مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

ام سلمه: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(بخش منابع)
 
(۱۹ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
 
{{خوب}}
 
{{خوب}}
 +
'''«أُمّ سَلَمه»''' از همسران بزرگوار [[پیامبر اسلام]] صلی الله علیه وآله است. او و همسر اولش [[ابوسلمه مخزومی]] در سال‌های نخستین [[بعثت]] پیامبر، [[اسلام]] آورده و از مسلمانانی بودند که به سرپرستی [[جعفر طیار|جعفر بن ابی‌طالب]] به [[حبشه]] مهاجرت کردند. ام سلمه در سال چهارم هجری پس از وفات شوهرش به عقد پیامبر اکرم درآمد و در بین همسران آن حضرت جایگاه بلندی داشت. او همچنین با [[اهل البیت|اهل بیت]] پیامبر رابطه‌ای نیکو داشت و تا پایان عمر از آنها حمایت نموده و بدانها وفادار بود.
 +
==زندگی‌نامه==
 +
نام اصلی ام‌سلمه هند است. پدرش ابی امیة بن مغیره معروف به زاد الراکب<ref>این لقب را به علت جود و بخشش زیادش گرفته بود چرا که  در سفرها او زاد و توشه همراهانش را بر عهده می گرفت و آنها را از حمل زاد و توشه سفر بی نیاز می نمود.(الإصابة، ج‏۸، ص۴۰۴)</ref> بود و مادرش به روایتی عاتکه بنت [[عبدالمطلب]]<ref>ریاحین الشریعه، ج۲، ص۲۸۳</ref> و به روایتی دیگر  عاتکه دختر عامر ابن ربیعه کنانی<ref>ابن سعد محمد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۸۶</ref> بود.
  
==ام‌سلمه پیش از ازدواج با پیامبر اسلام==
+
ام سلمه در ابتدا همسر [[ابوسلمه مخزومی]] پسر عمه<ref>ابوسلمه فرزند برّه دختر عبدالمطلب بود. (الطبقات، ج۳، ص۱۸۱)</ref> و برادر رضاعی [[پیامبر اسلام|رسول خدا]] صلی الله علیه و آله<ref>چون ثُوَیبه کنیز ابولهب، پیامبر، حمزه و ابوسلمه را شیر داده بود، آنان برادر رضاعی یکدیگر نیز شمرده می‌شدند. (دانشنامه حج و حرمین شریفین، ص۴۵۰.)</ref> بود و از او صاحب چهار فرزند (سلمة، عمر، دره و زینب) شد.<ref>الاستیعاب، ج‏۴، ص۱۹۳۹</ref>
نام او هند است. پدرش ابي امية بن مغيره معروف به زاد الراکب<ref>این لقب را به علت جود و بخشش زیادش گرفته بود چرا که  در سفرها او زاد و توشه همراهانش را بر عهده می گرفت و آنها را از حمل زاد و توشه سفر بی نیاز می نمود.(الإصابة، ج‏8، ص404)</ref> بود و مادرش به روایتی عاتكه بنت [[عبدالمطلب]]<ref>رياحين الشريعه، ج2، ص283</ref> و به روایتی دیگر  عاتکه دختر عامر ابن ربیعه کنانی<ref>ابن سعد محمد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۸۶</ref> بود.
 
  
ام سلمه در ابتدا همسر ابوسلمه مخزومی پسر عمه<ref>ابوسلمه فرزند  برّه دختر عبدالمطلب بود. (الطبقات، ج۳، ص۱۸۱)</ref> و برادر رضاعی رسول خدا<ref>چون ثُوَیبه کنیز ابولهب، پیامبر، حمزه و ابوسلمه را شیر داده بود، آنان برادر رضاعی یکدیگر نیز شمرده می‌شدند. (دانشنامه حج و حرمین شریفین مدخل ابوسلمة بن عبدالاسد مخزومی.)</ref> بود. و از او صاحب چهار فرزند (سلمة، عمر، دره و زينب) شد.<ref>الاستيعاب، ج‏4، ص1939</ref>
+
ام سلمه در زمره [[اسلام]] آورندگان در سالهای نخستین [[بعثت]] بود. او بعدا به همراه همسرش به [[حبشه]] هجرت نمود. و در آنجا بود که اولین فرزندش سلمه را به دنیا آورد. سپس به [[مکه]] آمد و بعدا به [[مدینه]] مهاجرت نمود.<ref>الإصابة، ج‏۸، ص۴۰۴</ref> در جریان [[جنگ احد]] ابوسلمه مخزونی زخمی شد و بعدا بر اثر این جراحت وفات نمود.<ref>ریاحین الشریعه، ج۲، ص۲۸۴</ref>
  
ام سلمه در زمره اسلام آورندگان در سالهای نخستین بعثت بود. او بعدا به همراه همسرش به حبشه هجرت نمود. و در آنجا بود که اولین فرزندش سلمه را به دنیا آورد. سپس به مکه آمد و بعدا به مدینه مهاجرت نمود.<ref>الإصابة، ج‏8، ص404</ref> در جریان جنگ احد ابوسلمه مخزونی زخمی شد و بعدا بر اثر این جراحت وفات نمود.<ref>رياحين الشريعه، ج2، ص284</ref>
+
ام سلمه پس از وفات شوهرش در سال چهارم هجری، به عقد [[پیامبر اکرم]] صلی الله علیه و آله درآمد.<ref>ریاحین الشریعه، ج۲، ص۲۸۴</ref> مطابق با آنچه در برخی منابع آمده است، پیش از پیامبر، [[ابوبکر]] و [[عمر بن خطاب|عمر]] از او خواستگاری کرده بودند، اما ام سلمه نپذیرفت.<ref> ذهبی، سیراعلام النبلاء، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۲۰۳.</ref>
  
==زندگی ام‌سلمه با پیامبر اسلام==
+
ام سلمه زنی زیباروی بود تا جایی که زیبایی او [[حسادت]] [[عایشه]] همسر دیگر رسول خدا را برانگیخت.<ref>الطبقات، ج۸، ص۹۴؛الاصابه، ج۸، ص۳۴۳؛تاریخ الاسلام، ج۵، ص۲۸۴.</ref> ام سلمه در منابع زنی بالغه و تیز بین معرفی شده است.<ref>الاصابه، ج۸، ص۴۰۶؛سبل الهدی، ج۵، ص۷۹.</ref> که حتی گاه پیامبر(ص) با او مشورت می‌کرد.<ref>المغازی، ج۲، ص۶۱۳؛ سبل الهدی، ج۵، ص۷۹.</ref>
  
ام سلمه پس از وفات شوهرش در سال چهارم هجري به عقد پيامبر درآمد.<ref>رياحين الشريعه، ج2، ص284</ref> مطابق با آنچه در برخی منابع آمده است پیش از پیامبر، [[ابوبکر بن ابی قحافه|ابوبکر]] و [[عمر بن خطاب|عمر]] از او خواستگاری کرده بودند، اما ام سلمه نپذیرفت.<ref> ذهبی، سیراعلام النبلاء، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۲۰۳.</ref>
+
ام سلمه در [[غزوه|غزوات]] و [[سریه]]‌های متعددی چون [[غزوه مریسیع|مُرَیسیع]]، [[غزوه خیبر|خیبر]]، [[صلح حدیبیه|حدیبیه]]، [[غزوه خندق|خندق]]، [[فتح مکه]] و [[غزوه حنین|حنین]]، رسول خدا را همراهی کرد.<ref> واقدی، المغازی، ج۲، ص۴۶۷</ref>
  
ام سلمه در [[غزوات]] و [[سریه]]‌های متعددی چون [[غزوه مریسیع|مُرَیسیع]]، [[غزوه خیبر|خیبر]]، [[حدیبیه]]، [[غزوه خندق|خندق]]، [[فتح مکه]] و [[غزوه حنین|حنین]]، رسول خدا را همراهی کرد.<ref> واقدی، المغازی، ج۲، ص۴۶۷</ref>
+
[[امام صادق]] علیه السلام ام‌سلمه را برترین همسر رسول خدا پس از [[خدیجه کبری|خدیجه]] دانسته است.<ref>شیخ صدوق، الخصال، ج۱، ص۴۱۹</ref>
 +
در جریان [[حدیث کساء]] و نزول [[آیه تطهیر]]، ام سلمه از پیامبر اکرم (ص) سوال می کند که آیا من در شمار [[اهل البیت|اهل بیت]] نیستم؟ پیامبر(ص) خدا فرمود: تو بر خیر و نیکی هستی.<ref>اربلی، کشف الغمه، ج۱، ص۶۶</ref>
  
امام صادق علیه السلام ام‌سلمه را برترین همسر رسول خدا پس از خدیجه دانسته است.<ref>شیخ صدوق، الخصال، ج1، ص419</ref>
+
ام سلمه در شهر [[مدینه]] وفات کرد و در [[بقیع]] مدفون شد<ref>ذهبی محمد، سیراعلام النبلاء، ج۲، ص۲۰۹</ref> و آخرین نفر از همسران [[پیامبر]] بود که از دنیا رفت.<ref>الاصابه، ج۸، ص۴۰۷</ref> در تاریخ وفات ام سلمه اختلاف وجود دارد؛ برخی منابع سال ۵۹ برخی سال ۶۱ و برخی سال ۶۲ هجری را سال وفات او دانسته اند.<ref>رجوع کنید: الاصابه، ج۸، ص۴۰۶ و ۴۰۷</ref> اما روایتی که در خصوص واقعه [[عاشورا]] از او نقل شده نشان می‌دهد که او در زمان واقعه عاشورا که در سال ۶۱ هجری رخ داد زنده بوده است و بنابراین وفات او پس از این واقعه رخ داده است. برخی منابع دهم [[ماه محرم|محرم]] را به عنوان روز وفات ام سلمه ثبت نموده اند<ref>عبدالحسین نیشابوری، تقویم شیعه، صفحه ۲۵.</ref> و گفته شده به هنگام وفات ۸۴ سال سن داشت.<ref>ابن سعد محمد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۹۶وذهبی محمد، سیراعلام النبلاء، ج۲، ص۲۰۲</ref>
در جریان حدیث کساء و نزول ایه تطهیر ام سلمه از پیامبر اکرم (ص) سوال می کند که آیا من در شمار اهل بیت نیستم؟ پیامبر(ص) خدا فرمود: تو در راه خیر و نیکی هستی<ref>اربلی، کشف الغمه، ج1، ص66</ref>
+
==ام‌سلمه و اهل بیت==
 +
منابع [[شیعه]] و [[اهل ‌سنت]] از همراهی‌ ام سلمه با [[اهل ‌بیت]] علیهم السلام در موارد گوناگون خبر داده اند.
 +
===ام سلمه و حضرت زهرا===
  
==مقام روايي ام‌سلمه==
+
در برخی ‌منابع، ارتباط عمیق میان ام سلمه و [[حضرت زهرا]] سلام الله علیها به خوبی آشکار است. این ارتباط در پی ورود او به خانه [[پیامبر اسلام|پیامبر]](ص) گسترده‌تر شد؛ اما پیشتر نیز وجود داشت. اوج این پیوند هنگامی است که میان آن‌ها عقد خواهری برقرار شد.<ref>الغدیر، ج۳، ص۱۱۲.</ref> او در [[ازدواج حضرت علی و حضرت فاطمه علیهماالسلام]] نقشی ویژه داشت و در این زمینه، روایاتی از پیامبر(ص) ‌گزارش کرده است.<ref>الامالی، طوسی، ج۱، ص۴۱؛بحار الانوار، ج۴۳، ص۹۵-۹۶.</ref> وی در دوران ولادت فرزندان فاطمه زهرا نیز حاضر بود و به فرمان پیامبر گرامی(ص) در گوش فرزندش [[امام حسن علیه السلام|حسن]](ع) [[اذان]] و [[اقامه]] گفت.<ref>کشف الغمه، ج۲، ص۱۴۸؛بحار الانوار، ج۴۳، ص۲۵۵.</ref>
  
از [[رسول خدا]] صلي الله عليه و آله، حضرت [[امام علی]] عليه السلام، [[حضرت فاطمه]] زهرا عليهاالسلام و شوهرش [[حديث]] نقل مي كند. اما روايت كنندگان از وي بسيارند از جمله: فرزندانش عمر، زينب، عامر پسرخواهرش مصعب بن عبدالله، عبدالله بن رافع و نافع و سفينه و پسرش و ابوكنيز و خيرة والدة الحسن و صفية بنت شيبه و هند بنت الحارث، ابوعثمان الهندي، ابووائل و سعيد بن مسيب. علما اهل سنت 378 حديث و اهل تشيع بيشتر از آن از ام‌سلمه روايت كرده اند و اين مقدار حديث گوياي مقام و شأن والاي روايي او است.<ref>رياحين الشريعه، ج2، ص283 به بعد.</ref>
+
ام سلمه در رویداد [[فدک]] به دفاع از حضرت زهرا(س) برخاست و به عنوان شاهد آن حضرت و معترض بر [[ابوبکر|ابو‌بکر]] سخن گفت. آورده‌اند که به همین سبب، مقرری وی از [[بیت المال]] قطع شد.<ref>دلائل الامامه، ص۱۲۴.</ref>
  
==با كوثر رسول==
+
هنگامی که [[حضرت فاطمه]](س) در بستر بیماری بود، ‌ام سلمه به [[عیادت بیماران|عیادتش]] آمد و از حال او جویا شد. حضرت زهرا(س) در پاسخ او، وضع خود و همسرش و ستمی را که بر آنان رفته بود و نیز علل [[غصب]] خلافت را بیان کرد.<ref>مناقب آل ابی طالب، ج۲، ص۴۹؛بحار الانوار، ج۴۳، ص۱۵۶.</ref> طبق وصیت حضرت زهرا(س)، ‌ام سلمه در مراسم [[خاکسپاری]] ایشان شرکت داشت و از محل دفن او آگاه بود.<ref>دلائل الامامه، ص۱۳۲.</ref>
 +
===هواداری از حضرت علی===
  
بعد از وفات حضرت خديجه عليهاالسلام سرپرستي فاطمه توسط پيامبر به ام‌سلمه سپرده شد و او توانست ضمن سرپرستي از كودك پاكيزه رسول خدا، انس و الفتي با وي يابد كه تا آخرين سال‌هاي حياتش موجب هدايت او شود. در ضمن ام‌سلمه به واسطه اين ارتباط به گنجينه اي از روايات و معارف دست يافت كه هر يك بازگوكننده گوشه اي از اوضاع آن عصر و موضع‌گيري‌هاي او است.
+
ام سلمه راوی [[حدیث|احادیثی]] درباره جایگاه [[امام علی]](ع) مانند حدیث «علیّ مع الحق و الحق مع علیّ و لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض»<ref>تاریخ بغداد، ج۱۴، ص۳۲۲؛الامالی، صدوق، ص۱۵۰؛تاریخ دمشق، ج۴۲، ص۴۴۹؛نک: موسوعة الامام علی بن ابی طالب، ج۲، ص۲۳۹.</ref> و [[حدیث غدیر]] به‌ویژه جمله «من کنتُ مولاه فهذا علیّ مولاه» است.<ref>کنز العمال، ج۱۱، ص۶۰۲؛الغدیر، ج۱، ص۱۷.</ref> وی همچنین روایات بسیاری از حضرت فاطمه سلام الله علها نقل نموده است.
  
اعتراض به خليفه در پي غصب ولايت و فدك يكي از فرازهاي زندگي اوست. در اين رويداد تلخ ام‌سلمه نزد خليفه آمد و گفت: «آيا به مانند فاطمه اين گونه سخن مي گويي؟ و او به خدا قسم حوريه اي در بين آدميان است. در آغوش پيامبر تربيت يافته [[فرشتگان]] او را دست به دست برده اند و در كشتزار پاكيزگي خوب رشد كرد و به خوبي پرورش يافت. آيا گمان مي كنيد [[رسول خدا]] صلي الله عليه و آله ميراث را بر او [[حرام]] كرد و به او خبر نداد؟ حال آن كه خداوند فرمود: «وانذر عشيرتك الاقربين» پس پيامبر فاطمه را نيز انذار داد. اينك او آمده، ميراثش را مي خواهد و او بهترين زنان و مادر سرور جوانان و هم وزن دختر عمران و جليله اي است كه هم وزن ندارد. با پدرش رسالت هاي پروردگارش تمامي يافت».<ref>اعلام النساء، ص644؛ فواللّه لقدكان يشفق عليها من الحر والقر فيوسدها بيمينه و يدثرها شماله رويداً فرسول الله صلی الله علیه و آله بمراي لاعينكم و علي اللّه تردون فواهالكم و سوف تعلمون و خشي ابوبكر ان يجيبها فيفتح باباهو في غني عن فتحه لكنه حرمها عطاءها ذالك العام عقوبة علي المعارضة.</ref>
+
نقش‌ ام سلمه در پی [[رحلت پیامبر اسلام|رحلت پیامبر]](ص) چشمگیر‌تر شد. او پیوسته وفاداری خود را به امام علی(ع) و حضرت زهرا(س) و فرزندان او نشان می‌داد و در بیان فضیلت‌های امام علی(ع) و توجه دادن مردم به [[ولایت|ولایت]] وی بسیار کوشید.<ref>الغدیر، ج۳، ص۱۷۷-۱۷۸.</ref> او از موقعیت امام علی(ع) نزد پیامبر(ص) به خوبی آگاهی داشت؛ زیرا بار‌ها رابطه تنگاتنگ آن دو، از جمله ماجرای خلوت طولانی پیامبر(ص) با حضرت علی را در خانه خود دیده بود.<ref>الامالی، صدوق، ص۴۶۳-۴۶۴؛المناقب، خوارزمی، ص۱۴۶؛المناقب، ابن مردویه، ص۱۰۵.</ref> در همان روزها بود که پیامبر‌ ام سلمه را از نزول [[جبرئیل]] و رخدادهای آینده آگاه ساخت و او را شاهد بر وصایت علی(ع) قرار داد و به او فرمود: علی بن ابی‌طالب وصی و خلیفه پس از من و در دنیا و آخرت حامل پرچم من است. سپس علی(ع) را قاتل [[ناکثین]] و [[قاسطین]] و [[مارقین]] دانست و نشانه‌های این سه گروه را برایش بیان کرد.<ref>الامالی، صدوق، ص۴۶۳-۴۶۴؛المناقب، ابن مردویه، ص۱۰۵؛تاریخ دمشق، ج۴۲، ص۴۷۱؛المناقب، خوارزمی، ص۸۷.</ref>  
  
==روايت‌گر نور==
+
در شماری از منابع شیعی یاد شده که پیامبر(ص) [[وصیت]] خود را درباره جانشینی امام علی(ع) نوشت و آن را به‌ ام سلمه سپرد تا به جانشینش بدهد. هنگامی که مردم با علی(ع) [[بیعت]] کردند، ‌ام سلمه امانتی را که همسرش به او سپرده بود، به علی(ع) سپرد و به فرزندش گفت: همواره همراه علی باش که من در پی پیامبر(ص) امامی جز او نمی‌بینم.<ref>الامامة و التبصره، ص۴۵-۴۶؛الکافی، ج۱، ص۲۳۵-۲۳۶؛بصائر الدرجات، ص۲۰۶.</ref> طبق برخی منابع شیعی، دوران بیماری پیامبر(ص) در خانه‌ ام سلمه سپری شد.<ref>الارشاد، ج۱، ص۱۸۲؛اعلام الوری، ج۱، ص۲۶۴.</ref> هنگامی که پیامبر(ص) خواست برادرش علی را فراخوانند، [[عایشه]] و [[حفصه]] در پی پدر خود فرستادند و‌ ام سلمه نیز علی(ع) را آگاه نمود تا خود را به پیامبر(ص) برساند.<ref>مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۲۰۳.</ref> روشنگری‌های‌ ام سلمه در پی رحلت پیامبر(ص) در حمایت از علی(ع) بر پایه همین وصایای رسول خدا(ص) بود.
  
ام‌سلمه به طور مستقيم از [[رسول خدا]] صلي الله عليه و آله و [[حضرت فاطمه]] عليهاالسلام و گاه به واسطه شوهرش از پيامبر روايات فراواني (بيش از سيصد روايت) بر جاي گذاشت. برخي از اين روايات از حالات [[حضرت فاطمه]] سلام الله علیها خبر مي دهند. مانند خوشحالي حضرت از اين كه اولين زني است كه خطبه اش (عقد) را [[جبرئيل]] خوانده است...<ref>[[بحارالانوار]]، ج37، ص69.</ref>
+
در شورش مردم بر ضدّ [[عثمان بن عفان|عثمان]]، ‌ام سلمه که مانند بسیاری از عملکرد عثمان ناخرسند بود، نزد او رفت و وی را نصیحت و فرجام کارش را گوشزد کرد. عثمان نیز عهد بست که به این سفارش‌ها عمل کند.<ref>بلاغات النساء، ص۷.</ref> پس از کشته شدن عثمان، هنگامی که [[عایشه]] به خون‌خواهی وی با همراهی [[طلحه]] و [[زبیر]] بر علی(ع) شورید، ‌ام سلمه مردم را به حمایت علی(ع) فرا‌خواند و ‌گفت: از علی پیروی کنید. به خدا سوگند! در روزگار شما بهتر از او را سراغ ندارم.<ref>انساب الاشراف، ص۲۲۴.</ref> عایشه برای همراه کردن‌ ام سلمه با خود بسیار کوشید و‌ ام سلمه نیز برای باز‌گرداندن او از راه‌های گوناگون وارد شد. او در ملاقاتی که با عایشه داشت، به پیشگویی‌های رسول خدا اشاره کرد که خود عایشه شاهد آن‌ها بوده است. از مهم‌‌ترین سخنان‌ ام سلمه، تغییر روش عایشه در رفتار با عثمان و حکومت وی بود. عایشه پیشتر، مردم را بر ضد عثمان تحریک می‌کرد و او را نَعْثَل (پیر نادان) می‌خواند؛ اما بعد ندای خون‌خواهی او را سر ‌داد. ‌ام سلمه به او سفارش نمود که به توصیه پیامبر(ص) برای خارج نشدن از خانه عمل ‌کند و وصایای پیامبر(ص) را درباره پسر عمویش علی(ع) نادیده نگیرد.<ref>الفتوح، ج۲، ص۴۵۴-۴۵۶؛الامامة و السیاسه، ج۱، ص۷۶؛رسائل المرتضی، ج۴، ص۶۶-۶۸.</ref> وی در پی اتمام حجت‌ با عایشه و دیگر مخالفان، فرزندش عُمَر را نزد علی(ع) فرستاد و اهداف مخالفان را برای امام روشن کرد و پیغام داد: اگر امر خدا و سفارش پیامبر(ص) درباره بیرون نشدن از خانه نبود، تو را همراهی می‌کردم. اکنون محبوب‌‌ترین فرد نزد رسول خدا و شما، فرزندم عمر، را همراه شما می‌فرستم.<ref>تاریخ طبری، ج۴، ص۴۷۰-۴۷۱؛الفتوح، ج۲، ص۴۵۶.</ref>
 +
===ایستادگی در مقابل معاویه===
 +
‌ام سلمه پس از [[شهادت امام علی علیه السلام|شهادت امام علی]](ع) از مخالفان سرسخت [[معاویه]] و کار‌گزاران او بود. هنگامی که [[بدعت]] لعن بر علی(ع) در همه‌جا مرسوم شد، او مردم [[کوفه]] را چنین سرزنش می‌کرد: شما پیامبر را شتم کرده‌اید؛ زیرا کسی را لعن می‌نمایید که پیامبر(ص) او را دوست می‌داشت.<ref>المعجم الاوسط، ج۱، ص۱۱۱.</ref> [[سب و فحش دادن|سبّ]] علی(ع) سبّ رسول خدا(ص) است.<ref>شرح الاخبار، ج۱، ص۱۶۷-۱۶۸.</ref>  
 +
در ماجرای ترور و غارت که به دست معاویه برای نا‌امن کردن منطقه حکومتی علی(ع) انجام می‌شد، هنگامی که [[بسر بن ارطاة|بُسْر بن ارطاة]] به تعقیب [[صحابه]] در [[مدینه]] و [[مکه]] از جمله [[جابر بن عبدالله انصاری|جابر بن عبد‌الله]] پرداخت، جابر به خانه‌ ام سلمه پناه برد و با او درباره بیعت با ظالمان مشورت کرد. ‌ام سلمه از او خواست با بیعت جان خود را حفظ کند.<ref>تاریخ طبری، ج۴، ص۱۰۶-۱۰۷؛الکامل، ج۳، ص۳۸۳.</ref>  
  
اما رواياتي كه ام‌سلمه از بانوي دوسرا نقل كرد، عبارتند از:
+
===محبت نسبت به امام حسین===
  
'''<I>1- بوي بهشتي:</I>'''
+
بر پایه ‌گزارش شماری از منابع، هنگامی که [[امام حسین(ع)|امام حسین]](ع) به سوی [[عراق]] رفت، وصیت‌نامه و دیگر امانت‌ها را به‌ ام سلمه سپرد و از او خواست هرگاه فرزند بزرگش نزد وی آمد، آن‌ها را به او بسپارد. ‌ام سلمه پس از شهادت امام حسین(ع) هنگامی که [[امام سجاد(ع)|امام سجاد]] (ع) به دیدنش آمد، آن امانت را به ایشان سپرد.<ref>الکافی، ج۱، ص۳۰۴.</ref> برخی‌ ام سلمه را نخستین گریه‌کننده بر امام حسین(ع) در مدینه می‌دانند. در این هنگام، ‌ام سلمه دوران کهولت خود را سپری می‌کرد و همواره نگران واپسین بازمانده [[اصحاب کسا|اصحاب کساء]] بود. او دوران کودکی امام حسین(ع) را به یاد می‌آورد که در خانه‌اش بازی می‌کرد و پیامبر(ص) به او می‌نگریست و می‌گریست. چون‌ ام سلمه علت را ‌پرسید، پیامبر(ص) از آینده حسین(ع) خبر داد و مقداری از [[تربت امام حسین علیه السلام|تربت]] او را که [[جبرئیل]] آورده بود، به‌ ام سلمه داد و فرمود: هرگاه این خاک خونین شد، بدان که حسین کشته شده است. ‌ام سلمه پیوسته آن تربت را می‌نگریست تا روزی آن را خونین دید و چنان ناله برآورد و ضجه زد که زنان از هر سو آمدند و از کشته شدن امام حسین(ع) آگاه شدند.<ref>تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۲۴۵-۲۴۶؛الفتوح، ج۴، ص۳۲۴؛تهذیب الکمال، ج۶، ص۴۰۸-۴۰۹.</ref>
  
[[امام صادق]] عليه السلام فرمود: «ام‌سلمه گفت: از حضرت زهرا عليهاالسلام پرسيدم: آيا بوي خوش ذخيره كرده اي؟ فرمود: آري. آن‌گاه عطري آورد و مقداري در كف دستم ريخت. بوي خوشي داشت كه هرگز نشنيده بودم. گفتم: اين عطر خوشبو را از كجا تهيه كرده اي؟ فرمود: «هو عنبر يسقط من اجنحة جبريل»، اين مشكي است كه از بال و پر [[جبرئيل]] فروريخته است».<ref>امالي طوسي عن ابي غالب عن احمد بن محمدالدازي عن خاله عن الاشعري عن البرقي عن ابن اسباط عن داوود عن يعقوب بن شعيب عن ابي عبدالله علیه السلام. (بحارالانوار، ج43، ص95 و 114)</ref>
+
===ام سلمه؛ محرم اسرار ولایت===
 
 
'''<I>2- كار طاقت فرسا:</I>'''
 
 
 
ام‌سلمه روايتي ديگر را از طريق اميرمؤمنان عليه السلام روايت كرده است كه از شدت و سختي كارهاي خانه اميرمؤمنان خبر مي دهد تا آن‌جا كه [[حضرت فاطمه]] زهرا عليهاالسلام نزد پدر رفت و اين چنين گفت: «قد مجلت يداي من الرّحي ليلتي جميعاً أديرُ الرحي حتي أصبح و ابوالحسن يحمل حسناو حسيناً<ref>عن علي علیه السلام من طريق الدولاي عن ام‌سلمه؛ كنزالعمال، ج15، ص507؛ بحارالانوار، ج43، ص134 و احقاق الحق، ج10، ص266 «اصلحن مرة و اعجن مرة». (مسند احمد، ج6، ص298)</ref>؛ دست‌هايم از آسياب كردن در طول شب تاول زده است تا صبح آسياب را مي گردانم و ابوالحسن (علي عليه السلام) از حسن و حسين نگهداري مي كرد».
 
 
 
همين روايت از طريق «دولابي» از ام‌سلمه از علي عليه السلام اين گونه نقل شده است: «يا رسول اللّه  لقد مجلت يداي من الرّحا اطحن مرة و اعجن مرّة<ref>احقاق الحق، ج10، ص266 عن طريق الدولاي عن ام سلمه عن علي علیه السلام. (مسند احمد، ج6، ص298)</ref>؛ اي رسول خدا! دستانم از كاركردن با آسياب تاول زده است. گاهي گندم آرد مي كنم و زماني آرد را خمير مي سازم».
 
 
 
'''<I>3- خيانت منافقان:</I>'''
 
 
 
ام‌سلمه مي گويد: به فاطمه عليهاالسلام گفتم: اي دختر [[رسول خدا]] صلي الله عليه و آله حال شما چگونه است؟ فرمود: صبح كردم در ميان حزن شديد و اندوه عظيم در حالي كه پيامبر صلي الله عليه و آله رفته و وصي او مظلوم شده است. [[سوگند]] به خدا حشمت و عظمت آن كس دريده و نابود شد كه برخلاف حكم خدا در [[قرآن]] و سنت و سفارش [[پيامبر اسلام]] در تأويل و تفسير [[قرآن]]، حق امامت او را غصب كرده و به ديگران سپردند.
 
 
 
اين گونه برخوردهاي خصمانه از كينه‌توزي‌هاي [[جنگ بدر]] و خونخواهي كشتگان [[جنگ احد]] آن‌هاست كه در درون قلب نفاق آلود و انديشه فتنه‌انگيزشان پنهان بوده است و تاكنون جرأت اظهار آن را نداشتند. تا در آن هنگام كه حكومت الهي بازيچه دست قدرت طلبان گرديد و امامِ به حق منزوي شد. آتش كينه هاي ديرينه شان زبانه كشيد و باران مصبيت‌ها و مشكلات بر ما فروريختند و رشته هاي [[ايمان]] را دريدند و نسبت به وعده هاي الهي كه بر همه واجب فرموده بود، حفظ و پاسداري از رسالت پيامبر صلي الله عليه و آله و دفاع از پرهيزكاران و مؤمنان را چه بد و زشت عمل كردند. اما افسوس كه در جهت انتقام گرفتن از پدران مشرك و منافق خود كه در جنگ‌هاي اسلامي كشته شدند و عليه اسلام جنگيدند، به دنيا روي آوردند و فريب دنيا را خوردند.<ref>«اصحبت بين كمد و كرب فقد النبي و ظلم الوصي هتك واللّه حجابه من اصحبت امامته مقبضّةً علي غير ما شرع اللّه في التنزيل و سنّها النبي في التأويل ولكنها احقاد بدريه و تراث احديه كانت عليها قلوب النفاق محتملة لامكان الوشاة فلما استهدف الامر ارسلت عليناشآبيب الآثار من مخيلة الشقاق فيقطع و تر الايمان في قسيّ صدرها و لبئس علي ما وعداللّه من حفظ الرسالة و كفالة المؤمنين احرزوا عائدتهم غرور الدنيا بعد انتصار ممن فتك بابائهم في مواطن الكروب و منازل الشهادات».</ref>
 
 
 
==ام سلمه؛ محرم اسرار ولایت==
 
 
 
ام‌سلمه حافظ ودایع و محرم اسرار [[اهل بیت]] علیه‌السلام بود. [[علامه مجلسی]] به نقل از کتاب [[بصائر الدرجات]] روایتی ذکر می‌کند که مضمون آن چنین است: [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله ام‌سلمه را طلبید و پوست گوسفندی را که مملو از علم بود به او سپرد و فرمود: هر که پس از من آن را طلب کند، او امام و خلیفه بعد از من خواهد بود. همچنین روایت می‌کند که چون [[امیرالمومنین]] علیه‌السلام به طرف [[عراق]] رفت، کتب و سلاح و ودایع امامت را به ام‌سلمه سپرد تا پس از شهادت آن حضرت به [[امام حسن]] علیه‌السلام بسپارد و هنگامی که امام حسن علیه السلام مسموم شد، آن سلاح و ودایع را به ام‌سلمه سپرد تا به [[امام حسین]] علیه السلام بدهد.
 
 
 
امام حسین علیه‌السلام نیز هنگام حرکت به سوی عراق آن ودایع را به او سپرد تا به امام علی بن الحسین علیه‌السلام بسپارد. از این گفتار معلوم می‌شود که ام‌سلمه نزد اهل بیت علیه السلام چنان ارج و منزلتی داشت که محرم اسرار و حافظ امانات ایشان بود.
 
 
 
ام‌سلمه برای بازداشتن [[عایشه]] از جنگ با امیرالمؤمنین علیه السلام، او را بسیار نصیحت کرد و بعد از آن نیز برای وی نامه نوشت تا او را از جنگ بازدارد. ام‌سلمه در [[غزوه خیبر]] و [[فتح مکه]] و [[حصارة الطائف]] و [[غزوه هوازن]] و [[ثقیف]] و سپس در [[حجة الوداع]] همراه رسول الله صلی الله علیه و آله بوده است.
 
 
 
==وفات ام سلمه==
 
 
 
وی در سن 84 سالگی در حکومت یزید، در شهر [[مدینه]] وفات کرد و در بقیع مدفون شد وی آخرین نفر از امهات المؤمنین بود که از دنیا رفت.
 
  
 +
ام‌سلمه حافظ ودایع و محرم اسرار [[اهل بیت]] علیه‌السلام بود. [[علامه مجلسی]] به نقل از کتاب [[بصائر الدرجات]] روایتی ذکر می‌کند که مضمون آن چنین است: [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله ام‌سلمه را طلبید و پوست گوسفندی را که مملو از علوم بود به او سپرد و فرمود: هر که پس از من آن را طلب کند، او [[امام]] و [[خلیفه]] بعد از من خواهد بود. همچنین روایت می‌کند که چون [[امیرالمومنین]] علیه‌السلام به طرف [[عراق]] رفت، کتب و سلاح و ودایع [[امامت]] را به ام‌سلمه سپرد تا پس از شهادت آن حضرت به [[امام حسن]] علیه‌السلام بسپارد و هنگامی که امام حسن علیه السلام مسموم شد، آن سلاح و ودایع را به ام‌سلمه سپرد تا به [[امام حسین]] علیه السلام بدهد. امام حسین علیه‌السلام نیز هنگام حرکت به سوی عراق آن ودایع را به او سپرد تا به [[امام سجاد]] علیه‌السلام بسپارد. از این گفتار معلوم می‌شود که ام‌سلمه نزد [[اهل البیت|اهل بیت]] علیهم السلام چنان ارج و منزلتی داشت که محرم اسرار و حافظ امانات ایشان بود.
 
==پانویس==
 
==پانویس==
<references/>
+
<references />
  
 
==منابع==
 
==منابع==
* ابن اثیر جرزی، أسد الغابة فى معرفة الصحابة،، بيروت، دار الفكر، 1409ق.
 
* ابن عبد البر، الاستيعاب فى معرفة الأصحاب، تحقيق على محمد البجاوى، بيروت، دار الجيل، 1412/1992.
 
* اربلی، كشف الغمة في معرفة الأئمة، قم، رضی، 1421ق.
 
* ذهبی، محمد، سیراعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ۱۴۰۵ق.
 
* محلاتى، ذبيح الله، رياحين الشريعة در ترجمه دانشمندان بانوان شيعه، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ اول.
 
* ميانجي، محمد، ام سلمه انیس فاطمه(س)، فرهنگ كوثر، شماره 31، مهر 1378.
 
* معاونت پژوهش مرکز حوزه‌های علمیه خواهران، بانوان عالمه و آثار آن‌ها.
 
  
 +
*ابن اثیر جرزی، أسد الغابة فى معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
 +
*ابن عبدالبر، الاستیعاب فى معرفة الأصحاب، تحقیق على محمد البجاوى، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲.
 +
*اربلی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، قم، رضی، ۱۴۲۱ق.
 +
*رویا باقری، مدخل ام‌سلمه در دانشنامه حج و حرمین شریفین (ج۳، ص۲۱۸-۲۳۰).
 +
*سید خلیل جوادی، مدخل ابوسلمه بن عبدالاسد مخزومی در دانشنامه حج و حرمین شریفین.
 +
*محمد ذهبی، سیراعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ۱۴۰۵ق.
 +
*ذبیح الله محلاتى، ریاحین الشریعة در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، تهران، دار الکتب الإسلامیة.
 +
*محمد میانجی، ام سلمه انیس فاطمه(س)، فرهنگ کوثر، شماره ۳۱، مهر ۱۳۷۸.
 +
*معاونت پژوهش مرکز حوزه‌های علمیه خواهران، بانوان عالمه و آثار آن‌ها.
 +
*عبدالحسین نیشابوری، تقویم شیعه.
 +
<onlyinclude>
 
{{سنجش کیفی
 
{{سنجش کیفی
 
|سنجش=شده
 
|سنجش=شده
|شناسه= ضعیف
+
|شناسه= خوب
|عنوان بندی مناسب= متوسط
+
|عنوان بندی مناسب= خوب
 
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
 
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
 
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
 
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= متوسط
+
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
 
|جامعیت= خوب
 
|جامعیت= خوب
 
|رعایت اختصار= خوب
 
|رعایت اختصار= خوب
سطر ۸۶: سطر ۷۶:
 
|رده= دارد
 
|رده= دارد
 
}}
 
}}
 
+
</onlyinclude>
 
 
 
[[Category:زنان نمونه قرن اول]]
 
[[Category:زنان نمونه قرن اول]]
 
[[Category:زنان راوی حدیث]]
 
[[Category:زنان راوی حدیث]]
 
[[رده:همسران پیامبر]]
 
[[رده:همسران پیامبر]]
 
  [[رده: مقاله های مهم]]
 
  [[رده: مقاله های مهم]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۴ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۶:۵۰

«أُمّ سَلَمه» از همسران بزرگوار پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله است. او و همسر اولش ابوسلمه مخزومی در سال‌های نخستین بعثت پیامبر، اسلام آورده و از مسلمانانی بودند که به سرپرستی جعفر بن ابی‌طالب به حبشه مهاجرت کردند. ام سلمه در سال چهارم هجری پس از وفات شوهرش به عقد پیامبر اکرم درآمد و در بین همسران آن حضرت جایگاه بلندی داشت. او همچنین با اهل بیت پیامبر رابطه‌ای نیکو داشت و تا پایان عمر از آنها حمایت نموده و بدانها وفادار بود.

زندگی‌نامه

نام اصلی ام‌سلمه هند است. پدرش ابی امیة بن مغیره معروف به زاد الراکب[۱] بود و مادرش به روایتی عاتکه بنت عبدالمطلب[۲] و به روایتی دیگر عاتکه دختر عامر ابن ربیعه کنانی[۳] بود.

ام سلمه در ابتدا همسر ابوسلمه مخزومی پسر عمه[۴] و برادر رضاعی رسول خدا صلی الله علیه و آله[۵] بود و از او صاحب چهار فرزند (سلمة، عمر، دره و زینب) شد.[۶]

ام سلمه در زمره اسلام آورندگان در سالهای نخستین بعثت بود. او بعدا به همراه همسرش به حبشه هجرت نمود. و در آنجا بود که اولین فرزندش سلمه را به دنیا آورد. سپس به مکه آمد و بعدا به مدینه مهاجرت نمود.[۷] در جریان جنگ احد ابوسلمه مخزونی زخمی شد و بعدا بر اثر این جراحت وفات نمود.[۸]

ام سلمه پس از وفات شوهرش در سال چهارم هجری، به عقد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درآمد.[۹] مطابق با آنچه در برخی منابع آمده است، پیش از پیامبر، ابوبکر و عمر از او خواستگاری کرده بودند، اما ام سلمه نپذیرفت.[۱۰]

ام سلمه زنی زیباروی بود تا جایی که زیبایی او حسادت عایشه همسر دیگر رسول خدا را برانگیخت.[۱۱] ام سلمه در منابع زنی بالغه و تیز بین معرفی شده است.[۱۲] که حتی گاه پیامبر(ص) با او مشورت می‌کرد.[۱۳]

ام سلمه در غزوات و سریه‌های متعددی چون مُرَیسیع، خیبر، حدیبیه، خندق، فتح مکه و حنین، رسول خدا را همراهی کرد.[۱۴]

امام صادق علیه السلام ام‌سلمه را برترین همسر رسول خدا پس از خدیجه دانسته است.[۱۵] در جریان حدیث کساء و نزول آیه تطهیر، ام سلمه از پیامبر اکرم (ص) سوال می کند که آیا من در شمار اهل بیت نیستم؟ پیامبر(ص) خدا فرمود: تو بر خیر و نیکی هستی.[۱۶]

ام سلمه در شهر مدینه وفات کرد و در بقیع مدفون شد[۱۷] و آخرین نفر از همسران پیامبر بود که از دنیا رفت.[۱۸] در تاریخ وفات ام سلمه اختلاف وجود دارد؛ برخی منابع سال ۵۹ برخی سال ۶۱ و برخی سال ۶۲ هجری را سال وفات او دانسته اند.[۱۹] اما روایتی که در خصوص واقعه عاشورا از او نقل شده نشان می‌دهد که او در زمان واقعه عاشورا که در سال ۶۱ هجری رخ داد زنده بوده است و بنابراین وفات او پس از این واقعه رخ داده است. برخی منابع دهم محرم را به عنوان روز وفات ام سلمه ثبت نموده اند[۲۰] و گفته شده به هنگام وفات ۸۴ سال سن داشت.[۲۱]

ام‌سلمه و اهل بیت

منابع شیعه و اهل ‌سنت از همراهی‌ ام سلمه با اهل ‌بیت علیهم السلام در موارد گوناگون خبر داده اند.

ام سلمه و حضرت زهرا

در برخی ‌منابع، ارتباط عمیق میان ام سلمه و حضرت زهرا سلام الله علیها به خوبی آشکار است. این ارتباط در پی ورود او به خانه پیامبر(ص) گسترده‌تر شد؛ اما پیشتر نیز وجود داشت. اوج این پیوند هنگامی است که میان آن‌ها عقد خواهری برقرار شد.[۲۲] او در ازدواج حضرت علی و حضرت فاطمه علیهماالسلام نقشی ویژه داشت و در این زمینه، روایاتی از پیامبر(ص) ‌گزارش کرده است.[۲۳] وی در دوران ولادت فرزندان فاطمه زهرا نیز حاضر بود و به فرمان پیامبر گرامی(ص) در گوش فرزندش حسن(ع) اذان و اقامه گفت.[۲۴]

ام سلمه در رویداد فدک به دفاع از حضرت زهرا(س) برخاست و به عنوان شاهد آن حضرت و معترض بر ابو‌بکر سخن گفت. آورده‌اند که به همین سبب، مقرری وی از بیت المال قطع شد.[۲۵]

هنگامی که حضرت فاطمه(س) در بستر بیماری بود، ‌ام سلمه به عیادتش آمد و از حال او جویا شد. حضرت زهرا(س) در پاسخ او، وضع خود و همسرش و ستمی را که بر آنان رفته بود و نیز علل غصب خلافت را بیان کرد.[۲۶] طبق وصیت حضرت زهرا(س)، ‌ام سلمه در مراسم خاکسپاری ایشان شرکت داشت و از محل دفن او آگاه بود.[۲۷]

هواداری از حضرت علی

ام سلمه راوی احادیثی درباره جایگاه امام علی(ع) مانند حدیث «علیّ مع الحق و الحق مع علیّ و لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض»[۲۸] و حدیث غدیر به‌ویژه جمله «من کنتُ مولاه فهذا علیّ مولاه» است.[۲۹] وی همچنین روایات بسیاری از حضرت فاطمه سلام الله علها نقل نموده است.

نقش‌ ام سلمه در پی رحلت پیامبر(ص) چشمگیر‌تر شد. او پیوسته وفاداری خود را به امام علی(ع) و حضرت زهرا(س) و فرزندان او نشان می‌داد و در بیان فضیلت‌های امام علی(ع) و توجه دادن مردم به ولایت وی بسیار کوشید.[۳۰] او از موقعیت امام علی(ع) نزد پیامبر(ص) به خوبی آگاهی داشت؛ زیرا بار‌ها رابطه تنگاتنگ آن دو، از جمله ماجرای خلوت طولانی پیامبر(ص) با حضرت علی را در خانه خود دیده بود.[۳۱] در همان روزها بود که پیامبر‌ ام سلمه را از نزول جبرئیل و رخدادهای آینده آگاه ساخت و او را شاهد بر وصایت علی(ع) قرار داد و به او فرمود: علی بن ابی‌طالب وصی و خلیفه پس از من و در دنیا و آخرت حامل پرچم من است. سپس علی(ع) را قاتل ناکثین و قاسطین و مارقین دانست و نشانه‌های این سه گروه را برایش بیان کرد.[۳۲]

در شماری از منابع شیعی یاد شده که پیامبر(ص) وصیت خود را درباره جانشینی امام علی(ع) نوشت و آن را به‌ ام سلمه سپرد تا به جانشینش بدهد. هنگامی که مردم با علی(ع) بیعت کردند، ‌ام سلمه امانتی را که همسرش به او سپرده بود، به علی(ع) سپرد و به فرزندش گفت: همواره همراه علی باش که من در پی پیامبر(ص) امامی جز او نمی‌بینم.[۳۳] طبق برخی منابع شیعی، دوران بیماری پیامبر(ص) در خانه‌ ام سلمه سپری شد.[۳۴] هنگامی که پیامبر(ص) خواست برادرش علی را فراخوانند، عایشه و حفصه در پی پدر خود فرستادند و‌ ام سلمه نیز علی(ع) را آگاه نمود تا خود را به پیامبر(ص) برساند.[۳۵] روشنگری‌های‌ ام سلمه در پی رحلت پیامبر(ص) در حمایت از علی(ع) بر پایه همین وصایای رسول خدا(ص) بود.

در شورش مردم بر ضدّ عثمان، ‌ام سلمه که مانند بسیاری از عملکرد عثمان ناخرسند بود، نزد او رفت و وی را نصیحت و فرجام کارش را گوشزد کرد. عثمان نیز عهد بست که به این سفارش‌ها عمل کند.[۳۶] پس از کشته شدن عثمان، هنگامی که عایشه به خون‌خواهی وی با همراهی طلحه و زبیر بر علی(ع) شورید، ‌ام سلمه مردم را به حمایت علی(ع) فرا‌خواند و ‌گفت: از علی پیروی کنید. به خدا سوگند! در روزگار شما بهتر از او را سراغ ندارم.[۳۷] عایشه برای همراه کردن‌ ام سلمه با خود بسیار کوشید و‌ ام سلمه نیز برای باز‌گرداندن او از راه‌های گوناگون وارد شد. او در ملاقاتی که با عایشه داشت، به پیشگویی‌های رسول خدا اشاره کرد که خود عایشه شاهد آن‌ها بوده است. از مهم‌‌ترین سخنان‌ ام سلمه، تغییر روش عایشه در رفتار با عثمان و حکومت وی بود. عایشه پیشتر، مردم را بر ضد عثمان تحریک می‌کرد و او را نَعْثَل (پیر نادان) می‌خواند؛ اما بعد ندای خون‌خواهی او را سر ‌داد. ‌ام سلمه به او سفارش نمود که به توصیه پیامبر(ص) برای خارج نشدن از خانه عمل ‌کند و وصایای پیامبر(ص) را درباره پسر عمویش علی(ع) نادیده نگیرد.[۳۸] وی در پی اتمام حجت‌ با عایشه و دیگر مخالفان، فرزندش عُمَر را نزد علی(ع) فرستاد و اهداف مخالفان را برای امام روشن کرد و پیغام داد: اگر امر خدا و سفارش پیامبر(ص) درباره بیرون نشدن از خانه نبود، تو را همراهی می‌کردم. اکنون محبوب‌‌ترین فرد نزد رسول خدا و شما، فرزندم عمر، را همراه شما می‌فرستم.[۳۹]

ایستادگی در مقابل معاویه

‌ام سلمه پس از شهادت امام علی(ع) از مخالفان سرسخت معاویه و کار‌گزاران او بود. هنگامی که بدعت لعن بر علی(ع) در همه‌جا مرسوم شد، او مردم کوفه را چنین سرزنش می‌کرد: شما پیامبر را شتم کرده‌اید؛ زیرا کسی را لعن می‌نمایید که پیامبر(ص) او را دوست می‌داشت.[۴۰] سبّ علی(ع) سبّ رسول خدا(ص) است.[۴۱] در ماجرای ترور و غارت که به دست معاویه برای نا‌امن کردن منطقه حکومتی علی(ع) انجام می‌شد، هنگامی که بُسْر بن ارطاة به تعقیب صحابه در مدینه و مکه از جمله جابر بن عبد‌الله پرداخت، جابر به خانه‌ ام سلمه پناه برد و با او درباره بیعت با ظالمان مشورت کرد. ‌ام سلمه از او خواست با بیعت جان خود را حفظ کند.[۴۲]

محبت نسبت به امام حسین

بر پایه ‌گزارش شماری از منابع، هنگامی که امام حسین(ع) به سوی عراق رفت، وصیت‌نامه و دیگر امانت‌ها را به‌ ام سلمه سپرد و از او خواست هرگاه فرزند بزرگش نزد وی آمد، آن‌ها را به او بسپارد. ‌ام سلمه پس از شهادت امام حسین(ع) هنگامی که امام سجاد (ع) به دیدنش آمد، آن امانت را به ایشان سپرد.[۴۳] برخی‌ ام سلمه را نخستین گریه‌کننده بر امام حسین(ع) در مدینه می‌دانند. در این هنگام، ‌ام سلمه دوران کهولت خود را سپری می‌کرد و همواره نگران واپسین بازمانده اصحاب کساء بود. او دوران کودکی امام حسین(ع) را به یاد می‌آورد که در خانه‌اش بازی می‌کرد و پیامبر(ص) به او می‌نگریست و می‌گریست. چون‌ ام سلمه علت را ‌پرسید، پیامبر(ص) از آینده حسین(ع) خبر داد و مقداری از تربت او را که جبرئیل آورده بود، به‌ ام سلمه داد و فرمود: هرگاه این خاک خونین شد، بدان که حسین کشته شده است. ‌ام سلمه پیوسته آن تربت را می‌نگریست تا روزی آن را خونین دید و چنان ناله برآورد و ضجه زد که زنان از هر سو آمدند و از کشته شدن امام حسین(ع) آگاه شدند.[۴۴]

ام سلمه؛ محرم اسرار ولایت

ام‌سلمه حافظ ودایع و محرم اسرار اهل بیت علیه‌السلام بود. علامه مجلسی به نقل از کتاب بصائر الدرجات روایتی ذکر می‌کند که مضمون آن چنین است: رسول خدا صلی الله علیه و آله ام‌سلمه را طلبید و پوست گوسفندی را که مملو از علوم بود به او سپرد و فرمود: هر که پس از من آن را طلب کند، او امام و خلیفه بعد از من خواهد بود. همچنین روایت می‌کند که چون امیرالمومنین علیه‌السلام به طرف عراق رفت، کتب و سلاح و ودایع امامت را به ام‌سلمه سپرد تا پس از شهادت آن حضرت به امام حسن علیه‌السلام بسپارد و هنگامی که امام حسن علیه السلام مسموم شد، آن سلاح و ودایع را به ام‌سلمه سپرد تا به امام حسین علیه السلام بدهد. امام حسین علیه‌السلام نیز هنگام حرکت به سوی عراق آن ودایع را به او سپرد تا به امام سجاد علیه‌السلام بسپارد. از این گفتار معلوم می‌شود که ام‌سلمه نزد اهل بیت علیهم السلام چنان ارج و منزلتی داشت که محرم اسرار و حافظ امانات ایشان بود.

پانویس

  1. این لقب را به علت جود و بخشش زیادش گرفته بود چرا که در سفرها او زاد و توشه همراهانش را بر عهده می گرفت و آنها را از حمل زاد و توشه سفر بی نیاز می نمود.(الإصابة، ج‏۸، ص۴۰۴)
  2. ریاحین الشریعه، ج۲، ص۲۸۳
  3. ابن سعد محمد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۸۶
  4. ابوسلمه فرزند برّه دختر عبدالمطلب بود. (الطبقات، ج۳، ص۱۸۱)
  5. چون ثُوَیبه کنیز ابولهب، پیامبر، حمزه و ابوسلمه را شیر داده بود، آنان برادر رضاعی یکدیگر نیز شمرده می‌شدند. (دانشنامه حج و حرمین شریفین، ص۴۵۰.)
  6. الاستیعاب، ج‏۴، ص۱۹۳۹
  7. الإصابة، ج‏۸، ص۴۰۴
  8. ریاحین الشریعه، ج۲، ص۲۸۴
  9. ریاحین الشریعه، ج۲، ص۲۸۴
  10. ذهبی، سیراعلام النبلاء، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۲۰۳.
  11. الطبقات، ج۸، ص۹۴؛الاصابه، ج۸، ص۳۴۳؛تاریخ الاسلام، ج۵، ص۲۸۴.
  12. الاصابه، ج۸، ص۴۰۶؛سبل الهدی، ج۵، ص۷۹.
  13. المغازی، ج۲، ص۶۱۳؛ سبل الهدی، ج۵، ص۷۹.
  14. واقدی، المغازی، ج۲، ص۴۶۷
  15. شیخ صدوق، الخصال، ج۱، ص۴۱۹
  16. اربلی، کشف الغمه، ج۱، ص۶۶
  17. ذهبی محمد، سیراعلام النبلاء، ج۲، ص۲۰۹
  18. الاصابه، ج۸، ص۴۰۷
  19. رجوع کنید: الاصابه، ج۸، ص۴۰۶ و ۴۰۷
  20. عبدالحسین نیشابوری، تقویم شیعه، صفحه ۲۵.
  21. ابن سعد محمد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۹۶وذهبی محمد، سیراعلام النبلاء، ج۲، ص۲۰۲
  22. الغدیر، ج۳، ص۱۱۲.
  23. الامالی، طوسی، ج۱، ص۴۱؛بحار الانوار، ج۴۳، ص۹۵-۹۶.
  24. کشف الغمه، ج۲، ص۱۴۸؛بحار الانوار، ج۴۳، ص۲۵۵.
  25. دلائل الامامه، ص۱۲۴.
  26. مناقب آل ابی طالب، ج۲، ص۴۹؛بحار الانوار، ج۴۳، ص۱۵۶.
  27. دلائل الامامه، ص۱۳۲.
  28. تاریخ بغداد، ج۱۴، ص۳۲۲؛الامالی، صدوق، ص۱۵۰؛تاریخ دمشق، ج۴۲، ص۴۴۹؛نک: موسوعة الامام علی بن ابی طالب، ج۲، ص۲۳۹.
  29. کنز العمال، ج۱۱، ص۶۰۲؛الغدیر، ج۱، ص۱۷.
  30. الغدیر، ج۳، ص۱۷۷-۱۷۸.
  31. الامالی، صدوق، ص۴۶۳-۴۶۴؛المناقب، خوارزمی، ص۱۴۶؛المناقب، ابن مردویه، ص۱۰۵.
  32. الامالی، صدوق، ص۴۶۳-۴۶۴؛المناقب، ابن مردویه، ص۱۰۵؛تاریخ دمشق، ج۴۲، ص۴۷۱؛المناقب، خوارزمی، ص۸۷.
  33. الامامة و التبصره، ص۴۵-۴۶؛الکافی، ج۱، ص۲۳۵-۲۳۶؛بصائر الدرجات، ص۲۰۶.
  34. الارشاد، ج۱، ص۱۸۲؛اعلام الوری، ج۱، ص۲۶۴.
  35. مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۲۰۳.
  36. بلاغات النساء، ص۷.
  37. انساب الاشراف، ص۲۲۴.
  38. الفتوح، ج۲، ص۴۵۴-۴۵۶؛الامامة و السیاسه، ج۱، ص۷۶؛رسائل المرتضی، ج۴، ص۶۶-۶۸.
  39. تاریخ طبری، ج۴، ص۴۷۰-۴۷۱؛الفتوح، ج۲، ص۴۵۶.
  40. المعجم الاوسط، ج۱، ص۱۱۱.
  41. شرح الاخبار، ج۱، ص۱۶۷-۱۶۸.
  42. تاریخ طبری، ج۴، ص۱۰۶-۱۰۷؛الکامل، ج۳، ص۳۸۳.
  43. الکافی، ج۱، ص۳۰۴.
  44. تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۲۴۵-۲۴۶؛الفتوح، ج۴، ص۳۲۴؛تهذیب الکمال، ج۶، ص۴۰۸-۴۰۹.

منابع

  • ابن اثیر جرزی، أسد الغابة فى معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
  • ابن عبدالبر، الاستیعاب فى معرفة الأصحاب، تحقیق على محمد البجاوى، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲.
  • اربلی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، قم، رضی، ۱۴۲۱ق.
  • رویا باقری، مدخل ام‌سلمه در دانشنامه حج و حرمین شریفین (ج۳، ص۲۱۸-۲۳۰).
  • سید خلیل جوادی، مدخل ابوسلمه بن عبدالاسد مخزومی در دانشنامه حج و حرمین شریفین.
  • محمد ذهبی، سیراعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ۱۴۰۵ق.
  • ذبیح الله محلاتى، ریاحین الشریعة در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، تهران، دار الکتب الإسلامیة.
  • محمد میانجی، ام سلمه انیس فاطمه(س)، فرهنگ کوثر، شماره ۳۱، مهر ۱۳۷۸.
  • معاونت پژوهش مرکز حوزه‌های علمیه خواهران، بانوان عالمه و آثار آن‌ها.
  • عبدالحسین نیشابوری، تقویم شیعه.