهنگی جوامع اسلامی را تهدید می‌نمود، اشاعه آن دسته از کتب و آثار هنری که به "هنرهای تجسمی" اختصاص داشت، منع گردیده بود ولی با توسعه تدریجی مذهب توحید و ریشه‌کن شدن کامل معتقدات مشرکانه جاهلی ضرورت منع کتب تصویری از میان برخاست و حتی زیباترین نقوش به کتب و اماکن مقدس مذهبی اختصاص یافت. به‌ عبارت دیگر تا زمانی که حقیقت هنرهای تجسمی به شیطان و طاغوت رجوع داشت، در فرهنگ اسلامی مردود و مطرود بود ولی آنگاه که مظهر و مجلای جلوه رحمانی قرآن قرار گرفت از "مشروعیت" و "حرمت" خاص برخوردار شد. به همین علت بود که صاحب جواهر (۱۲۰۰؟-۱۲۶۶ق.) فقیه بزرگ شیعی، فتوا داد که "بسیاری از کتب مخالفان و ملل فاسد در این روزگار به‌ علت نقص و بی‌ارزش‌سازی آنها از سوی علما، از عنوان "ضِلال" خارج شده‌اند".

ب. کتاب در اخبار:

اخبار و روایات متعدد شیعه و سنی، نخستین آفریده خداوند را "قلم" دانسته‌اند. هر چند قلم در این معنا دارای وجه رمزی تکوینی است و قضای الهی را افاده می‌کند ولی انتخاب آن به‌ عنوان رمز اراده پروردگار در پدید آوردن نطفه جهان هستی، از اعتبار ملکوتی قلم در حکمت اسلامی حکایت دارد.

امام صادق علیه السلام در این‌ باره می‌فرماید: "نخستین چیزی که خداوند آفرید "قلم" بود. پس بدان گفت: بنویس، و قلم هر چه را که بود و آنچه را که تا روز رستاخیر پدید می‌آید، نوشت".

نزول وحی نیز بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله با امر خواندن آغاز می‌شود و تعلیم و تعلم ناسوتی و لاهوتی مبتنی بر "قلم" مُلکی و ملکوتی را مورد تأکید قرار می‌دهد: "نام پروردگارت را بخوان که بخشنده‌ترین است. همان که به‌ واسطه "قلم" تعلیم داد. او آنچه را که انسان نمی‌دانست، به وی آموخت". (۹: سوره علق: ۱-۵)

امام صادق علیه السلام در باب حکمت "نوشتن"، به رابطه مستقیم بین "ثبت مطلب" و "ثبات قلب" اشاره می‌کند: "دل به نوشته اعتماد پیدا می‌کند". (۱۰: ج ۱، ص ۶۶) این معنا ناظر به ظاهر و باطن نوشته است؛ زیرا اشاره به اعتماد نویسنده به بقای نوشته خویش و نیز اعتماد خواننده به اعتبار مطلب مورد نظر دارد؛ چه امکان حفظ نوشته و موارد استفاده آن، همواره موجب اطمینان خاطر طرفین است و با گفت‌ و شنود موقت و ناپایدار در زمان و حافظه، قابل قیاس نیست.

از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله منقول است: "علم را با نوشتن به دام افکنید". بر اساس برخی روایات اسلامی، نخستین کسی که نوشتن را آغاز کرد و به دیگران آموخت حضرت آدم علیه السلام بود و این کار را سیصد سال پیش از مرگ خود انجام داد. برخی روایات نیز آغاز آن را به حضرت ادریس علیه السلام منسوب می‌کنند.

اعتقاد اسلامی بر آن است که انبیای الهی نه فقط راهنمای سعادت اخروی بشر بوده‌اند بلکه طرق زندگی دنیوی را نیز به وی خاطر نشان ساخته‌اند. در آیات و روایات متعدد، بسیاری کشفیات و اختراعات اساسی مؤثر در زندگی بشر همچون دامداری، کشاورزی، خانه‌سازی، ذوب فلز، نساجی و جز آن به پیامبران خدا منسوب گردیده و از جمله انعام الهی محسوب شده است.

در برخی روایات، گذشته از آثار تاریخی و اجتماعی خاصی که بر کتاب مترتب است، گاه نفس "کتاب" به‌ عنوان ملجأ و پناهگاهی برای انسان مورد عنایت خاص قرار گرفته است. غرض از کتاب در این معنا کتب رحمانی است که موجب یقین و ایمان و اطمینان قلب است و آرامش گمشده انسان را به وی بازمی‌گرداند. از امام صادق علیه السلام روایت شده است که "بنویس و دانش خود را در میان برادران دینی خود منتشر ساز. پس چون زمان مرگ تو فرارسد نوشته‌های خود را به پسرانت میراث ده، زیرا برای مردمان، عصر فتنه و آشوبی فراخواهد رسید که در آن دوران جز "کتاب" مونسی نخواهند داشت".

در فرهنگ معنوی اسلام، کتاب و نوشته واجد چنان حرمتی است که نه فقط آثار رحمانی و حقانی را در حریم قدس خود جای می‌دهد بلکه هیچ نوشته‌ای را مستوجب "سوختن" نمی‌داند. در کتاب معتبر و معروف اصول کافی، باب ویژه‌ای با عنوان "نهی از سوزاندن کاغذهای مکتوب" گشوده شده که مشتمل بر روایات متعدد است.

این نکته تا آنجا که مربوط به امحای کتب ضاله باشد، تداعی‌کننده تأکید شدید شارع مقدس اسلام به حفظ حرمت "قلم" در عین مبارزه با آثار مکتوب شیطانی و باطل است.

گذشته از تأکید پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و امامان شیعی علیهم السلام و دیگر بزرگان دینی بر نوشتن کتاب و ثبت دانش‌های خود، دستورات روشن و مؤکدی نیز در تشویق نامه‌نگاری و بیان اسلوب آن و توجه به اسلوب خط و رعایت موازین آن نیز صادر شده است.

کتاب و کتابت به معنای رمزی تشریعی، در اخبار و روایات نیز تکرار شده است. از برخی موارد استعمال مشتقات فعلی و اسمی مصدر "کتَبَ"، این معانی مستفاد می‌شود: ثبت کردن، تثبیت کردن، مقدر کردن، مقرر کردن؛ اگرچه استعمال آنها در وجه رمزی تکوینی در اخبار و روایات چندان زیاد نیست و عمدتاً به معنای "زمان مقرر و مقدر" آمده است.

بدین‌ ترتیب، التفات خاص قرآن مجید به کتاب و کتابت و روش پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله که در حیات خویش اُسرای باسواد را به شرط آموزش خواندن و نوشتن به بی‌سوادان آزاد می‌فرمود و یا گروهی از اصحاب خویش را به آموختن علوم و زبان‌های بیگانه مکلف ساخته بود؛ منشأ ظهور فرهنگ جدیدی گردید که گسترش برق‌آسای آن در مدتی کمتر از یک ربع قرن، پهنه‌های مدنیت رومی، یونانی، ایرانی، و هندی را فراگرفت و تمدن جدیدی را در تاریخ بشر پدید آورد.

منابع

فقه/اصول فقه
اصول فقه مبحث الفاظ: مشتق، اوامر، نواهی، مفاهیم، عام و خاص ، مطلق و مقید ، مجمل و مبین منابع اصول فقه
ملازمات عقلیه: مستقلات عقلیه و غیر مستقلات عقلیه
مباحث حجت: کتاب، سنت، اجماع، حجیت ظواهر، شهرت، سیره ، قیاس، تعادل و تراجیح
مباحث اصول عملیه :اصل برائت، اصل احتیاط، اصل تخییر، اصل استصحاب
پیوندهای مرتبط: رده:اصول فقه | رده:اصولیون | رده:منابع اصول فقه | رده:اصطلاحات اصول فقه قواعد فقهی | احکام