منابع مصطلح الحدیث اهل سنت: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(صفحه‌ای جدید حاوی '{{نیازمند ویرایش فنی}} ==تاریخچه تالیفات مصطلح الحدیث در اهل سنت== محمّد بن ادریس...' ایجاد کرد)
 
(ویرایش)
 
(۴ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
{{نیازمند ویرایش فنی}}
+
نگارش کتابهای جامع [[مصطلح الحدیث]] در [[اهل سنت]] از اوخر قرن سوم با نوشتن کتاب «المحدث الفاصل» رامهرمزی آغاز می شود. البته پیش از آن بحث های پراکنده ای در این حوزه صورت گرفته بود.
  
==تاریخچه تالیفات مصطلح الحدیث در اهل سنت==
+
==تاریخچه تألیفات مصطلح الحدیث در اهل سنت==
  
محمّد بن ادریس شافعی (150 240ق) اولین کسی است که در میان اهل سنّت به مصطلح الحدیث پرداخته است او در الرساله خود، بحث های پراکنده ای در باب شروط صحت حدیث، شروط حفظ راوی، نقل به معنا و قبول روایت مدلّس مطرح کرده است. همچنین وی در کتاب الأم در مورد حدیث حسن، مرسل و بعضی از علوم حدیث مطالبی عنوان کرده است.
+
[[محمد بن ادریس شافعی|محمّد بن ادریس شافعی]] (۱۵۰-۲۴۰ق) اولین کسی است که در میان [[اهل سنت]] به [[مصطلح الحدیث]] پرداخته است. او در الرساله خود، بحث های پراکنده ای در باب شروط صحت [[حدیث]]، شروط حفظ راوی، نقل به معنا و قبول روایت [[تدلیس در احادیث|مدلّس]] مطرح کرده است. همچنین وی در کتاب الأم در مورد [[حدیث حسن]]، [[حدیث مرسل|مرسل]] و بعضی از علوم حدیث مطالبی عنوان کرده است.
  
اما نگارش کتابهای جامع مصطلح الحدیث از اوخر قرن سوم با کتاب المحدث الفاصل رامهرمزی آغاز می شود . دكتر محمود طحّان، مرحله دوم از تطوّرات علوم حدیث را كه از قرن چهارم آغاز می شود، چنین توصیف می كند: در قرن چهارم، عالمان حدیث به این نكته التفات پیدا كردند كه نوشته های قرن سوم، حاوی قواعد و اصطلاحات ویژه حدیث پژوهان است كه راوی و مروی (یعنی سند و متن) در پرتو آنها شناخته می شوند و در نتیجه، حدیث مقبول یا مردود به دست می آید. از این رو، همّت گماشتند تا آن قواعد و اصطلاحات را تجرید نموده، در كتاب های مستقل، با عنوان (علوم حدیث) جای دهند و مُرادشان قواعد و اصطلاحاتی بود كه تمامی شاخه های دانش های حدیثی را فرا می گرفت. همین نامگذاری، در دوره های بعد، برای این رشته (شناخت حدیث)، عَلَم شد. البته گاه به جای علوم حدیث، مصطلح الحدیث، علم اصول الحدیث، و علم الحدیث درایتاً نیز اطلاق می گردد. آثار فراگیر (جامعِ) این دوره اختصاص به نوشته های عالمان اهل سنّت دارد. در این مرحله، از این آثار برجسته می توان نام برد: المحدّث الفاصل بین الراوی والواعی،حسن بن عبدالرحمان رامهرمزی (م360ق) معرفه علوم الحدیث، حاكم نیشابوری (م405ق) المستخرج علی معرفه علوم الحدیث، ابونعیم اصفهانی (م430ق)
+
دکتر محمود طحّان مرحله دوم از تطوّرات علوم حدیث را که از قرن چهارم آغاز می شود، چنین توصیف می کند: در قرن چهارم عالمان حدیث به این نکته التفات پیدا کردند که نوشته های قرن سوم، حاوی قواعد و اصطلاحات ویژه حدیث پژوهان است که راوی و مروی (یعنی سند و متن) در پرتو آنها شناخته می شوند و در نتیجه، حدیث مقبول یا مردود بدست می آید. از این رو، همت گماشتند تا آن قواعد و اصطلاحات را تجرید نموده، در کتابهای مستقل با عنوان (علوم حدیث) جای دهند و مُرادشان قواعد و اصطلاحاتی بود که تمامی شاخه های دانش های حدیثی را فرامی گرفت. همین نامگذاری، در دوره های بعد برای این رشته (شناخت حدیث) عَلَم شد. البته گاه به جای علوم حدیث، مصطلح الحدیث، علم اصول الحدیث و علم الحدیث درایتاً نیز اطلاق می گردد. آثار فراگیر (جامعِ) این دوره اختصاص به نوشته های عالمان اهل سنت دارد.  
الكفایه فی علم الدرایه، خطیب بغدادی (392ـ463ق) الجامع لأخلاق الراوی و آداب السامع، خطیب بغدادی (392ـ463ق) الإلماع الی معرفه أصول الروایه و تقیید السماع، قاضی عیّاض بن موسی (479ـ546ق) مالا یَسَع المحدّث جهله، ابو حفص میانَجی (م581ق) .
 
  
در قرن هفتم، ابوعمرو عثمان بن عبد الرحمن الشهرزوری، معروف به ابن صلاح، کتاب جامعی تنظیم و تصنیف کرد، به نام علوم حدیث یا مقدمه ابن صلاح. به دلیل اهمیت مقدمه ابن صلاح در قرن هفتم ومتاثر شدن زیاد تالیفات بعدی از او، این کتاب در راس دوره بعدی قرار می گیرد. عمده کتابهای درایه الحدیث این دوره بر محور كتاب ابن الصلاح می چرخند. کمال یافتن نگارشهای مصطلح الحدیث ویژگی این دوره است که آغازگر آن ابن صلاح و تکامل بخش آن، دانشمندان مبتکری چون نووی (م 676 ق)، عراقی(م 806 ق) و ابن حجر (م 852 ق) هستند.  
+
در قرن هفتم، ابوعمرو عثمان بن عبدالرحمن الشهرزوری، معروف به ابن صلاح کتاب جامعی تنظیم و تصنیف کرد، به نام علوم حدیث یا مقدمه ابن صلاح. به دلیل اهمیت مقدمه ابن صلاح در قرن هفتم و متاثر شدن زیاد تالیفات بعدی از او، این کتاب در راس دوره بعدی قرار می گیرد. عمده کتابهای درایه الحدیث این دوره بر محور کتاب ابن الصلاح می چرخند. کمال یافتن نگارشهای مصطلح الحدیث ویژگی این دوره است که آغازگر آن ابن صلاح و تکامل بخش آن، دانشمندان مبتکری چون نووی (م۶۷۶ق)، عراقی (م۸۰۶ق) و [[ابن حجرعسقلانی|ابن حجر]] (م۸۵۲ق) هستند.
  
طی قرن های یازدهم تا سیزدهم کار درخشانی در حوزه حدیث بویژه مصطلح الحدیث صورت نمی گیرد، اما در قرن چهاردهم دوباره، رویکرد علما به تألیف کتب علوم الحدیث خصوصاً مصطلح الحدیث بیشتر می شود و کتاب های مستقلی در زمینه مصطلح الحدیث تألیف می شود.  
+
طی قرن های یازدهم تا سیزدهم کار درخشانی در حوزه حدیث به ویژه مصطلح الحدیث صورت نمی گیرد، اما در قرن چهاردهم دوباره رویکرد علما به تألیف کتب علوم الحدیث خصوصاً مصطلح الحدیث بیشتر می شود و کتاب های مستقلی در زمینه مصطلح الحدیث تألیف می شود.  
  
==کتابهای مصطلح الحدیث اهل سنت در فاصله قرن سوم تا هفتم==
+
==کتب مصطلح الحدیث از قرن سوم تا هفتم==
  
1. المحدث الفاصل بين الراوى و الواعى، القاضى ابو محمّد الحسن بن عبدالرحمن بن خلاد الرامهرمزى (۲۶۰ - ۳۱۰ ق)، تحقيق و تعليق : دكتر محمّد عجاج خطيب، بيروت: دار الفكر، چاپ اول، ۱۳۹۱ق / ۱۹۷۱ م.  
+
. المحدث الفاصل بین الراوى والواعى، القاضى ابومحمّد الحسن بن عبدالرحمن بن خلاد الرامهرمزى (۲۶۰-۳۱۰ ق)، تحقیق و تعلیق: دکتر محمّد عجاج خطیب، بیروت: دارالفکر، چاپ اول، ۱۳۹۱ق/۱۹۷۱م. این کتاب را اولین کتاب در زمینه مصطلح الحدیث دانسته اند. قبل از آن کتابى به جامعیت و تفصیل کتاب ماندگار وى سراغ نداریم.
  
اين كتاب را اولين كتاب در زمينه مصطلح الحديث دانسته اند. قبل از آن كتابى به جامعيت و تفصيل كتاب ماندگار وى سراغ نداريم.  
+
*۲. معرفة علوم الحدیث، حاکم نیشابورى (۳۲۱-۴۰۵ق)، تصحیح: س.م.حسین، دارالکتب المصریة، ۱۳۶۵ق/۱۹۳۷م. وى کتاب خود را در ۵۲ نوع طبقه بندى کرده است. روش حاکم نیشابورى در این کتاب، نقل روایات متعدد است که سند آن نهایتاً به [[صحابه]]، [[تابعین|تابعان]] و بزرگان مى رسد و با عبارت «قال ابوعبداللّه» نظر خود را نیز بیان مى کند. وى قواعد مصطلح الحدیث را در قالب روایات آورده است که خواننده باید خودش قاعده را درک کند.
  
۲. معرفة علوم الحديث، حاكم نيشابورى (۳۲۱ - ۴۰۵ قتصحيح: س. م.حسين، دار الكتب المصرية، ۱۳۶۵ق / ۱۹۳۷ م.  
+
. تقیید العلم، خطیب بغدادى (۳۹۲-۴۶۳قتحقیق و تعلیق: یوسف العش، دار احیاء السنة النبویة، چاپ دوم، ۱۹۷۴م. موضوع کتاب، روایة الحدیث و فنون کتابت و روایت حدیث است و ذکر روایات و قراین مربوط به کتابت حدیث در دوران صحابه، تابعان و مکتوبات به جاى مانده و منقول از آنان، نهى و اذن [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله در مورد کتابت حدیث.
  
وى كتاب خود را در ۵۲ نوع طبقه بندى كرده است  
+
*۴. الکفایة فى علم الروایة، خطیب بغدادى، تحقیق و تعلیق: دکتر احمد عمر هاشم، بیروت: دارالکتب العربى، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق/۱۹۶۸ م. محتواى کتاب، به شیوه متقدمان، نقل روایات مسند در حوزه مصطلح الحدیث، روایة الحدیث و [[جرح و تعدیل|جرح و تعدیل]] روات است.
  
روش حاكم نيشابورى در اين كتاب، نقل روايات متعدد است كه سند آن نهايتاً به صحابه، تابعان و بزرگان مى رسد و با عبارت «قال ابو عبد اللّه» نظر خود را نيز بيان مى كند. وى قواعد مصطلح الحديث را در قالب روايات آورده است كه خواننده بايد خودش قاعده را درك كند.  
+
*۵. شرف اصحاب الحدیث، خطیب بغدادى، تحقیق: دکتر محمّدسعید خطیب اوغلى، ترکیه: دار إحیاء السنة النبویة، نشریات کلیة الإلهیات جامعة آنکارا، چاپ دوم، ۱۹۷۴ م. محتوا و موضوع کتاب، همانند کتاب المحدث الفاصل است و حاوى روایاتى از [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله و اقوالى از بزرگان علم حدیث.
  
۳. تقييد العلم، خطيب بغدادى (۳۹۲ - ۴۶۳ ق)، تحقيق و تعليق : يوسف العش، دار احياء السنة النبوية، چاپ دوم، ۱۹۷۴م. موضوع كتاب، رواية الحديث و فنون كتابت و روايت حديث است و ذكر روايات و قراين مربوط به كتابت حديث در دوران صحابه، تابعان و مكتوبات به جاى مانده و منقول از آنان، نهى و اذن رسول خدا (ص) در مورد كتابت حديث.  
+
. مختصر نصیحة اهل الحدیث، خطیب بغدادى، تحقیق: یوسف محمّد صدیق، خرطوم: دارالأصالة للصحافة والنشر، ۱۴۰۸ م. مطالب کتاب شامل:  القاب محدثان، مزیت درایت بر روایت، اجتناب از مکثر الروایة شدن و اخذ علم از اکابر است.
  
۴. الكفاية فى علم الرواية، خطيب بغدادى، تحقيق و تعليق : دكتر احمد عمر هاشم، بيروت: دارالكتب العربى، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق / ۱۹۶۸ م. محتواى كتاب، به شيوه متقدمان، نقل روايات مسند در حوزه مصطلح الحديث، رواية الحديث و جرح و تعديل روات است  
+
. الرحلة فى طلب الحدیث، خطیب بغدادى، تحقیق و تعلیق: نورالدین عتر، بیروت: دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۳۹۵ م. موضوع کتاب، بیان تلاشهاى صحابه، تابعان و بزرگان دینى در طلب حدیث است.
  
۵. شرف اصحاب الحديث، خطيب بغدادى، تحقيق : دكتر محمّد سعيد خطيب اوغلى، تركيه : دار إحياء السنة النبوية، نشريات كلية الإلهيات جامعة آنكارا، چاپ دوم، ۱۹۷۴ م. محتوا و موضوع كتاب، همانند كتاب المحدث الفاصل است و حاوى رواياتى از رسول خدا(ص) و اقوالى از بزرگان علم حديث.  
+
. الفصل للوصل المُدْرَج فى النقل، خطیب بغدادى، تحقیق: عبدالسمیع محمّد الانیس، جده: دار ابن الجوزى، ۱۴۱۸ م. موضوع کتاب درباره حدیث مدرج و معالجه ۱۱۳ روایت مدرج، با تکیه بر روایات دیگر مصون از ادراج است. کتاب در دو جلد تنظیم شده و مقدمه اى در ۱۴۶ صفحه درباره زندگى خطیب بغدادى و آثار علمى او بر آن افزوده شده که رساله دکترى محقق از دانشکده علوم اسلامى دانشگاه بغداد است.
  
۶. مختصر نصيحة اهل الحديث، خطيب بغدادى، تحقيق: يوسف محمّد صديق، خرطوم: دار الأصالة للصحافة و النشر، ۱۴۰۸ م. مطالب كتاب شامل : القاب محدثان، مزيت درايت بر روايت، اجتناب از مكثر الرواية شدن و اخذ علم از ا كابر است.
+
. الجامع لاخلاق الرواى و آداب السامع، خطیب بغدادى، الف. تحقیق: دکتر محمود الطحان، ریاض: مکتبة المعارف، ۱۹۸۳ م. ب. تحقیق: دکتر محمّد عجاج خطیب، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۶ه/۱۹۹۶م.
  
۷. الرحلة فى طلب الحديث، خطيب بغدادى، تحقيق و تعليق : نورالدين عتر، بيروت: دارالكتب العلمية، چاپ اول، ۱۳۹۵ م. موضوع كتاب، بيان تلاشهاى صحابه، تابعان و بزرگان دينى در طلب حديث است.  
+
*۱۰. الإلماع إلى معرفة أصول الروایة و تقیید السماع، قاضى عیاض بن موسى بن عیاض البستى المالکى الیحصُبى (۴۷۹-۵۴۴ق)، تحقیق: السید احمد صقر، قاهره - تونس: دارالتراث-المکتبة العتیقة، چاپ اول، ۱۳۸۹ ق/۱۹۷۰ م. این کتاب به اصول روایت (طرق تحمل حدیث) و تقیید السماع (الفاظ ادا) و مباحث متعلق به این دو حوزه اختصاص دارد و در آن، به مصطلحات اقسام حدیث پرداخته نشده است.
  
۸. الفصل للوصل المُدْرَج فى النقل، خطيب بغدادى، تحقيق : عبدالسميع محمّد الانيس، جده: دار ابن الجوزى، ۱۴۱۸ م. موضوع كتاب درباره حديث مدرج و معالجه ۱۱۳ روايت مدرج، با تكيه بر روايات ديگر مصون از ادراج است. كتاب در دو جلد تنظيم شده و مقدمه اى در ۱۴۶ صفحه درباره زندگى خطيب بغدادى و آثار علمى او بر آن افزوده شده كه رساله دكترى محقق از دانشكده علوم اسلامى دانشگاه بغداد است.
+
*۱۱. اکمال المُعْلِم بفوائد مسلم، قاضى عیاض بن موسى الیحصبى این کتاب شرحى بر صحیح مسلم است و به سبب شرح مقدمه کتاب - که داراى مطالبى در مصطلح الحدیث به طور مختصر است -، برخى از مباحث مصطلح الحدیث را توضیح داده است.
  
9. . الجامع لاخلاق الرواى و آداب السامع، خطيب بغدادى، الف. تحقيق: دكتر محمود الطحان، رياض: مكتبة المعارف، ۱۹۸۳ م. ب. تحقيق: دكتر محمّد عجاج خطيب، بيروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۶ه / ۱۹۹۶ م.  
+
*۱۲. ایضاح مالایسَع المحدّث جهله، أبوحفص عمر بن عبدالمجید المیانجى (م۵۸۰ق)، تحقیق: صبحى البدرى السامرائى، بغداد: ۱۳۸۷ ق. کتاب مشتمل بر کلیاتى است، از جمله: طرق تحمل حدیث، صیغ الأداء، روایة الحدیث بالمعنى، باب اللحن، باب من یروى عنه و من لایروى عنه، مراتب الحدیث الصحیح، صفته و شروطه، أقسام حسن، مشهور، فرد، غریب، شاذّ، مسند، مرسل، موقوف، منقطع، مقطوع، معضل، همراه با ذکر روایاتى که اکثر آنها ضعیف و بلکه موضوع است.
  
۱۰. الإلماع إلى معرفة أصول الرواية و تقييد السماع، قاضى عياض بن موسى بن عياض البستى المالكى اليحصُبى (۴۷۹ - ۵۴۴ ق)، تحقيق : السيد احمد صقر، قاهره - تونس: دارالتراث - المكتبة العتيقة، چاپ اول، ۱۳۸۹ ق / ۱۹۷۰ م. اين كتاب، به اصول روايت (طرق تحمل حديث) و تقييد السماع (الفاظ ادا) و مباحث متعلق به اين دو حوزه اختصاص دارد و در آن، به مصطلحات اقسام حديث پرداخته نشده است.
+
==کتب مصطلح الحدیث از قرن هفتم تا دهم==
  
۱۱. اكمال المُعْلِم بفوائد مسلم، قاضى عياض بن موسى اليحصبى اين كتاب شرحى بر صحيح مسلم است و به سبب شرح مقدمه كتاب - كه داراى مطالبى در مصطلح الحديث به طور مختصر است -، برخى از مباحث مصطلح الحديث را توضيح داده است.
+
*۱۳. مقدمة ابن الصلاح فى علوم الحدیث، أبو عمرو تقى الدین عثمان بن عبدالرحمان بن عثمان بن موسى الکردى الشهرزورى الشرخانى، مشهور به ابن صلاح (۵۷۷-۶۴۳ ق)، تحقیق و تعلیق: مصطفى ریب البغا، دمشق: مطبعة الصباح، چاپ اول، ۱۴۰۴ ق/۱۹۸۴ م. کتاب مقدمه قبل از این که اثر تألیفى باشد، اثر املایى است؛ یعنى ابن صلاح، جزوات درسى خود را به شاگردان املا کرده و در آخر بررسى کرده و مقدمه اى بر آن نوشته است. از آنجا که این کتاب مقدمه اى براى حدیث شناسى است، آن را مقدمه نامیده اند.
  
۱۲. ايضاح مالايَسَع المحدّث جهله، أبوحفص عمر بن عبد المجيد الميانجى (م ۵۸۰قتحقيق : صبحى البدرى السامرائى، بغداد: ۱۳۸۷ ق. كتاب مشتمل بر كلياتى است، از جمله : طرق تحمل حديث، صيغ الأداء، رواية الحديث بالمعنى، باب اللحن، باب من يروى عنه و من لايروى عنه، مراتب الحديث الصحيح، صفته و شروطه، أقسام حسن، مشهور، فرد، غريب، شاذّ، مسند، مرسل، موقوف، منقطع، مقطوع، معضل، همراه با ذكر رواياتى كه اكثر آنها ضعيف و بلكه موضوع است.
+
*۱۴. ارشاد طلاب الحقائق الی معرفة سنن خیر الخلائق، ابوزکریا یحیی بن شرف النووی (م۶۷۶قتحقیق: دکتر نورالدین عتر، بیروت: دارالبشائر الاسلامیة، چاپ دوم، ۱۴۱۱ق/۱۹۹۱م. این کتاب همچنان که مولف در مقدمه کتاب گفته است تلخیص مقدمه ابن صلاح است. او مجدداً این کتاب را مختصر کرد و با نام، التقریب والتیسیر فی معرفة سنن البشیر النذیر عرضه کرد.
  
==تالیفات مصطلح الحدیث اهل سنت از قرن هفتم تا قرن دهم==
+
*۱۵. المختصر فی علم اصول الحدیث النبوی، ابن النفیس علاءالدین علی بن ابی الحَرَم القَرَشی (م۶۸۷ ق)، دراسة و تحقیق: دکتر یوسف زیدان، قاهره: الدار المصریة اللبنانیة، چاپ اول، ۱۴۱۲ ق/۱۹۹۱ م.
  
۱۳. مقدمة ابن الصلاح فى علوم الحديث، أبو عمرو تقى الدين عثمان بن عبد الرحمان بن عثمان بن موسى الكُردى الشهرزورى الشرخانى، مشهور به ابن صلاح (۵۷۷ - ۶۴۳ ق)، تحقيق و تعليق : مصطفى ريب البغا، دمشق: مطبعة الصباح، چاپ اول، ۱۴۰۴ ق / ۱۹۸۴ م. كتاب مقدمه قبل از اينكه اثر تأليفى باشد، اثر املايى است؛ يعنى ابن صلاح، جزوات درسى خود را به شاگردان املا كرده و در آخر، بررسى كرده و مقدمه اى بر آن نوشته است. از آنجا كه اين كتاب مقدمه اى براى حديث شناسى است، آن را مقدمه ناميده اند.  
+
*۱۶. القصیدة الغرامیة فی مصطلح حدیث خیرالبریة، العلامة شهاب الدین أحمد بن فَرَح الإشبیلی الشافی (۶۲۵-۶۹۹ ق)، شرح و تحقیق: الاستاذ الدکتور مصطفی ابوسلیمان الندوی، الریاض: دارالخانی، چاپ اول، ۱۴۱۴ ق/۱۹۹۴ م. این قصیده در ۲۰ بیت سروده شده است. در مقدمه کتاب سیزده شرح برای این قصیده برشمرده است. کتاب در قطع جیبی در ۱۵۶ صفحه به چاپ رسیده است.
  
14. ارشاد طلاب الحقائق الی معرفة سنن خیر الخلائق(ص)، ابو زکریا یحیی بن شرف النووی(م 676ق)، تحقیق : دکتر نور الدین عتر، بیروت: دار البشائر الاسلامیة، چاپ دوم، 1411ق / 1991م. این کتاب هم چنان که موءلف در مقدمه کتاب گفته است تلخیص مقدمه ابن صلاح است. او مجدداً این کتاب را مختصر کرد و با نام، التقریب و التیسیر فی معرفة سنن البشیر النذیر عرضه کرد.  
+
*۱۷. الإقتراح فی بیان الإصطلاح، و ما أضیف إلی ذلک من الأحادیث المعدوة فی الصحاح، الإمام أبوالفتح محمّد بن علی بن دقیق العید (م۷۰۲ق)، تحقیق: دکتر عامر حسن صبری، بیروت: دارالبشائر الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۷ ق/۱۹۹۶م. این کتاب در ۱۰ باب تألیف شده است.
  
15. المختصر فی علم اصول الحدیث النبوی، ابن النفیس علاء الدین علی بن ابی الحَرَم القَرَشی (م687 قدراسة و تحقیق: دکتر یوسف زیدان، قاهره: الدار المصریة اللبنانیة، چاپ اول، 1412 ق / 1991 م.  
+
*۱۸. علم الحدیث، شیخ الإسلام تقی الدین ابوالعباس احمد بن عبدالحلیم بن تیمیة معروف به [[ابن تیمیه]] (م۷۲۸قتحقیق و تعلیق: موسی محمّدعلی، بیروت: دارالکتب، چاپ دوم، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۴م.
  
16. القصیدة الغرامیة فی مصطلح حدیث خیر البریة، العلامة شهاب الدین أحمد بن فَرَح الإشبیلی الشافی (625 699 قشرح و تحقیق : الاستاذ الدکتور مصطفی ابوسلیمان الندوی، الریاض: دار الخانی، چاپ اول، 1414 ق/ 1994 م.  
+
*۱۹. المنهل الروی فی مختصر علوم الحدیث النبوی، الامام بدر الدین محمّد بن ابراهیم بن جماعة (۶۳۹-۷۳۳ق)، تحقیق: دکتر محیی الدین عبد الرحمن رمضان، دمشق: دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۶ ق/۱۹۸۶ م. این کتاب، اختصار مقدمه ابن صلاح است.
  
این قصیده در 20 بیت سروده شده است. در مقدمه کتاب سیزده شرح برای این قصیده بر شمرده است. کتاب در قطع جیبی در 156 صفحه به چاپ رسیده است.  
+
*۲۰. الخلاصة فی اصول الحدیث، الحسین بن عبداللّه الطیّبی (م۷۴۳ق)، تحقیق: صحبی السامرائی، بغداد: إحیاء التراث الإسلامی، ۱۳۹۱ ق/۱۹۷۱م؛ بیروت، ۱۴۰۵ ق/۱۹۸۵م. از کتاب خلاصه ای از کتب مقدمه ابن صلاح، تقریب نووی و المنهل الروی ابن جماعة است و فوایدی از مقدمه جامع الأصول ابن الاثیر و سایر کتب مصطلح الحدیث نیز بدان افزوده شده است. مطالب موجز و مختصری در زمینه مصطلح الحدیث دارد و به سبکی بدیع و متفاوت با مقدمه ابن صلاح است. این کتاب دو باب کلی دارد: مصطلحات حدیث و اوصاف راویان و متعلقات آن. این کتاب از منابع مهم مصطلح الحدیث به ویژه پس از طیبی است.
  
17. الإقتراح فی بیان الإصطلاح، و ما أضیف إلی ذلک من الأحادیث المعدوة فی الصحاح، الإمام أبوالفتح محمّد بن علی بن دقیق العید (م 702 قتحقیق: دکتر عامر حسن صبری، بیروت: دار البشائر الإسلامیة، چاپ اول، 1417 ق / 1996م. این کتاب در 10 باب تألیف شده است
+
*۲۱. الموقظة فی علم مصطلح الحدیث، الامام الحافظ المحدث الموءرخ شمس الدین محمّد بن احمد الذهبی (۶۷۳-۷۴۸قعبدالفتاح ابوغُدّة، حلب: مکتبة المطبوعات الاسلامیة؛ بیروت: حلب دارالبشائر الاسلامیة، چاپ دوم، ۱۴۱۲ ق/۱۹۹۱م. در این کتاب ۲۴ نوع از انواع علم مصطلح الحدیث ذکر و شرح شده است. این کتاب در حقیقت، تلخیص کتاب الاقتراح ابن دقیق العید است که اقتراح نیز از مختصرات مقدمه ابن صلاح است.
  
18. علم الحدیث، شیخ الإسلام تقی الدین ابوالعباس احمد بن عبد الحلیم بن تیمیة معروف به ابن تیمیة (م 728 ق)، تحقیق و تعلیق : موسی محمّدعلی، بیروت: دارالکتب، چاپ دوم، 1405 ق/ 1984م.  
+
*۲۲. اختصار علوم الحدیث، الحافظ اسماعیل بن عمر الشهیر بابن کثیر (۷۰۱-۷۷۴ق) این کتاب در عین ایجاز و اختصار، مستدرکی بر کتاب ابن صلاح نیز به شمار می رود. مولف علاوه بر تلخیص مقدمه ابن صلاح نظر خود را نیز افزوده ست. این کتاب به وسیله‌ی محدث معروف، احمد محمّد شاکر شرح مختصری شده است.
  
19. المنهل الروی فی مختصر علوم الحدیث النبوی، الامام بدر الدین محمّد بن ابراهیم بن جماعة (639 733ق)، تحقیق : دکتر محیی الدین عبد الرحمن رمضان، دمشق: دارالفکر، چاپ دوم، 1406 ق / 1986 م. این کتاب، اختصار مقدمه ابن صلاح است  
+
*۲۳. الباعث الحثیث شرح اختصار علوم الحدیث، احمد محمّد شاکر، مصر: مطبعة محمّدعلی صبیح، چاپ سوم، ۱۳۷۰ق/۱۹۵۱م. در این کتاب، اختصار علوم حدیث در متن و شرح آن، الباعث الحثیث در پاورقی آمده است.
  
20 الخلاصة فی اصول الحدیث، الحسین بن عبداللّه الطیّبی (م 743ق)، تحقیق: صحبی السامرائی، بغداد: إحیاء التراث الإسلامی، 1391 ق / 1971 م ؛ بیروت، 1405 ق / 1985م. از کتاب خلاصه ای از کتب مقدمه ابن صلاح، تقریب نووی و المنهل الروی ابن جماعة است و فوایدی از مقدمه جامع الأصول ابن الاثیر و سایر کتب مصطلح الحدیث نیز بدان افزوده شده است. مطالب موجز و مختصری در زمینه مصطلح الحدیث دارد و به سبکی بدیع و متفاوت با مقدمه ابن صلاح است. این کتاب دو باب کلی دارد : 1.مصطلحات حدیث، 2. اوصاف راویان و متعلقات آن.  این کتاب از منابع مهم مصطلح الحدیث بویژه پس از طیبی است.  
+
*۲۴. النکت علی مقدمة ابن الصلاح، بدرالدین الزرکشی (م۷۹۴ق)، تحقیق: دکتر زین العابدین بن محمد بدا، ریاض: مکتبة أضواء السلف، ۱۴۱۹ ق. این کتاب شرحی بر مقدمه ابن صلاح است. روش زرکشی این است که عباراتی را ذکر می کند و سپس می نویسد: «فیه امور» آنگاه مورد به مورد بحث می کند.
  
21. الموقظة فی علم مصطلح الحدیث، الامام الحافظ المحدث الموءرخ شمس الدین محمّد بن احمد الذهبی (673 748قعبدالفتاح ابوغُدّة، حلب: مکتبة المطبوعات الاسلامیة ؛ بیروت: حلب دار البشائر الاسلامیة، چاپ دوم، 1412 ق / 1991 م. در این کتاب 24 نوع از انواع علم مصطلح الحدیث ذکر و شرح شده است. این کتاب در حقیقت، تلخیص کتاب الاقتراح ابن دقیق العید است، که اقتراح نیز از مختصرات مقدمه ابن صلاح است.  
+
*۲۵. الشذّ الفَیّاح من علوم ابن الصلاح، الشیخ برهان الدین الأبناسی، إبراهیم بن موسی بن أیوب البرهان الأبناسی (۷۲۵-۸۰۲ قتحقیق: صلاح فتحی هَلَل ابوخُبَیْب، الریاض: مکتبة الرشد، چاپ اول، ۱۴۱۸ ق/۱۹۹۸م. کتاب شامل مطالب کتاب مقدمه ابن صلاح و عراقی است و دربردارنده‌ی: صحیح، حسن، ضعیف، مسند، متصل، مرفوع، موقوف، مقطوع، مرسل، منقطع، معضل، تدلیس، شاذ، منکر، اعتبار، شاهد، زیادات الثقات، افراد، معلل، مضطرب، مدرج، المختلق المصنوع، مقلوب، صفة من تقبل روایته و من ترد، کیفیة سماع الحدیث و تحمله و صفة، ضبطه، کتابة الحدیث و کیفیة ضبط الکتاب، صفة روایة الحدیث و شروط أدائه، آداب المحدث، آداب طالب الحدیث... که تا ۶۵ نوع از انواع علوم حدیث را برمی شمرد.
  
22. اختصار علوم الحدیث، الحافظ اسماعیل بن عمر الشهیر بابن کثیر (701 774ق) این کتاب در عین ایجاز و اختصار، مستدرکی بر کتاب ابن صلاح نیز به شمار می رود. موءلف، علاوه بر تلخیص مقدمه ابن صلاح نظر خود را نیز افزوده ست. این کتاب به وسیله‌ی محدث معروف، احمد محمّد شاکر شرح مختصری شده است.  
+
*۲۶. المُقْنِع فی علوم الحدیث، سراج الدین عمر بن علی بن احمد الانصاری المشهور بابن المّلَقّن الشافعی (۷۲۳-۸۰۴ ق)، تحقیق: عبدالله بن یوسف الجدیع، المملکة العربیة السعودیة: دار فوّاز للنشر، ۱۴۱۳ ق/۱۹۹۲م. این کتاب نیز تلخیص کتاب ابن صلاح همراه با اضافاتی از مولف است که اضافات وی داخل قوس و یا با «قلت» مشخص شده است. انواع علوم الحدیث در این کتاب، همان ۶۵ نوع کتاب ابن صلاح و با همان ترتیب است.
  
23. الباعث الحثیث شرح اختصار علوم الحدیث، احمد محمّد شاکر، مصر: مطبعة محمّد علی صبیح، چاپ سوم، 1370ق / 1951م. در این کتاب، اختصار علوم حدیث در متن و شرح آن، الباعث الحثیث، در پاورقی آمده است.  
+
*۲۷. محاسن الاصطلاح فی تضمین ابن الصلاح، الامام سراج الدین عمر بن اَسْلان البلقینی الشافعی (م۸۰۵ق)، تحقیق: خلیل المنصور، بیروت: دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۲۰ق/۱۹۹۹م. این کتاب شامل اصل مقدمه ابن صلاح، همراه با توضیحات و تعلیقات است. این کتاب به وسیله‌ی دارالمعارف قاهره، همراه با مقدمه ابن صلاح با نام مقدمه ابن صلاح و محاسن الاصطلاح چاپ شده است. تصحیح و چاپ جدید بر دست دکتر عائشة عبدالرحمن بنت الشاطی ارسال ۱۴۰۹ق/۱۹۸۹م، تصحیح و در تاریخ ۱۴۱۱ ق/۱۹۹۰ م چاپ شده است. در این چاپ، مقدمه ای مفصل درباره‌ یابن صلاح و بلقینی در ابتدای کتاب نگاشته شده است.
  
24. النکت علی مقدمة ابن الصلاح، بدر الدین الزرکشی (م 794 ق)، تحقیق : دکتر زین العابدین بن محمد بدا، ریاض: مکتبة أضواء السلف، 1419 ق. این کتاب شرحی بر مقدمه ابن صلاح است. روش زرکشی این است که عباراتی را ذکر می کند و سپس می نویسد : «فیه امور»، آن گاه مورد به مورد بحث می کند.  
+
*۲۸. التقیید والایضاح، شرح مقدمه ابن الصلاح، الحافظ زین الدین عبدالرحیم بن الحسین العراقی (۷۲۵-۸۰۶ ق) تحقیق: عبدالرحمن محمّد عثمان، دارالفکر، ۱۴۰۱ ق/۱۹۸۱ م. متن مقدمه ابن صلاح در بالا و شرح و توضیح عراقی در پاورقی آمده است. دارالحدیث للطباعة والنشر والتوزیعِ بیروت این کتاب را به همراه کتاب المصباح علی مقدمة ابن الصلاح، الشیخ محمّد راغب الطبّاخ در سال ۱۴۰۵ق/۱۹۸۴م (چاپ دوم) چاپ کرده است.
  
25. الشذّ الفَیّاح من علوم ابن الصلاح، الشیخ برهان الدین الأبناسی، إبراهیم بن موسی بن أیوب البرهان الأبناسی (725 802 ق)، تحقیق : صلاح فتحی هَلَل ابو خُبَیْب، الریاض: مکتبة الرشد، چاپ اول، 1418 ق / 1998م. کتاب شامل مطالب کتاب مقدمه ابن صلاح و عراقی است و در بردارنده‌ی : صحیح، حسن، ضعیف، مسند، متصل، مرفوع، موقوف، مقطوع، مرسل، منقطع، معضل، تدلیس، شاذ، منکر، اعتبار، شاهد، زیادات الثقات، افراد، معلل، مضطرب، مدرج، المختلق المصنوع، مقلوب، صفة من تقبل روایته و من ترد، کیفیة سماع الحدیث و تحمله و صفة، ضبطه، کتابة الحدیث و کیفیة ضبط الکتاب، صفة روایة الحدیث و شروط أدائه، آداب المحدث، آداب طالب الحدیث... که تا 65 نوع از انواع علوم حدیث را بر می شمرد.  
+
*۲۹. الفیة الحدیث الحافظ العراقی، ابوالفضل زین الدین عبدالرحیم بن الحسین (۷۲۵-۸۰۶ق)، تحقیق و تصحیح: احمد محمّد شاکر، بیروت: عالم الکتب؛ قاهره: مکتبة السنة، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م. عراقی پس از نوشتن این الفیه که به نام التبصرة والتذکرة نیز معروف است، خود به شرح آن مبادرت کرد.
  
26. المُقْنِع فی علوم الحدیث، سراج الدین عمر بن علی بن احمد الانصاری المشهور بابن المّلَقّن الشافعی (723 804 ق)، تحقیق : عبدالله بن یوسف الجدیع، المملکة العربیة السعودیة: دار فوّاز للنشر، 1413 ق / 1992م. این کتاب نیز تلخیص کتاب ابن صلاح همراه با اضافاتی از موءلف است، که اضافات وی داخل قوس و یا با «قلت» مشخص شده است. انواع علوم الحدیث در این کتاب، همان 65 نوع کتاب ابن صلاح و با همان ترتیب است.  
+
*۳۰. فتح المغیث بشرح الفیة الحدیث، الحافظ العراقی، تحقیق و تعلیق: محمود ربیع که همراه با الفیه‌ی وی چاپ شده است. ظاهراً عراقی ۲ شرح بر الفیه داشته است: اول، شرح مفصل و مطول که چاپ نشده است. دوم، تلخیص آن شرح مفصل به نام فتح المغیث بشرح الفیة الحدیث، برخی همین شرح را التبصرة والتذکرة می دانند. شرح عراقی شامل آرای دانشمندان قبل از وی مثل ابن کثیر، ابن صلاح و متقدمان است و افزونی هایی بر مقدمه ابن صلاح دارد.
  
27. محاسن الاصطلاح فی تضمین ابن الصلاح، الامام سراج الدین عمر بن اَسْلان البلقینی الشافعی (م 805 ق)، تحقیق : خلیل المنصور، بیروت: دارالکتب العلمیة، چاپ اول، 1420 ق / 1999 م. این کتاب، شامل اصل مقدمه ابن صلاح، همراه با توضیحات و تعلیقات است.  
+
*۳۱. جواهرالاصول فی علم حدیث الرسول، ابوالفیض محمّد بن علی الفارسی الحنفی المشهور به فصیح الهروی (م۸۳۷ق) تحقیق و تعلیق: ابوالمعالی قاضی اطهر المبارکفوری، المدینة المنورة: المکتبة العمیلة، ۱۳۷۳ ق.
  
این کتاب به وسیله‌ی دارالمعارف قاهره، همراه با مقدمه ابن صلاح با نام مقدمه ابن صلاح و محاسن الاصطلاح چاپ شده است. تصحیح و چاپ جدید بر دست دکتر عائشة عبدالرحمن بنت الشاطی ء ارسال 1409ق/ 1989م، تصحیح و در تاریخ 1411 ق / 1990 م چاپ شده است. در این چاپ، مقدمه ای مفصل در باره‌یابن صلاح و بلقینی در ابتدای کتاب نگاشته شده است.  
+
*۳۲. تنقیح الانظار فی علوم الاثار، حافظ محمّد بن ابراهیم، المعروف بابن الوزیر (۷۷۵-۸۴۰ق)، قاهره: دارالفکر، ۱۳۶۶ ق/۱۹۴۷م. این کتاب متن مختصری در زمینه‌ی مصطلح الحدیث است و شامل مسائل اصلی این علم و بیان آرا و نظرات علما به گونه ای که هر سخنی را به صاحب آن نسبت می دهد و اگر در اقوال نقصی وجود داشته باشد، آن را برمی نُماید و به آن می پردازد.
  
28. التقیید و ا لایضاح، شرح مقدمه ابن الصلاح، الحافظ زین الدین عبد الرحیم بن الحسین العراقی(725، 806 ق) تحقیق : عبد الرحمن محمّد عثمان، دار الفکر، 1401 ق / 1981 م. متن مقدمه ابن صلاح در بالا و شرح و توضیح عراقی در پاورقی آمده است. دارالحدیث للطباعة و النشر و التوزیعِ بیروت این کتاب را به همراه کتاب المصباح علی مقدمة ابن الصلاح، الشیخ محمّد راغب الطبّاخ در سال 1405 ق / 1984 م (چاپ دوم) چاپ کرده است.  
+
*۳۳. النکت علی کتاب ابن الصلاح، [[ابن حجرعسقلانی|احمد بن علی بن محمّد بن حجر العسقلانی]] (۷۷۳-۸۵۲ ق)، تحقیق: دکتر ربیع بن هادی عمیر، مدینه: جامعة اسلامیة، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴ م. محقق، کتاب النکت شامل شرح مختصر و استدراک بعضی از مطالب کتاب ابن صلاح است. نکته گیری های ابن حجر بر ابن صلاح در چهار زمینه است: دفاع از ابن صلاح، اعتراض بر او و مناقشه با او، شرح برخی مطالب لغوی و اصطلاحی، مطالب اضافی بر مطالب کتاب ابن صلاح. نکته گیری های ابن حجر بر حافظ عراقی بیشتر حالت بحث و مناقشه با او دارد تا توجیه و تأیید نظرات استاد.
  
29. الفیة الحدیث الحافظ العراقی، ابوالفضل زین الدین عبد الرحیم بن الحسین (725 806ق)، تحقیق و تصحیح : احمد محمّد شاکر، بیروت: عالم الکتب ؛ قاهره: مکتبة السنة، چاپ دوم، 1408 ق/ 1988 م. عراقی پس از نوشتن این الفیه که به نام التبصرة و التذکرة نیز معروف است، خود به شرح آن مبادرت کرد.  
+
*۳۴. نخبة الفکر فی مصطلح اهل الأثر، احمد بن علی بن محمّد بن حجر العسقلانی (۷۷۳-۸۵۲ ق). اصل این کتاب پنج صفحه است که به درخواست برخی که احتمالاً عز بن جماعة یا شمس الدین زرکشی بوده اند اصطلاحات حدیثی را به صورت مختصر آورده است. ابن حجر متن نخبة الفکر خود را شرح کرده است.
  
30. فتح المغیث بشرح الفیة الحدیث، الحافظ العراقی، تحقیق و تعلیق: محمود ربیع، که همراه با الفیه‌ی وی چاپ شده است. ظاهراً عراقی 2 شرح بر الفیه داشته است :اول، شرح مفصل و مطول که چاپ نشده است . دوم، تلخیص آن شرح مفصل، به نام فتح المغیث بشرح الفیة الحدیث، برخی همین شرح را التبصرة و التذکرة می دانند. شرح عراقی شامل آرای دانشمندان قبل از وی مثل ابن کثیر، ابن صلاح و متقدمان است و افزونیهایی بر مقدمه ابن صلاح دارد.  
+
*۳۵. نزهة النظر فی توضیح نخبة الفکر فی مصطلح أهل الأثر، ابن حجر عسقلانی (۷۷۳-۸۵۲ق)، تحقیق: نورالدین عتر، بیروت دمشق: دارالخیر، چاپ دوم، ۱۴۱۴ ق/۱۹۹۲م. ترتیب نخبة الفکر مبتکرانه است و از مولفان قبل بخصوص ابن صلاح تقلید نکرده است. پس از ابن حجر، کتاب نخبة الفکر و شرح آن به طور بی سابقه ای مورد استقبال دانشمندان قرار گرفت و در مدت کوتاهی بیش از پنجاه کتاب در طول آن تألیف شد.
  
31. جواهر الاصول فی علم حدیث الرسول، ابوالفیض محمّد بن علی الفارسی الحنفی المشهور به فصیح الهروی (م 837 ق) تحقیق و تعلیق : ابوالمعالی قاضی اطهر المبارکفوری، المدینة المنورة: المکتبة العمیلة، 1373 ق.  
+
*۳۶. جواهرالاصول فی علم حدیث الرسول، الامام العلامة ابوالفیض محمّد بن علی الفارسی (م۸۷۳ق)، شرح و ترجمه اعلام و تعلیق: الشیخ صلاح محمّد محمّد عُوَیْضَة، بیروت: دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۳ق/۱۹۹۲م.
  
32. تنقیح الانظار فی علوم الاثار، حافظ محمّد بن ابراهیم، المعروف بابن الوزیر(775 840 ق)، قاهره: دارالفکر، 1366 ق / 1947م. این کتاب، متن مختصری در زمینه‌ی مصطلح الحدیث است و شامل مسائل اصلی این علم و بیان آرا و نظرات علما، به گونه ای که هر سخنی را به صاحب آن نسبت می دهد  و اگر در اقوال، نقصی وجود داشته باشد، آن را بر می نُماید و به آن می پردازد
+
*۳۷. رسالتان فی مصطلح الحدیث؛ رسالة فی اصول الحدیث، الشریف الجرجانی، علی بن محمّدعلی الحسینی معروف به السید الشریف السید السند (۷۴۰-۸۱۶ق)؛ و کتاب المختصر فی علم الأثر، محی الدین أبوعبداللّه الکافیجی الحنفی، محمّد بن سلیمان بن سعد [او سعید] بن سعود الرومی البرعمی (۷۸۸-۸۷۹ ق)، تحقیق: الدکتور علی زوین، دارالرشید دارالریاض، چاپ اول، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.
  
33. النکت علی کتاب ابن الصلاح، احمد بن علی بن محمّد بن حجر العسقلانی (773 852 ق)، تحقیق : دکتر ربیع بن هادی عمیر، مدینه: جامعة اسلامیة، 1404 ق/ 1984 م. محقق، کتاب النکت شامل شرح مختصر و استدراک بعضی از مطالب کتاب ابن صلاح است. نکته گیریهای ابن حجر بر ابن صلاح در چهار زمینه است : 1. دفاع از ابن صلاح، 2. اعتراض بر او و مناقشه با او، 3. شرح برخی مطالب لغوی و اصطلاحی، 4. مطالب اضافی بر مطالب کتاب ابن صلاح. نکته گیریهای ابن حجر بر حافظ عراقی بیشتر حالت بحث و مناقشه با او دارد، تا توجیه و تأیید نظرات استاد.  
+
*۳۸. فتح المغیث شرح الفیة الحدیث، الامام شمس الدین محمّد بن عبدالرحمن بن محمّدالسخاوی (م۹۰۲ق)، تحقیق و تعلیق: شیخ صلاح محمّد محمّد عویضة، بیروت: دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۶م. شرح الفیه‌ی عراقی در حدیث است.
  
34. نخبة الفکر فی مصطلح اهل الأثر، احمد بن علی بن محمّد بن حجر العسقلانی (773 852 ق). اصل این کتاب پنج صفحه است، که به درخواست برخی که احتمالاً عز بن جماعة یا شمس الدین زرکشی بوده اند اصطلاحات حدیثی را به صورت مختصر آورده است. ابن حجر متن نخبة الفکر خود را شرح کرده است.  
+
*۳۹. بلغة الحثیث الی علم الحدیث، الإمام العلامة جمال الدین أبوالمحاسن یوسف بن حسن بن احمد بن حسن بن عبدالهادی المقدسی الحنبلی المعروف بابن المَبْرِد (۸۴۰-۹۰۹ ق)، تحقیق: صلاح بن عایض الشلاحی، بیروت: دار ابن حزم، چاپ اول، ۱۴۱۶ ق/۱۹۹۵ م. کتابی مختصر در زمینه‌ی مصطلح الحدیث است که در قطع کوچک در ۶۰ صفحه با مقدمه ای درباره‌ی مولف نگاشته شده است.
  
35. نزهة النظر فی توضیح نخبة الفکر فی مصطلح أهل الأثر، ابن حجر عسقلانی (773 852ق)، تحقیق : نور الدین عتر، بیروت دمشق: دار الخیر، چاپ دوم، 1414 ق /1992 م.ترتیب نخبة الفکر مبتکرانه است و از موءلفان قبل بخصوص ابن صلاح تقلید نکرده است.
+
*۴۰. حاشیة علی شرح نخبة الفکر (نزهة النظر)، تألیف: کمال الدین محمّد بن ابی شریف المقدسی (م۹۰۶ق)، تحقیق: دکتر ابراهیم بن ناصر الناصر، ریاض: دارالوطن للنشر، ۱۹۹۹م. مولف، شاگرد ابن حجر است. وی در کتاب پس از ترجمه مختصر صاحب شرح، اصل شرح را آغاز می کند، که متن نزهة النظر در وسط و پاورقی های محقق در ردیف سوم آمده است. این کتاب، شرح مختصری از نزهة النظر است.
  
پس از ابن حجر، کتاب نخبة الفکر و شرح آن به طور بی سابقه ای مورد استقبال دانشمندان قرار گرفت و در مدت کوتاهی بیش از پنجاه کتاب در طول آن تألیف شد.  
+
*۴۱. تدریب الراوى فى شرح تقریب النواوى، [[سیوطی|جلال الدین عبدالرحمن بن ابى بکر السیوطى]] (۸۴۹-۹۱۱ق) تحقیق و تعلیق: دکتر احمد عُمَر هاشم، بیروت، دارالکتاب العربى، ۱۴۱۴ ق/۱۹۹۳م. در این کتاب عین کتاب «التقریب» نواوى به صورت معرب آمده، آنگاه در پاورقى شرح سیوطى ذکر شده است.
  
36. جواهر الاصول فی علم حدیث الرسول، الامام العلامة ابو الفیض محمّد بن علی الفارسی (م873ق)، شرح و ترجمه اعلام و تعلیق : الشیخ صلاح محمّد محمّد عُوَیْضَة، بیروت: دارالکتب العلمیة، چاپ اول، 1413 ق / 1992 م.  
+
*۴۲. الفیة الحدیث (نظم الدرر فى علم الاثر)، جلال الدین عبدالرحمن بن ابى بکر السیوطى (۸۴۹-۹۱۱قبیروت، دارالفکر للطباعة و النشر والتوزیع، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۳م. این کتاب با شرح و تحقیق احمد محمد شاکر نیز چاپ شده است. همچنین توسط شیخ محمد بن علامه على بن آدم بن موسى الاتیوبى (مدرس دارالحدیث خیریة مکة المکرمة) با نام اسعاف ذوى الوطر بشرح نظم الدرر فى علم الاثر شرح شده و در دو مجلد توسط مکتبة الغرباء الاثریة در [[مدینه]] و به سال ۱۴۱۴ق به چاپ رسیده است.
  
37. رسالتان فی مصطلح الحدیث، 1. رسالة فی اصول الحدیث، الشریف الجرجانی، علی بن محمّد علی الحسینی معروف به السید الشریف السید السند (740 816 ق)، 2. کتاب المختصر فی علم الأثر، محی الدین أبو عبداللّه الکافیجی الحنفی، محمّد بن سلیمان بن سعد [او سعید] بن سعود الرومی البرعمی (788 879 ق)، تحقیق : الدکتور علی زوین، دار الرشید دار الریاض، چاپ اول، 1407 ق / 1987م.  
+
*۴۳. البحر الذى ذخر فى شرح الفیة الأثر، جلال الدین عبدالرحمن بن ابى بکر السیوطى (۸۴۹-۹۱۱ق)، تحقیق و تعلیق: ابى انس انیس بن احمد بن طاهر الاندونیسى، مدینة المنورة، مکتبة الغرباء الاثریة، ۱۴۲۰ق/۱۹۹۹م. این کتاب که شرح سیوطی است بر الفیه خود، در سه جلد به چاپ رسیده است.
  
38. فتح المغیث شرح الفیة الحدیث، الامام شمس الدین محمّد بن عبدالرحمن بن محمّدالسخاوی (م 902 ق)، تحقیق و تعلیق : شیخ صلاح محمّد محمّد عویضة، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1417 ق / 1996 م. شرح الفیه‌ی عراقی در حدیث است.  
+
*۴۴. الفلک الدوار فى علوم الحدیث والفقه والاثار، السید صارم الدین ابراهیم بن محمد الوزیر (۸۳۴-۹۱۴ق)، تحقیق و تعلیق: محمد یحیى سالم عزان، صعدة (یمن)، مکتبة التراث الاسلامى؛ صنعاء دارالتراث الیمنى، چاپ اول، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۴م. نویسنده که خود زیدى مذهب است در این کتاب تلاش ها و نقش [[شیعه|شیعه]] را به طور عموم و [[زیدیه|زیدیه]] را به طور اخص در زمینه علم الحدیث بیان مى کند.
  
39. بلغة الحثیث الی علم الحدیث، الإمام العلامة جمال الدین أبو المحاسن یوسف بن حسن بن احمد بن حسن بن عبدالهادی المقدسی الحنبلی المعروف بابن المَبْرِد (840 909 ق)، تحقیق : صلاح بن عایض الشلاحی، بیروت: دار ابن حزم، چاپ اول، 1416 ق / 1995 م. کتابی مختصر در زمینه‌ی مصطلح الحدیث است، که در قطع کوچک در 60 صفحه با مقدمه ای درباره‌ی موءلف نگاشته شده است.
+
*۴۵. فتح الباقى بشرح الفیة العراقى، ابوزکریا محمد الانصارى السنیکى الازهرى (م۹۲۶قتحقیق و تعلیق: الحافظ ثناءاللّه الزاهدى (از علماى پاکستانبیروت، دار ابن حزم الجامعة الاسلامیة، ۱۴۲۰ق/۱۹۹۹م؛ صادق آباد - پاکستان. این کتاب شرح نسبتاً جامعى از الفیه عراقى است.
 
 
40. حاشیة علی شرح نخبة الفکر (نزهة النظر)، تألیف : کمال الدین محمّد بن ابی شریف المقدسی (م 906ق)، تحقیق : دکتر ابراهیم بن ناصر الناصر، ریاض: دارالوطن للنشر، 1999 م. موءلف، شاگرد ابن حجر است. وی در کتاب، پس از ترجمه مختصر صاحب شرح، اصل شرح را آغاز می کند، که متن نزهة النظر در وسط و پاورقی های محقق در ردیف سوم آمده است. این کتاب، شرح مختصری از نزهة النظر است.
 
 
 
۴۱. تدريب الراوى فى شرح تقريب النواوى، حافظ جلال الدين عبدالرحمن بن ابى بكر السيوطى (۸۴۹ - ۹۱۱ق) تحقيق و تعليق: دكتر احمد عُمَر هاشم، بيروت، دارالكتاب العربى، ۱۴۱۴ ق / ۱۹۹۳م. در اين كتاب عين كتاب «التقريب» نواوى به صورت معرب آمده، آن گاه در پاورقى شرح سيوطى ذكر شده است.
 
 
 
۴۲. الفية الحديث (نظم الدرر فى علم الاثر)، جلال الدين عبد الرحمن بن ابى بكر السيوطى (۸۴۹ - ۹۱۱ق)، بيروت، دار الفكر للطباعة و النشر و التوزيع، ۱۴۱۴ ق/۱۹۹۳م.
 
 
 
اين كتاب با شرح و تحقيق احمد محمد شاكر نيز چاپ شده است. همچنين توسط شيخ محمد بن علامه على بن آدم بن موسى الاتيوبى (مدرس دار الحديث خيرية مكة المكرمة) با نام اسعاف ذوى الوطر بشرح نظم الدرر فى علم الاثر شرح شده و در دو مجلد توسط مكتبة الغرباء الاثرية در مدينه و به سال ۱۴۱۴ق به چاپ رسيده است. ۴۳. البحر الذى ذخر فى شرح الفية الأثر، جلال الدين عبد الرحمن بن ابى بكر السيوطى (۸۴۹ - ۹۱۱ق)،تحقيق و تعليق: ابى انس انيس بن احمد بن طاهر الاندونيسى، مدينة المنورة، مكتبة الغرباء الاثرية، ۱۴۲۰ق / ۱۹۹۹م. اين كتاب که شرح سیوطی است بر الفیه خود، در سه جلد به چاپ رسيده است
 
 
 
۴۴. الفلك الدوار فى علوم الحديث و الفقه و الاثار، السيد صارم الدين ابراهيم بن محمد الوزير(۸۳۴ - ۹۱۴ق)، تحقيق و تعليق: محمد يحيى سالم عزان، صعدة (يمن)، مكتبة التراث الاسلامى؛ صنعاء، دار التراث اليمنى، چاپ اول، ۱۴۱۵ق / ۱۹۹۴م. نويسنده كه خود زيدى مذهب است در اين كتاب تلاشها و نقش شيعه را به طور عموم و زيديه را به طور اخص در زمينه علم الحديث بيان مى كند.
 
 
 
۴۵. فتح الباقى بشرح الفية العراقى، ابو زكريا محمد الانصارى السنيكى الازهرى (م ۹۲۶قتحقيق و تعليق: الحافظ ثناء اللّه الزاهدى (از علماى پاكستانبيروت، دار ابن حزم الجامعة الاسلامية، ۱۴۲۰ق / ۱۹۹۹م؛ صادق آباد - پاكستان. اين كتاب شرح نسبتاً جامعى از الفيه عراقى است.
 
  
 
==کتابهای مصطلح الحدیث قرن دهم==  
 
==کتابهای مصطلح الحدیث قرن دهم==  
  
۴۶. قَفْو الأثر فى صَفْو علوم الأثر، الامام العلامة رضى الدين محمد بن ابراهيم الحلبى الحنفى الشهير به ابن الحنفى (۹۰۸ - ۹۷۱ق)، تحقيق: عبدالفتاح ابوغُدّة، حلب: مكتب المطبوعات الاسلامية ؛ بيروت، دار البشائر الاسلامية، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق. مؤلف اين كتاب، شرح نخبة الفكر را مختصر كرده است. اين كتاب همراه با كتاب بلغة الاريب فى مصطلح آثار المبيب از امام الحافظ المحدث اللغوى محمد مرتضى الزبيدى (م ۱۲۰۵ق) چاپ شده است.  
+
*۴۶. قَفْو الأثر فى صَفْو علوم الأثر، الامام العلامة رضى الدین محمد بن ابراهیم الحلبى الحنفى الشهیر به ابن الحنفى (۹۰۸-۹۷۱ق)، تحقیق: عبدالفتاح ابوغُدّة، حلب: مکتب المطبوعات الاسلامیة؛ بیروت، دارالبشائر الاسلامیة، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق. مؤلف این کتاب، شرح نخبة الفکر را مختصر کرده است. این کتاب همراه با کتاب بلغة الاریب فى مصطلح آثار المبیب از امام الحافظ المحدث اللغوى محمد مرتضى الزبیدى (م۱۲۰۵ق) چاپ شده است.
 
 
۴۷. شرح الديباج المذهب فى مصطلح الحديث، شمس الدين محمد الحنفى التبريزى المشتهر بمنلاحنفى (از علماى قرن دهم)، مصر، مكتبة مصطفى البابى الحلبى،
 
  
چاپ دوم، ۱۳۷۱ق / ۱۹۵۱م. اين كتاب شرح بر كتاب الديباج المذهّب، تأليف السيد الشريف على بن محمد الجرجانى الحنفى از علماى قرن نهم است.
+
*۴۷. شرح الدیباج المذهب فى مصطلح الحدیث، شمس الدین محمد الحنفى التبریزى المشتهر بمنلاحنفى (از علماى قرن دهم)، مصر، مکتبة مصطفى البابى الحلبى، چاپ دوم، ۱۳۷۱ق/۱۹۵۱م. این کتاب شرح بر کتاب الدیباج المذهّب، تألیف السید الشریف على بن محمد الجرجانى الحنفى از علماى قرن نهم است.
  
۴۸. شرحُ شرحِ نخبة الفكر فى مصطلحات اهل الأثر، على بن سلطان محمد الهروى القارى (۹۳۰ - ۱۰۱۴ق)، مقدمه: الشيخ عبد الفتاح ابوغدّة، تحقيق و تعليق: محمد نِزار تميم و هيثم نِزار تميم، بيروت: شركة دار الارقم بن ابى الارقم، ۱۴۱۵ق / ۱۹۹۴م. كتاب همراه با شرح نخبة الفكر (نزهة النظر) است كه متن نزهة النظر در بالا و شرح آن در پايين آمده است.
+
*۴۸. شرحُ شرحِ نخبة الفکر فى مصطلحات اهل الأثر، على بن سلطان محمد الهروى القارى (۹۳۰-۱۰۱۴ق)، مقدمه: الشیخ عبدالفتاح ابوغدّة، تحقیق و تعلیق: محمد نِزار تمیم و هیثم نِزار تمیم، بیروت: شرکة دارالارقم بن ابى الارقم، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۴م. کتاب همراه با شرح نخبة الفکر (نزهة النظر) است که متن نزهة النظر در بالا و شرح آن در پایین آمده است.
  
۴۹. اليواقيت و الدرر، محمد المدعو عبد الرؤوف المناوى (۹۵۲ - ۱۰۲۱)، تحقيق: دكتر مرتضى الزين احمد (استاد دانشكده علوم اسلامى و عربى دانشگاه امام مهدى سودان)، رياض، مكتبة الرشد، ۱۹۹۹م. اين شرح از شروح كلمه به كلمه نزهة النظر است و از تعليقاتى سودمند برخودار است.
+
*۴۹. الیواقیت والدرر، محمد المدعو عبدالرؤوف المناوى (۹۵۲-۱۰۲۱)، تحقیق: دکتر مرتضى الزین احمد (استاد دانشکده علوم اسلامى و عربى دانشگاه امام مهدى سودان)، ریاض، مکتبة الرشد، ۱۹۹۹م. این شرح از شروح کلمه به کلمه نزهة النظر است و از تعلیقاتى سودمند برخودار است.
  
۵۰. مقدمة فى اصول الحديث، المحدث الجليل الشيخ عبد الحق الدهلوى (۹۵۸ - ۱۰۵۲ق)، تقديم و تعليق: سلمان الحسينى الندْوى، بيروت، دار البشائر الاسلامية، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق / ۱۹۸۶م.  
+
*۵۰. مقدمة فى اصول الحدیث، المحدث الجلیل الشیخ عبدالحق الدهلوى (۹۵۸-۱۰۵۲ق)، تقدیم و تعلیق: سلمان الحسینى الندْوى، بیروت، دارالبشائر الاسلامیة، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م. کتاب در قطع کوچک در ۱۱۲ صفحه به چاپ رسیده است.
  
 +
==تألیفات علوم حدیث از قرن یازدهم تا سیزدهم==
  
 +
این دوره عصر رکود و جمود تالیفات حدیثی [[اهل سنت]] است. چنان که محمد محمد ابوزهر در کتاب خود الحدیث والمحدثون بیان مى کند، پایان قرن دهم در بیان اهل سنت، پایان عصر تلاشهاى علمى محدثان است و در قرنهاى یازدهم تا سیزدهم کار درخشانى در حوزه حدیث و به تبع آن مصطلح الحدیث دیده نمى شود. از جمله کتب قرن یازدهم کتاب زیر را مى توان نام برد:
  
كتاب در قطع كوچك در ۱۱۲ صفحه به چاپ رسيده است.
+
*۵۱. شرح البیقونیة فى مصطلح الحدیث، محمد بن صالح بن عثیمین، تحقیق: ابوعبداللّه سید بن عباس الجلیمى، قاهره، مکتبة السنة، الدار السلفیة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م. اصل کتاب، منظومه اى در مصطلح الحدیث است از عمر بن محمد بن فتوح الدمشقى البیقونى الشافعى که تا قبل از ۱۰۸۰ق/۱۶۶۹م زنده بوده است. وى از علماى حدیث و [[اصول فقه]] است و کتاب فتح القادر المغیث در زمینه حدیث از وى است.
  
==تالیفات علوم حدیث از قرن یازدهم تا سیزدهم==
+
در قرن دوازهم کتب زیر را مى توان نام برد:
  
 +
*۵۲. توضیح الافکار لمعانى تنقیح الأنظار، العلامة محمد بن اسماعیل الامیر الحسنى الصنعانى صاحب سبل السلام (۱۰۹۹-۱۱۸۲ق)، تحقیق: محمد محیى الدین عبدالحمید، قاهره، دارالفکر، ۱۳۶۶ق/۱۹۴۷م. این کتاب شرح تنقیح الانظار فى علوم الاثار، تألیف حافظ محمد بن ابراهیم معروف به ابن الوزیر (م۸۴۰ق) است که صنعانى آن را شرح کرده است. در این کتاب، متن تنقیح الانظار در پرانتز و شرح شارح به دنبال آن آمده است. کتاب در دو جلد چاپ شده است.
  
 +
*۵۳. قصب السکر نظم نخبة الفکر، العلامه محمد بن اسماعیل الصنعانى. وى کتاب نخبة الفکر را به نظم درآورده و در ۲۰۶ بیت سروده است.
  
اين دوره عصر ركود و جمود تالیفات حدیثی اهل سنت است. چنان كه محمد محمد ابو زهر در كتاب خود الحديث و المحدثون بيان مى كند، پايان قرن دهم در بيان اهل سنت، پايان عصر تلاشهاى علمى محدثان است و در قرنهاى يازدهم تا سيزدهم كار درخشانى در حوزه حديث و به تبع آن مصطلح الحديث ديده نمى شود. از جمله كتب قرن يازدهم كتاب زير را مى توان نام برد:  
+
در قرن سیزدهم کتب زیر را مى توان یاد کرد:  
  
۵۱. شرح البيقونية فى مصطلح الحديث، محمد بن صالح بن عثيمين، تحقيق: ابوعبد اللّه سيد بن عباس الجليمى، قاهره، مكتبة السنة، الدار السلفية، چاپ اول، ۱۴۱۵ق/ ۱۹۹۵م. اصل كتاب، منظومه اى در مصطلح الحديث است از عمر بن محمد بن فتوح الدمشقى البيقونى الشافعى كه تا قبل از ۱۰۸۰ق / ۱۶۶۹م زنده بوده است. وى از علماى حديث و اصول فقه است و كتاب فتح القادر المغيث در زمينه حديث از وى است.  
+
*۵۴. توجیه النظر الى اصول الأثر، طاهر بن صالح بن احمد الجزائرى الدمشقى (۱۲۶۸-۱۳۳۸ق) (۱۸۵۸-۱۹۲۰م)، بیروت: دارالمعرفة. پایان تألیف کتاب سال ۱۳۲۸ق است.
  
در قرن دوازهم كتب زير را مى توان نام برد:
+
*۵۵. مقدمة فى مصطلح الحدیث، العلامه عبدالقادر بن احمد بن مصطفى بن بدران الدوْمى ثم الدمشقى الحنبلى (۱۲۶۵-۱۳۴۶ق)، اصل متن کتاب ۵۳ صفحه است.
  
۵۲. توضيح الافكار لمعانى تنقيح الأنظار، العلامة محمد بن اسماعيل الامير الحسنى الصنعانى صاحب سبل السلام (۱۰۹۹ - ۱۱۸۲ق)، تحقيق: محمد محيى الدين عبد الحميد، قاهره، دار الفكر، ۱۳۶۶ق / ۱۹۴۷م. اين كتاب شرح تنقيح الانظار فى علوم الاثار، تأليف حافظ محمد بن ابراهيم معروف به ابن الوزير (م ۸۴۰ق) است كه صنعانى آن را شرح كرده است. در اين كتاب، متن تنقيح الانظار در پرانتز و شرح شارح به دنبال آن آمده است. كتاب در دو جلد چاپ شده است.
+
==تألیفات مصطلح الحدیثی در قرن چهاردهم==
  
۵۳. قصب السكر نظم نخبة الفكر، العلامه محمد بن اسماعيل الصنعانى. وى كتاب نخبة الفكر را به نظم در آورده و در ۲۰۶ بيت سروده است.
+
قرن چهاردهم و عصر حاضر به یک معنا در جهان اهل سنت و به تبع آن در میان [[شیعه]]، عصر بازگشت مجدد به حدیث است. یکى از عوامل مهم این بازگشت، حملات مستشرقان به اسلام در این قرن است که موجب شد دانشمندان مسلمان به قرآن و حدیث روى آورند. این بازگشت، آثار فرهنگى متنوعى را در پى داشت؛ لذا مى توان عصر کنونى را عصر پیدایش کتب متنوع در حوزه حدیث برشمرد که عالمان، علاوه بر تدوین کتب جامع مصطلح الحدیث، به تألیف کتابهایى مستقل در شعبه هاى مصطلح الحدیث پرداختند.
 
 
در قرن سيزدهم كتب زير را مى توان ياد كرد:
 
 
 
۵۴. توجيه النظر الى اصول الأثر، طاهر بن صالح بن احمد الجزائرى الدمشقى (۱۲۶۸ - ۱۳۳۸ق) (۱۸۵۸ - ۱۹۲۰م)، بيروت: دار المعرفة. پايان تأليف كتاب سال ۱۳۲۸ق است.
 
 
 
۵۵. مقدمة فى مصطلح الحديث، العلامه عبد القادر بن احمد بن مصطفى بن بدران الدوْمى ثم الدمشقى الحنبلى (۱۲۶۵ - ۱۳۴۶ق)، اصل متن كتاب ۵۳ صفحه است.
 
 
 
==تالیفات مصطلح الحدیثی اهل سنت در قرن چهاردهم==
 
 
 
قرن چهاردهم و عصر حاضر به يك معنا در جهان اهل سنت و به تبع آن در ميان شيعه، عصر بازگشت مجدد به حديث است. يكى از عوامل مهم اين بازگشت، حملات مستشرقان به اسلام در اين قرن است كه موجب شد دانشمندان مسلمان به قرآن و حديث روى آورند. اين بازگشت، آثار فرهنگى متنوعى را در پى داشت؛ لذا مى توان عصر كنونى را عصر پيدايش كتب متنوع در حوزه حديث برشمرد كه عالمان، علاوه بر تدوين كتب جامع مصطلح الحديث، به تأليف كتابهايى مستقل در شعبه هاى مصطلح الحديث پرداختند.
 
  
 
==منابع==
 
==منابع==
  
*مهدی مهریزی، "دانش های حدیثی؛ گذشته،حال،آینده"، فصلنامه علوم حديث، ش16 در دسترس در [http://www.andisheqom.com/Files/hadith.php?idVeiw=29600&level=4&subid=29600 اندیشه قم]، بازیابی: 9 دی 1392
+
*مهدی مهریزی، "دانش های حدیثی؛ گذشته، حال، آینده"، فصلنامه علوم حديث، ش16 در دسترس در [http://www.andisheqom.com/Files/hadith.php?idVeiw=29600&level=4&subid=29600 اندیشه قم]، بازیابی: 9 دی 1392.
 
+
*رضیه سادات سجادی، سير نگارشهاي اهل سنّت در حوزه مصطلح الحديث(1)، علوم حدیث، شماره 24، در دسترس در [http://www.hawzah.net/fa/article/articleview/79315?ParentID=78460 حوزه]، بازیابی: 9 دی 1392.
* رضیه سادات سجادی، سير نگارشهاي اهل سنّت در حوزه مصطلح الحديث(1)، علوم حدیث، شماره 24، در دسترس در [http://www.hawzah.net/fa/article/articleview/79315?ParentID=78460 حوزه]، بازیابی: 9 دی 1392
+
*رضیه سادات سجادی، سير نگارشهاي اهل سنت در حوزه مصطلح الحديث(2)، علوم حدیث، پاييز 1381، شماره 25 در دسترس در [http://www.hadith.net/n145-e4173.html حدیث نت]، بازیابی: 9 دی 1392.
 
 
* رضیه سادات سجادی، سير نگارشهاي اهل سنّت در حوزه مصطلح الحديث(2)، علوم حدیث، پاييز 1381، شماره 25 در دسترس در [http://www.hadith.net/n145-e4173.html حدیث نت]، بازیابی: 9 دی 1392
 
 
 
  
 
{{حدیث}}
 
{{حدیث}}
 +
[[رده:علوم حدیث]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۳ اوت ۲۰۱۹، ساعت ۰۸:۲۲

نگارش کتابهای جامع مصطلح الحدیث در اهل سنت از اوخر قرن سوم با نوشتن کتاب «المحدث الفاصل» رامهرمزی آغاز می شود. البته پیش از آن بحث های پراکنده ای در این حوزه صورت گرفته بود.

تاریخچه تألیفات مصطلح الحدیث در اهل سنت

محمّد بن ادریس شافعی (۱۵۰-۲۴۰ق) اولین کسی است که در میان اهل سنت به مصطلح الحدیث پرداخته است. او در الرساله خود، بحث های پراکنده ای در باب شروط صحت حدیث، شروط حفظ راوی، نقل به معنا و قبول روایت مدلّس مطرح کرده است. همچنین وی در کتاب الأم در مورد حدیث حسن، مرسل و بعضی از علوم حدیث مطالبی عنوان کرده است.

دکتر محمود طحّان مرحله دوم از تطوّرات علوم حدیث را که از قرن چهارم آغاز می شود، چنین توصیف می کند: در قرن چهارم عالمان حدیث به این نکته التفات پیدا کردند که نوشته های قرن سوم، حاوی قواعد و اصطلاحات ویژه حدیث پژوهان است که راوی و مروی (یعنی سند و متن) در پرتو آنها شناخته می شوند و در نتیجه، حدیث مقبول یا مردود بدست می آید. از این رو، همت گماشتند تا آن قواعد و اصطلاحات را تجرید نموده، در کتابهای مستقل با عنوان (علوم حدیث) جای دهند و مُرادشان قواعد و اصطلاحاتی بود که تمامی شاخه های دانش های حدیثی را فرامی گرفت. همین نامگذاری، در دوره های بعد برای این رشته (شناخت حدیث) عَلَم شد. البته گاه به جای علوم حدیث، مصطلح الحدیث، علم اصول الحدیث و علم الحدیث درایتاً نیز اطلاق می گردد. آثار فراگیر (جامعِ) این دوره اختصاص به نوشته های عالمان اهل سنت دارد.

در قرن هفتم، ابوعمرو عثمان بن عبدالرحمن الشهرزوری، معروف به ابن صلاح کتاب جامعی تنظیم و تصنیف کرد، به نام علوم حدیث یا مقدمه ابن صلاح. به دلیل اهمیت مقدمه ابن صلاح در قرن هفتم و متاثر شدن زیاد تالیفات بعدی از او، این کتاب در راس دوره بعدی قرار می گیرد. عمده کتابهای درایه الحدیث این دوره بر محور کتاب ابن الصلاح می چرخند. کمال یافتن نگارشهای مصطلح الحدیث ویژگی این دوره است که آغازگر آن ابن صلاح و تکامل بخش آن، دانشمندان مبتکری چون نووی (م۶۷۶ق)، عراقی (م۸۰۶ق) و ابن حجر (م۸۵۲ق) هستند.

طی قرن های یازدهم تا سیزدهم کار درخشانی در حوزه حدیث به ویژه مصطلح الحدیث صورت نمی گیرد، اما در قرن چهاردهم دوباره رویکرد علما به تألیف کتب علوم الحدیث خصوصاً مصطلح الحدیث بیشتر می شود و کتاب های مستقلی در زمینه مصطلح الحدیث تألیف می شود.

کتب مصطلح الحدیث از قرن سوم تا هفتم

  • ۱. المحدث الفاصل بین الراوى والواعى، القاضى ابومحمّد الحسن بن عبدالرحمن بن خلاد الرامهرمزى (۲۶۰-۳۱۰ ق)، تحقیق و تعلیق: دکتر محمّد عجاج خطیب، بیروت: دارالفکر، چاپ اول، ۱۳۹۱ق/۱۹۷۱م. این کتاب را اولین کتاب در زمینه مصطلح الحدیث دانسته اند. قبل از آن کتابى به جامعیت و تفصیل کتاب ماندگار وى سراغ نداریم.
  • ۲. معرفة علوم الحدیث، حاکم نیشابورى (۳۲۱-۴۰۵ق)، تصحیح: س.م.حسین، دارالکتب المصریة، ۱۳۶۵ق/۱۹۳۷م. وى کتاب خود را در ۵۲ نوع طبقه بندى کرده است. روش حاکم نیشابورى در این کتاب، نقل روایات متعدد است که سند آن نهایتاً به صحابه، تابعان و بزرگان مى رسد و با عبارت «قال ابوعبداللّه» نظر خود را نیز بیان مى کند. وى قواعد مصطلح الحدیث را در قالب روایات آورده است که خواننده باید خودش قاعده را درک کند.
  • ۳. تقیید العلم، خطیب بغدادى (۳۹۲-۴۶۳ق)، تحقیق و تعلیق: یوسف العش، دار احیاء السنة النبویة، چاپ دوم، ۱۹۷۴م. موضوع کتاب، روایة الحدیث و فنون کتابت و روایت حدیث است و ذکر روایات و قراین مربوط به کتابت حدیث در دوران صحابه، تابعان و مکتوبات به جاى مانده و منقول از آنان، نهى و اذن رسول خدا صلی الله علیه و آله در مورد کتابت حدیث.
  • ۴. الکفایة فى علم الروایة، خطیب بغدادى، تحقیق و تعلیق: دکتر احمد عمر هاشم، بیروت: دارالکتب العربى، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق/۱۹۶۸ م. محتواى کتاب، به شیوه متقدمان، نقل روایات مسند در حوزه مصطلح الحدیث، روایة الحدیث و جرح و تعدیل روات است.
  • ۵. شرف اصحاب الحدیث، خطیب بغدادى، تحقیق: دکتر محمّدسعید خطیب اوغلى، ترکیه: دار إحیاء السنة النبویة، نشریات کلیة الإلهیات جامعة آنکارا، چاپ دوم، ۱۹۷۴ م. محتوا و موضوع کتاب، همانند کتاب المحدث الفاصل است و حاوى روایاتى از رسول خدا صلی الله علیه و آله و اقوالى از بزرگان علم حدیث.
  • ۶. مختصر نصیحة اهل الحدیث، خطیب بغدادى، تحقیق: یوسف محمّد صدیق، خرطوم: دارالأصالة للصحافة والنشر، ۱۴۰۸ م. مطالب کتاب شامل: القاب محدثان، مزیت درایت بر روایت، اجتناب از مکثر الروایة شدن و اخذ علم از اکابر است.
  • ۷. الرحلة فى طلب الحدیث، خطیب بغدادى، تحقیق و تعلیق: نورالدین عتر، بیروت: دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۳۹۵ م. موضوع کتاب، بیان تلاشهاى صحابه، تابعان و بزرگان دینى در طلب حدیث است.
  • ۸. الفصل للوصل المُدْرَج فى النقل، خطیب بغدادى، تحقیق: عبدالسمیع محمّد الانیس، جده: دار ابن الجوزى، ۱۴۱۸ م. موضوع کتاب درباره حدیث مدرج و معالجه ۱۱۳ روایت مدرج، با تکیه بر روایات دیگر مصون از ادراج است. کتاب در دو جلد تنظیم شده و مقدمه اى در ۱۴۶ صفحه درباره زندگى خطیب بغدادى و آثار علمى او بر آن افزوده شده که رساله دکترى محقق از دانشکده علوم اسلامى دانشگاه بغداد است.
  • ۹. الجامع لاخلاق الرواى و آداب السامع، خطیب بغدادى، الف. تحقیق: دکتر محمود الطحان، ریاض: مکتبة المعارف، ۱۹۸۳ م. ب. تحقیق: دکتر محمّد عجاج خطیب، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۶ه/۱۹۹۶م.
  • ۱۰. الإلماع إلى معرفة أصول الروایة و تقیید السماع، قاضى عیاض بن موسى بن عیاض البستى المالکى الیحصُبى (۴۷۹-۵۴۴ق)، تحقیق: السید احمد صقر، قاهره - تونس: دارالتراث-المکتبة العتیقة، چاپ اول، ۱۳۸۹ ق/۱۹۷۰ م. این کتاب به اصول روایت (طرق تحمل حدیث) و تقیید السماع (الفاظ ادا) و مباحث متعلق به این دو حوزه اختصاص دارد و در آن، به مصطلحات اقسام حدیث پرداخته نشده است.
  • ۱۱. اکمال المُعْلِم بفوائد مسلم، قاضى عیاض بن موسى الیحصبى این کتاب شرحى بر صحیح مسلم است و به سبب شرح مقدمه کتاب - که داراى مطالبى در مصطلح الحدیث به طور مختصر است -، برخى از مباحث مصطلح الحدیث را توضیح داده است.
  • ۱۲. ایضاح مالایسَع المحدّث جهله، أبوحفص عمر بن عبدالمجید المیانجى (م۵۸۰ق)، تحقیق: صبحى البدرى السامرائى، بغداد: ۱۳۸۷ ق. کتاب مشتمل بر کلیاتى است، از جمله: طرق تحمل حدیث، صیغ الأداء، روایة الحدیث بالمعنى، باب اللحن، باب من یروى عنه و من لایروى عنه، مراتب الحدیث الصحیح، صفته و شروطه، أقسام حسن، مشهور، فرد، غریب، شاذّ، مسند، مرسل، موقوف، منقطع، مقطوع، معضل، همراه با ذکر روایاتى که اکثر آنها ضعیف و بلکه موضوع است.

کتب مصطلح الحدیث از قرن هفتم تا دهم

  • ۱۳. مقدمة ابن الصلاح فى علوم الحدیث، أبو عمرو تقى الدین عثمان بن عبدالرحمان بن عثمان بن موسى الکردى الشهرزورى الشرخانى، مشهور به ابن صلاح (۵۷۷-۶۴۳ ق)، تحقیق و تعلیق: مصطفى ریب البغا، دمشق: مطبعة الصباح، چاپ اول، ۱۴۰۴ ق/۱۹۸۴ م. کتاب مقدمه قبل از این که اثر تألیفى باشد، اثر املایى است؛ یعنى ابن صلاح، جزوات درسى خود را به شاگردان املا کرده و در آخر بررسى کرده و مقدمه اى بر آن نوشته است. از آنجا که این کتاب مقدمه اى براى حدیث شناسى است، آن را مقدمه نامیده اند.
  • ۱۴. ارشاد طلاب الحقائق الی معرفة سنن خیر الخلائق، ابوزکریا یحیی بن شرف النووی (م۶۷۶ق)، تحقیق: دکتر نورالدین عتر، بیروت: دارالبشائر الاسلامیة، چاپ دوم، ۱۴۱۱ق/۱۹۹۱م. این کتاب همچنان که مولف در مقدمه کتاب گفته است تلخیص مقدمه ابن صلاح است. او مجدداً این کتاب را مختصر کرد و با نام، التقریب والتیسیر فی معرفة سنن البشیر النذیر عرضه کرد.
  • ۱۵. المختصر فی علم اصول الحدیث النبوی، ابن النفیس علاءالدین علی بن ابی الحَرَم القَرَشی (م۶۸۷ ق)، دراسة و تحقیق: دکتر یوسف زیدان، قاهره: الدار المصریة اللبنانیة، چاپ اول، ۱۴۱۲ ق/۱۹۹۱ م.
  • ۱۶. القصیدة الغرامیة فی مصطلح حدیث خیرالبریة، العلامة شهاب الدین أحمد بن فَرَح الإشبیلی الشافی (۶۲۵-۶۹۹ ق)، شرح و تحقیق: الاستاذ الدکتور مصطفی ابوسلیمان الندوی، الریاض: دارالخانی، چاپ اول، ۱۴۱۴ ق/۱۹۹۴ م. این قصیده در ۲۰ بیت سروده شده است. در مقدمه کتاب سیزده شرح برای این قصیده برشمرده است. کتاب در قطع جیبی در ۱۵۶ صفحه به چاپ رسیده است.
  • ۱۷. الإقتراح فی بیان الإصطلاح، و ما أضیف إلی ذلک من الأحادیث المعدوة فی الصحاح، الإمام أبوالفتح محمّد بن علی بن دقیق العید (م۷۰۲ق)، تحقیق: دکتر عامر حسن صبری، بیروت: دارالبشائر الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۷ ق/۱۹۹۶م. این کتاب در ۱۰ باب تألیف شده است.
  • ۱۸. علم الحدیث، شیخ الإسلام تقی الدین ابوالعباس احمد بن عبدالحلیم بن تیمیة معروف به ابن تیمیه (م۷۲۸ق)، تحقیق و تعلیق: موسی محمّدعلی، بیروت: دارالکتب، چاپ دوم، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۴م.
  • ۱۹. المنهل الروی فی مختصر علوم الحدیث النبوی، الامام بدر الدین محمّد بن ابراهیم بن جماعة (۶۳۹-۷۳۳ق)، تحقیق: دکتر محیی الدین عبد الرحمن رمضان، دمشق: دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۶ ق/۱۹۸۶ م. این کتاب، اختصار مقدمه ابن صلاح است.
  • ۲۰. الخلاصة فی اصول الحدیث، الحسین بن عبداللّه الطیّبی (م۷۴۳ق)، تحقیق: صحبی السامرائی، بغداد: إحیاء التراث الإسلامی، ۱۳۹۱ ق/۱۹۷۱م؛ بیروت، ۱۴۰۵ ق/۱۹۸۵م. از کتاب خلاصه ای از کتب مقدمه ابن صلاح، تقریب نووی و المنهل الروی ابن جماعة است و فوایدی از مقدمه جامع الأصول ابن الاثیر و سایر کتب مصطلح الحدیث نیز بدان افزوده شده است. مطالب موجز و مختصری در زمینه مصطلح الحدیث دارد و به سبکی بدیع و متفاوت با مقدمه ابن صلاح است. این کتاب دو باب کلی دارد: مصطلحات حدیث و اوصاف راویان و متعلقات آن. این کتاب از منابع مهم مصطلح الحدیث به ویژه پس از طیبی است.
  • ۲۱. الموقظة فی علم مصطلح الحدیث، الامام الحافظ المحدث الموءرخ شمس الدین محمّد بن احمد الذهبی (۶۷۳-۷۴۸ق)، عبدالفتاح ابوغُدّة، حلب: مکتبة المطبوعات الاسلامیة؛ بیروت: حلب دارالبشائر الاسلامیة، چاپ دوم، ۱۴۱۲ ق/۱۹۹۱م. در این کتاب ۲۴ نوع از انواع علم مصطلح الحدیث ذکر و شرح شده است. این کتاب در حقیقت، تلخیص کتاب الاقتراح ابن دقیق العید است که اقتراح نیز از مختصرات مقدمه ابن صلاح است.
  • ۲۲. اختصار علوم الحدیث، الحافظ اسماعیل بن عمر الشهیر بابن کثیر (۷۰۱-۷۷۴ق) این کتاب در عین ایجاز و اختصار، مستدرکی بر کتاب ابن صلاح نیز به شمار می رود. مولف علاوه بر تلخیص مقدمه ابن صلاح نظر خود را نیز افزوده ست. این کتاب به وسیله‌ی محدث معروف، احمد محمّد شاکر شرح مختصری شده است.
  • ۲۳. الباعث الحثیث شرح اختصار علوم الحدیث، احمد محمّد شاکر، مصر: مطبعة محمّدعلی صبیح، چاپ سوم، ۱۳۷۰ق/۱۹۵۱م. در این کتاب، اختصار علوم حدیث در متن و شرح آن، الباعث الحثیث در پاورقی آمده است.
  • ۲۴. النکت علی مقدمة ابن الصلاح، بدرالدین الزرکشی (م۷۹۴ق)، تحقیق: دکتر زین العابدین بن محمد بدا، ریاض: مکتبة أضواء السلف، ۱۴۱۹ ق. این کتاب شرحی بر مقدمه ابن صلاح است. روش زرکشی این است که عباراتی را ذکر می کند و سپس می نویسد: «فیه امور» آنگاه مورد به مورد بحث می کند.
  • ۲۵. الشذّ الفَیّاح من علوم ابن الصلاح، الشیخ برهان الدین الأبناسی، إبراهیم بن موسی بن أیوب البرهان الأبناسی (۷۲۵-۸۰۲ ق)، تحقیق: صلاح فتحی هَلَل ابوخُبَیْب، الریاض: مکتبة الرشد، چاپ اول، ۱۴۱۸ ق/۱۹۹۸م. کتاب شامل مطالب کتاب مقدمه ابن صلاح و عراقی است و دربردارنده‌ی: صحیح، حسن، ضعیف، مسند، متصل، مرفوع، موقوف، مقطوع، مرسل، منقطع، معضل، تدلیس، شاذ، منکر، اعتبار، شاهد، زیادات الثقات، افراد، معلل، مضطرب، مدرج، المختلق المصنوع، مقلوب، صفة من تقبل روایته و من ترد، کیفیة سماع الحدیث و تحمله و صفة، ضبطه، کتابة الحدیث و کیفیة ضبط الکتاب، صفة روایة الحدیث و شروط أدائه، آداب المحدث، آداب طالب الحدیث... که تا ۶۵ نوع از انواع علوم حدیث را برمی شمرد.
  • ۲۶. المُقْنِع فی علوم الحدیث، سراج الدین عمر بن علی بن احمد الانصاری المشهور بابن المّلَقّن الشافعی (۷۲۳-۸۰۴ ق)، تحقیق: عبدالله بن یوسف الجدیع، المملکة العربیة السعودیة: دار فوّاز للنشر، ۱۴۱۳ ق/۱۹۹۲م. این کتاب نیز تلخیص کتاب ابن صلاح همراه با اضافاتی از مولف است که اضافات وی داخل قوس و یا با «قلت» مشخص شده است. انواع علوم الحدیث در این کتاب، همان ۶۵ نوع کتاب ابن صلاح و با همان ترتیب است.
  • ۲۷. محاسن الاصطلاح فی تضمین ابن الصلاح، الامام سراج الدین عمر بن اَسْلان البلقینی الشافعی (م۸۰۵ق)، تحقیق: خلیل المنصور، بیروت: دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۲۰ق/۱۹۹۹م. این کتاب شامل اصل مقدمه ابن صلاح، همراه با توضیحات و تعلیقات است. این کتاب به وسیله‌ی دارالمعارف قاهره، همراه با مقدمه ابن صلاح با نام مقدمه ابن صلاح و محاسن الاصطلاح چاپ شده است. تصحیح و چاپ جدید بر دست دکتر عائشة عبدالرحمن بنت الشاطی ارسال ۱۴۰۹ق/۱۹۸۹م، تصحیح و در تاریخ ۱۴۱۱ ق/۱۹۹۰ م چاپ شده است. در این چاپ، مقدمه ای مفصل درباره‌ یابن صلاح و بلقینی در ابتدای کتاب نگاشته شده است.
  • ۲۸. التقیید والایضاح، شرح مقدمه ابن الصلاح، الحافظ زین الدین عبدالرحیم بن الحسین العراقی (۷۲۵-۸۰۶ ق) تحقیق: عبدالرحمن محمّد عثمان، دارالفکر، ۱۴۰۱ ق/۱۹۸۱ م. متن مقدمه ابن صلاح در بالا و شرح و توضیح عراقی در پاورقی آمده است. دارالحدیث للطباعة والنشر والتوزیعِ بیروت این کتاب را به همراه کتاب المصباح علی مقدمة ابن الصلاح، الشیخ محمّد راغب الطبّاخ در سال ۱۴۰۵ق/۱۹۸۴م (چاپ دوم) چاپ کرده است.
  • ۲۹. الفیة الحدیث الحافظ العراقی، ابوالفضل زین الدین عبدالرحیم بن الحسین (۷۲۵-۸۰۶ق)، تحقیق و تصحیح: احمد محمّد شاکر، بیروت: عالم الکتب؛ قاهره: مکتبة السنة، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م. عراقی پس از نوشتن این الفیه که به نام التبصرة والتذکرة نیز معروف است، خود به شرح آن مبادرت کرد.
  • ۳۰. فتح المغیث بشرح الفیة الحدیث، الحافظ العراقی، تحقیق و تعلیق: محمود ربیع که همراه با الفیه‌ی وی چاپ شده است. ظاهراً عراقی ۲ شرح بر الفیه داشته است: اول، شرح مفصل و مطول که چاپ نشده است. دوم، تلخیص آن شرح مفصل به نام فتح المغیث بشرح الفیة الحدیث، برخی همین شرح را التبصرة والتذکرة می دانند. شرح عراقی شامل آرای دانشمندان قبل از وی مثل ابن کثیر، ابن صلاح و متقدمان است و افزونی هایی بر مقدمه ابن صلاح دارد.
  • ۳۱. جواهرالاصول فی علم حدیث الرسول، ابوالفیض محمّد بن علی الفارسی الحنفی المشهور به فصیح الهروی (م۸۳۷ق) تحقیق و تعلیق: ابوالمعالی قاضی اطهر المبارکفوری، المدینة المنورة: المکتبة العمیلة، ۱۳۷۳ ق.
  • ۳۲. تنقیح الانظار فی علوم الاثار، حافظ محمّد بن ابراهیم، المعروف بابن الوزیر (۷۷۵-۸۴۰ق)، قاهره: دارالفکر، ۱۳۶۶ ق/۱۹۴۷م. این کتاب متن مختصری در زمینه‌ی مصطلح الحدیث است و شامل مسائل اصلی این علم و بیان آرا و نظرات علما به گونه ای که هر سخنی را به صاحب آن نسبت می دهد و اگر در اقوال نقصی وجود داشته باشد، آن را برمی نُماید و به آن می پردازد.
  • ۳۳. النکت علی کتاب ابن الصلاح، احمد بن علی بن محمّد بن حجر العسقلانی (۷۷۳-۸۵۲ ق)، تحقیق: دکتر ربیع بن هادی عمیر، مدینه: جامعة اسلامیة، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴ م. محقق، کتاب النکت شامل شرح مختصر و استدراک بعضی از مطالب کتاب ابن صلاح است. نکته گیری های ابن حجر بر ابن صلاح در چهار زمینه است: دفاع از ابن صلاح، اعتراض بر او و مناقشه با او، شرح برخی مطالب لغوی و اصطلاحی، مطالب اضافی بر مطالب کتاب ابن صلاح. نکته گیری های ابن حجر بر حافظ عراقی بیشتر حالت بحث و مناقشه با او دارد تا توجیه و تأیید نظرات استاد.
  • ۳۴. نخبة الفکر فی مصطلح اهل الأثر، احمد بن علی بن محمّد بن حجر العسقلانی (۷۷۳-۸۵۲ ق). اصل این کتاب پنج صفحه است که به درخواست برخی که احتمالاً عز بن جماعة یا شمس الدین زرکشی بوده اند اصطلاحات حدیثی را به صورت مختصر آورده است. ابن حجر متن نخبة الفکر خود را شرح کرده است.
  • ۳۵. نزهة النظر فی توضیح نخبة الفکر فی مصطلح أهل الأثر، ابن حجر عسقلانی (۷۷۳-۸۵۲ق)، تحقیق: نورالدین عتر، بیروت دمشق: دارالخیر، چاپ دوم، ۱۴۱۴ ق/۱۹۹۲م. ترتیب نخبة الفکر مبتکرانه است و از مولفان قبل بخصوص ابن صلاح تقلید نکرده است. پس از ابن حجر، کتاب نخبة الفکر و شرح آن به طور بی سابقه ای مورد استقبال دانشمندان قرار گرفت و در مدت کوتاهی بیش از پنجاه کتاب در طول آن تألیف شد.
  • ۳۶. جواهرالاصول فی علم حدیث الرسول، الامام العلامة ابوالفیض محمّد بن علی الفارسی (م۸۷۳ق)، شرح و ترجمه اعلام و تعلیق: الشیخ صلاح محمّد محمّد عُوَیْضَة، بیروت: دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۳ق/۱۹۹۲م.
  • ۳۷. رسالتان فی مصطلح الحدیث؛ رسالة فی اصول الحدیث، الشریف الجرجانی، علی بن محمّدعلی الحسینی معروف به السید الشریف السید السند (۷۴۰-۸۱۶ق)؛ و کتاب المختصر فی علم الأثر، محی الدین أبوعبداللّه الکافیجی الحنفی، محمّد بن سلیمان بن سعد [او سعید] بن سعود الرومی البرعمی (۷۸۸-۸۷۹ ق)، تحقیق: الدکتور علی زوین، دارالرشید دارالریاض، چاپ اول، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.
  • ۳۸. فتح المغیث شرح الفیة الحدیث، الامام شمس الدین محمّد بن عبدالرحمن بن محمّدالسخاوی (م۹۰۲ق)، تحقیق و تعلیق: شیخ صلاح محمّد محمّد عویضة، بیروت: دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۶م. شرح الفیه‌ی عراقی در حدیث است.
  • ۳۹. بلغة الحثیث الی علم الحدیث، الإمام العلامة جمال الدین أبوالمحاسن یوسف بن حسن بن احمد بن حسن بن عبدالهادی المقدسی الحنبلی المعروف بابن المَبْرِد (۸۴۰-۹۰۹ ق)، تحقیق: صلاح بن عایض الشلاحی، بیروت: دار ابن حزم، چاپ اول، ۱۴۱۶ ق/۱۹۹۵ م. کتابی مختصر در زمینه‌ی مصطلح الحدیث است که در قطع کوچک در ۶۰ صفحه با مقدمه ای درباره‌ی مولف نگاشته شده است.
  • ۴۰. حاشیة علی شرح نخبة الفکر (نزهة النظر)، تألیف: کمال الدین محمّد بن ابی شریف المقدسی (م۹۰۶ق)، تحقیق: دکتر ابراهیم بن ناصر الناصر، ریاض: دارالوطن للنشر، ۱۹۹۹م. مولف، شاگرد ابن حجر است. وی در کتاب پس از ترجمه مختصر صاحب شرح، اصل شرح را آغاز می کند، که متن نزهة النظر در وسط و پاورقی های محقق در ردیف سوم آمده است. این کتاب، شرح مختصری از نزهة النظر است.
  • ۴۱. تدریب الراوى فى شرح تقریب النواوى، جلال الدین عبدالرحمن بن ابى بکر السیوطى (۸۴۹-۹۱۱ق) تحقیق و تعلیق: دکتر احمد عُمَر هاشم، بیروت، دارالکتاب العربى، ۱۴۱۴ ق/۱۹۹۳م. در این کتاب عین کتاب «التقریب» نواوى به صورت معرب آمده، آنگاه در پاورقى شرح سیوطى ذکر شده است.
  • ۴۲. الفیة الحدیث (نظم الدرر فى علم الاثر)، جلال الدین عبدالرحمن بن ابى بکر السیوطى (۸۴۹-۹۱۱ق)، بیروت، دارالفکر للطباعة و النشر والتوزیع، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۳م. این کتاب با شرح و تحقیق احمد محمد شاکر نیز چاپ شده است. همچنین توسط شیخ محمد بن علامه على بن آدم بن موسى الاتیوبى (مدرس دارالحدیث خیریة مکة المکرمة) با نام اسعاف ذوى الوطر بشرح نظم الدرر فى علم الاثر شرح شده و در دو مجلد توسط مکتبة الغرباء الاثریة در مدینه و به سال ۱۴۱۴ق به چاپ رسیده است.
  • ۴۳. البحر الذى ذخر فى شرح الفیة الأثر، جلال الدین عبدالرحمن بن ابى بکر السیوطى (۸۴۹-۹۱۱ق)، تحقیق و تعلیق: ابى انس انیس بن احمد بن طاهر الاندونیسى، مدینة المنورة، مکتبة الغرباء الاثریة، ۱۴۲۰ق/۱۹۹۹م. این کتاب که شرح سیوطی است بر الفیه خود، در سه جلد به چاپ رسیده است.
  • ۴۴. الفلک الدوار فى علوم الحدیث والفقه والاثار، السید صارم الدین ابراهیم بن محمد الوزیر (۸۳۴-۹۱۴ق)، تحقیق و تعلیق: محمد یحیى سالم عزان، صعدة (یمن)، مکتبة التراث الاسلامى؛ صنعاء دارالتراث الیمنى، چاپ اول، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۴م. نویسنده که خود زیدى مذهب است در این کتاب تلاش ها و نقش شیعه را به طور عموم و زیدیه را به طور اخص در زمینه علم الحدیث بیان مى کند.
  • ۴۵. فتح الباقى بشرح الفیة العراقى، ابوزکریا محمد الانصارى السنیکى الازهرى (م۹۲۶ق)، تحقیق و تعلیق: الحافظ ثناءاللّه الزاهدى (از علماى پاکستان)، بیروت، دار ابن حزم الجامعة الاسلامیة، ۱۴۲۰ق/۱۹۹۹م؛ صادق آباد - پاکستان. این کتاب شرح نسبتاً جامعى از الفیه عراقى است.

کتابهای مصطلح الحدیث قرن دهم

  • ۴۶. قَفْو الأثر فى صَفْو علوم الأثر، الامام العلامة رضى الدین محمد بن ابراهیم الحلبى الحنفى الشهیر به ابن الحنفى (۹۰۸-۹۷۱ق)، تحقیق: عبدالفتاح ابوغُدّة، حلب: مکتب المطبوعات الاسلامیة؛ بیروت، دارالبشائر الاسلامیة، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق. مؤلف این کتاب، شرح نخبة الفکر را مختصر کرده است. این کتاب همراه با کتاب بلغة الاریب فى مصطلح آثار المبیب از امام الحافظ المحدث اللغوى محمد مرتضى الزبیدى (م۱۲۰۵ق) چاپ شده است.
  • ۴۷. شرح الدیباج المذهب فى مصطلح الحدیث، شمس الدین محمد الحنفى التبریزى المشتهر بمنلاحنفى (از علماى قرن دهم)، مصر، مکتبة مصطفى البابى الحلبى، چاپ دوم، ۱۳۷۱ق/۱۹۵۱م. این کتاب شرح بر کتاب الدیباج المذهّب، تألیف السید الشریف على بن محمد الجرجانى الحنفى از علماى قرن نهم است.
  • ۴۸. شرحُ شرحِ نخبة الفکر فى مصطلحات اهل الأثر، على بن سلطان محمد الهروى القارى (۹۳۰-۱۰۱۴ق)، مقدمه: الشیخ عبدالفتاح ابوغدّة، تحقیق و تعلیق: محمد نِزار تمیم و هیثم نِزار تمیم، بیروت: شرکة دارالارقم بن ابى الارقم، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۴م. کتاب همراه با شرح نخبة الفکر (نزهة النظر) است که متن نزهة النظر در بالا و شرح آن در پایین آمده است.
  • ۴۹. الیواقیت والدرر، محمد المدعو عبدالرؤوف المناوى (۹۵۲-۱۰۲۱)، تحقیق: دکتر مرتضى الزین احمد (استاد دانشکده علوم اسلامى و عربى دانشگاه امام مهدى سودان)، ریاض، مکتبة الرشد، ۱۹۹۹م. این شرح از شروح کلمه به کلمه نزهة النظر است و از تعلیقاتى سودمند برخودار است.
  • ۵۰. مقدمة فى اصول الحدیث، المحدث الجلیل الشیخ عبدالحق الدهلوى (۹۵۸-۱۰۵۲ق)، تقدیم و تعلیق: سلمان الحسینى الندْوى، بیروت، دارالبشائر الاسلامیة، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م. کتاب در قطع کوچک در ۱۱۲ صفحه به چاپ رسیده است.

تألیفات علوم حدیث از قرن یازدهم تا سیزدهم

این دوره عصر رکود و جمود تالیفات حدیثی اهل سنت است. چنان که محمد محمد ابوزهر در کتاب خود الحدیث والمحدثون بیان مى کند، پایان قرن دهم در بیان اهل سنت، پایان عصر تلاشهاى علمى محدثان است و در قرنهاى یازدهم تا سیزدهم کار درخشانى در حوزه حدیث و به تبع آن مصطلح الحدیث دیده نمى شود. از جمله کتب قرن یازدهم کتاب زیر را مى توان نام برد:

  • ۵۱. شرح البیقونیة فى مصطلح الحدیث، محمد بن صالح بن عثیمین، تحقیق: ابوعبداللّه سید بن عباس الجلیمى، قاهره، مکتبة السنة، الدار السلفیة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م. اصل کتاب، منظومه اى در مصطلح الحدیث است از عمر بن محمد بن فتوح الدمشقى البیقونى الشافعى که تا قبل از ۱۰۸۰ق/۱۶۶۹م زنده بوده است. وى از علماى حدیث و اصول فقه است و کتاب فتح القادر المغیث در زمینه حدیث از وى است.

در قرن دوازهم کتب زیر را مى توان نام برد:

  • ۵۲. توضیح الافکار لمعانى تنقیح الأنظار، العلامة محمد بن اسماعیل الامیر الحسنى الصنعانى صاحب سبل السلام (۱۰۹۹-۱۱۸۲ق)، تحقیق: محمد محیى الدین عبدالحمید، قاهره، دارالفکر، ۱۳۶۶ق/۱۹۴۷م. این کتاب شرح تنقیح الانظار فى علوم الاثار، تألیف حافظ محمد بن ابراهیم معروف به ابن الوزیر (م۸۴۰ق) است که صنعانى آن را شرح کرده است. در این کتاب، متن تنقیح الانظار در پرانتز و شرح شارح به دنبال آن آمده است. کتاب در دو جلد چاپ شده است.
  • ۵۳. قصب السکر نظم نخبة الفکر، العلامه محمد بن اسماعیل الصنعانى. وى کتاب نخبة الفکر را به نظم درآورده و در ۲۰۶ بیت سروده است.

در قرن سیزدهم کتب زیر را مى توان یاد کرد:

  • ۵۴. توجیه النظر الى اصول الأثر، طاهر بن صالح بن احمد الجزائرى الدمشقى (۱۲۶۸-۱۳۳۸ق) (۱۸۵۸-۱۹۲۰م)، بیروت: دارالمعرفة. پایان تألیف کتاب سال ۱۳۲۸ق است.
  • ۵۵. مقدمة فى مصطلح الحدیث، العلامه عبدالقادر بن احمد بن مصطفى بن بدران الدوْمى ثم الدمشقى الحنبلى (۱۲۶۵-۱۳۴۶ق)، اصل متن کتاب ۵۳ صفحه است.

تألیفات مصطلح الحدیثی در قرن چهاردهم

قرن چهاردهم و عصر حاضر به یک معنا در جهان اهل سنت و به تبع آن در میان شیعه، عصر بازگشت مجدد به حدیث است. یکى از عوامل مهم این بازگشت، حملات مستشرقان به اسلام در این قرن است که موجب شد دانشمندان مسلمان به قرآن و حدیث روى آورند. این بازگشت، آثار فرهنگى متنوعى را در پى داشت؛ لذا مى توان عصر کنونى را عصر پیدایش کتب متنوع در حوزه حدیث برشمرد که عالمان، علاوه بر تدوین کتب جامع مصطلح الحدیث، به تألیف کتابهایى مستقل در شعبه هاى مصطلح الحدیث پرداختند.

منابع

  • مهدی مهریزی، "دانش های حدیثی؛ گذشته، حال، آینده"، فصلنامه علوم حديث، ش16 در دسترس در اندیشه قم، بازیابی: 9 دی 1392.
  • رضیه سادات سجادی، سير نگارشهاي اهل سنّت در حوزه مصطلح الحديث(1)، علوم حدیث، شماره 24، در دسترس در حوزه، بازیابی: 9 دی 1392.
  • رضیه سادات سجادی، سير نگارشهاي اهل سنت در حوزه مصطلح الحديث(2)، علوم حدیث، پاييز 1381، شماره 25 در دسترس در حدیث نت، بازیابی: 9 دی 1392.