الذریعة الی اصول الشریعة (کتاب): تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
 
(۶ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
 +
'''«الذريعة الى اصول الشريعة»''' تألیف [[سید مرتضی|سيد مرتضى]] (۳۵۵-۴۳۶ ق)، از اولین و مهمترين کتابهای [[شیعه]] در [[اصول فقه‌‌‌‌|علم اصول]] است. مؤلف در اين كتاب، آراء علمای [[عامه]] در اصول فقه را نقل كرده و به بررسی و نقد آنها پرداخته است. تأثير آراء اصولی سيد مرتضى در نظرات و تأليفات دانشمندان پس از او به خوبى مشهود است.
 
{{مشخصات کتاب
 
{{مشخصات کتاب
  
سطر ۱۱: سطر ۱۲:
 
|زبان= عربی  
 
|زبان= عربی  
  
|تعداد جلد= 2
+
|تعداد جلد= ۲
  
|عنوان افزوده1= مصحح
+
|عنوان افزوده1= تصحیح
  
|افزوده1= ابوالقاسم‌ گرجي
+
|افزوده1= ابوالقاسم‌ گرجی
  
 
|عنوان افزوده2=
 
|عنوان افزوده2=
سطر ۲۱: سطر ۲۲:
 
|افزوده2=
 
|افزوده2=
  
|لینک= [http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/38673/الذريعة-إلي-أصول-الشريعة الذریعه الی اصول الشریعه]
+
|لینک= [http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/38673 الذریعه الی اصول الشریعه]
  
 
}}
 
}}
 
==مؤلف==
 
==مؤلف==
 +
علی بن حسین بن موسی، مشهور به [[سید مرتضی|سید مرتضی علم الهدی]] (۴۳۶-۳۵۵ ق)، [[فقیه]]، متکلم و ادیب برجسته [[شیعه]] در قرن پنجم هجری است و نسب شریفش با پنج واسطه به [[امام موسی کاظم علیه السلام|امام موسی بن جعفر]] علیه السلام می رسد. وی نقیب شیعیان در زمان خود بود و از نظر منزلت علمی و اجتماعی در مرتبت والایی قرار داشت.
  
ابوالقاسم، على بن حسين موسوى معروف به سيد مرتضى علم الهدى (355-436 هجرى قمرى).
+
او از شاگردان [[شیخ مفید]]، [[حسین بن علی بن حسین بابویه قمی|حسین بن علی بن بابویه]] (برادر [[شیخ صدوق]])، سهل بن احمد دیباجی و ابن جندی بغدادی است. همچنین علمای بزرگی چون [[شیخ طوسی]]، [[ابن براج|قاضی ابن البراج]]، [[محمد بن علی کراجکی|ابوالفتح کراجکی]] و [[سلار دیلمی|سلار بن عبدالعزیز دیلمی]] از شاگردان او هستند.
  
==موضوع‌==
+
سید مرتضی از پیشگامان تألیف منظم و مدون در حوزه [[کلام]] شیعه است و آثار کلامی او از زمان نگارش همواره مورد توجه بوده است. از جمله آثار ارزشمند سید مرتضی علاوه بر «الذریعة الی اصول الشریعة»، می توان به «[[تنزیه الانبیاء (کتاب)|تنزیه الانبیاء]]»، «[[الانتصار (کتاب)|الانتصار]]»، «[[الأمالى سید مرتضى (کتاب)|الأمالی]]»، «جمل العلم و العمل»، «الشافی فی الامامة» و «الفصول المختاره» اشاره کرد.
  
اين كتاب در [[اصول فقه]] نوشته شده و داراى 14 باب است. هر باب نيز مشتمل بر چندين فصل مى‌باشد.
+
==معرفی کتاب‌==
  
==اهميت كتاب‌==
+
کتاب «الذریعة الی اصول الشریعة» در [[اصول فقه]] نوشته شده و از جهاتی حائز اهمیت است؛ از جمله اینکه اولین کتاب کامل در [[اصول فقه]] شیعه [[امامیه|امامیه]] است و قبل از تألیف این کتاب، کتاب کاملى در اصول فقه [[شیعه]] - خصوصا با روشى که در این کتاب بکار برده شده - در دست نیست. بنابراین کتاب «الذریعة» را باید مهمترین و قدیمى‌ترین منبع اصول فقه شیعه امامیه دانست.
  
اين كتاب از دو جهت بسيار حائز اهميت است:
+
[[سید مرتضى]] در این کتاب علاوه بر نظریات بزرگان شیعه، آراء برخى علماى [[اهل سنت]] همچون «[[ابوحنیفه]]» و «[[شافعی|شافعى]]» و امثال آنان را هم نقل کرده است. ایشان در هر مسأله از مسائل علم اصول داراى نظرى متین و وزین است و باید تألیف این کتاب را مبدأ تاریخ استقلال علم اصول امامیه دانست.
  
# از اين جهت كه اولين كتاب كامل در اصول فقه شيعه اماميه است و قبل از تأليف اين كتاب، كتاب كاملى در اصول فقه اماميه - خصوصا با روشى كه در اين كتاب بكار برده شده - در دست نيست. بنابراين كتاب «الذريعة» را بايد مهمترين و قديمى‌ترين منبع اصول فقه شيعه اماميه دانست. سيد مرتضى در اين كتاب علاوه بر نظريات بزرگان شيعه، آراء برخى علماى اهل سنت همچون «ابوحنيفه» و «شافعى» و «جبائيان» و امثال آنان را هم نقل كرده است. ايشان در هر مسأله از مسائل علم اصول - مانند ساير علوم - داراى نظرى متين و رأيى وزين است و بايد تأليف اين كتاب را مبدأ تاريخ استقلال علم اصول شيعه اماميه دانست.
+
تأثیر آراء سید مرتضى در نظرات دانشمندان پس از او به خوبى در تألیفات آنان مشهود است. «[[العدة فی اصول الفقه (کتاب)|عدة الأصول]]» [[شیخ طوسى]] که یکى از مهمترین منابع و اصول شیعه امامیه است، غالباً نظرات و استدلالهاى سید مرتضى را ذکر کرده و در بیشتر موارد همان تعبیرات را نیز با کمى اختلاف بکار برده است.
# سيد مرتضى در اين كتاب - چنانكه خود در مقدمه مى‌گويد - مسائل اصول فقه را از مسائل اصول دين جدا كرده، در حالى كه در كتابهاى قبل از آن، مسائل اصول فقه و اصول دين با يكديگر خلط مى‌شده است.
 
  
==روش تأليف‌==
+
==محتوای کتاب==
  
سيد مرتضى در اين كتاب، در هر مسأله آراء دانشمندان عامه را نقل كرده و ادله ايشان را به تفصيل ذكر مى‌كند و در مقام نقد بر آمده و سپس مختار خود را با تحقيقى كافى و كامل اثبات مى‌كند. در برخى موارد نيز نظر بعضى از اهل سنت را صحيح دانسته و ادله آن را تأييد كرده يا ادله جديدى براى آن اقامه مى‌كند.
+
«الذریعة الی اصول الشریعة» داراى ۱۴ باب است و هر باب نیز مشتمل بر چندین فصل مى‌باشد. [[سید مرتضى]] در این کتاب، در هر مسأله، آراء دانشمندان [[عامه]] را نقل کرده و ادله ایشان را به تفصیل ذکر مى‌کند و در مقام نقد بر آمده و سپس رأی مختار خود را با تحقیقى کافى و کامل اثبات مى‌کند. در برخى موارد نیز نظر بعضى از [[اهل سنت]] را صحیح دانسته و ادله آن را تأیید کرده یا ادله جدیدى براى آن اقامه مى‌کند.
  
او تمام مسائل علم اصول را چنانكه در كتب عامه مطرح است - و شايد به همان ترتيب - طرح كرده و آن طور كه شايسته است و مذهب اماميه اقتضا دارد درباره آن‌ها بحث و تحقيق كرده و حتى در اطراف مسائلى مثل قياس كه حجيت آنها برخلاف نظر [[شيعه]] اماميه است به تفصيل سخن رانده و ادله مخالف و مقتضاى مذهب را آنچنان كه شايسته بوده بيان كرده است.
+
او تمام مسائل [[علم اصول]] را چنانکه در کتب عامه مطرح است - و شاید به همان ترتیب - طرح کرده و آن طور که شایسته است و مذهب [[امامیه]] اقتضا دارد، درباره آن‌ها بحث و تحقیق نموده و حتى در اطراف مسائلى مثل [[قیاس]] که حجیت آنها برخلاف نظر [[شیعه]] امامیه، به تفصیل سخن رانده و ادله مخالف و مقتضاى مذهب را آنچنان که شایسته بوده بیان کرده است.
  
==ارزش آراء سيد مرتضى‌==
+
سید مرتضى در این کتاب - چنانکه خود در مقدمه مى‌گوید - مسائل اصول فقه را از مسائل [[اصول دین]] جدا کرده، در حالى که در کتابهاى قبل از آن، مسائل اصول فقه و اصول دین با یکدیگر خلط مى‌شده است.
  
تأثير آراء سيد مرتضى در نظرات دانشمندان پس از او به خوبى در تأليفات آنان مشهود است. در بسيارى از مسائل آراء او در كتب نقل شده و در بسيارى موارد عين عبارات او را نقل كرده‌اند.
+
برخى آراء سید مرتضى در این کتاب بدین قرار است:
  
«عدة الأصول» [[شيخ طوسى]] كه يكى از مهمترين منابع و اصول شيعه اماميه است غالباً نظرات و استدلالهاى سيد مرتضى را ذكر كرده و در بيشتر موارد همان تعبيرات را نيز با كمى اختلاف بكار برده است.
+
*سید مرتضى در باب «استعمال لفظ در بیشتر از یک معنى» به جواز قائل است.
 +
*یکى از علائم حقیقت را مجرد استعمال مى‌داند.
 +
*کفار را هم مانند مسلمانان به [[فروع دین|فروع]] مکلّف مى‌داند، همان طور که به [[اصول دین|اصول]] مکلفند.
 +
*مقدمه واجب را به قول مطلق واجب مى‌داند.
 +
*تأخیر بیان از وقت حاجت را با وجود مصلحت صحیح مى‌داند.
 +
*قائل به مفهوم براى شرط و غایت نیست.
 +
*تعبّد به [[خبر واحد]] را عقلاً جائز دانسته و شرعاً غیرواقع مى‌داند.
 +
*[[اجماع]] دخولى را [[حجت]] مى‌داند.
 +
*رجوع عامى به مُفتى را به اجماع امت واجب دانسته است.
 +
*اصل در چیزها را [[مباح|اباحه]] مى‌داند.
 +
*[[استصحاب]] حال را حجت نمى‌داند.
  
==آراء سيد مرتضى‌==
+
==منابع==
 
 
برخى آراء سيد مرتضى بدين قرار است:
 
 
 
# سيد مرتضى در باب «استعمال لفظ در بيشتر از يك معنى» به جواز قائل است.
 
# يكى از علائم حقيقت را مجرد استعمال مى‌داند.
 
# كفار را هم مانند مسلمانان به فروع مكلف مى‌داند همان طور كه به اصول مكلفند.
 
# مقدمه واجب را به قول مطلق واجب مى‌داند.
 
# قضاء را تابع اداء نمى‌داند.
 
# تأخير بيان از وقت حاجت را با وجود مصلحت صحيح مى‌داند.
 
# قائل به مفهوم براى شرط و غايت نيست.
 
# تعبد به خبر واحد را عقلا جائز دانسته و شرعاً غيرواقع مى‌داند.
 
# اجماع دخولى را حجت مى‌داند.
 
# رجوع عامى به مفتى را به اجماع امت واجب دانسته است.
 
# اصل در چيزها را اباحه مى‌داند.
 
# استصحاب حال را حجت نمى‌داند.
 
 
 
==نسخه‌هاى كتاب‌==
 
  
# نسخه‌اى در كتابخانه [[آستان قدس رضوى]] كه به خط على بن احمد حسينى مدنى احسائى است.
+
* نرم افزار اصول فقه، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
# نسخه‌اى در كتابخانه دانشگاه تهران كه به خط ابن محمدصادق شريف مى‌باشد و تاريخ نگارش آن 1238 هجرى است.
 
 
 
==منابع==
 
نرم افزار اصول فقه، مرکز نور.
 
== متن کتاب الذریعه الی اصول الشریعه==
 
[http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/38673/الذريعة-إلي-أصول-الشريعة الذریعه الی اصول الشریعه]
 
  
 
[[رده:منابع اصول فقه]]
 
[[رده:منابع اصول فقه]]
 
[[رده:آثار سید مرتضی]]
 
[[رده:آثار سید مرتضی]]
 
{{منابع اصول فقه}}
 
{{منابع اصول فقه}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۳ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۰۶:۱۶

«الذريعة الى اصول الشريعة» تألیف سيد مرتضى (۳۵۵-۴۳۶ ق)، از اولین و مهمترين کتابهای شیعه در علم اصول است. مؤلف در اين كتاب، آراء علمای عامه در اصول فقه را نقل كرده و به بررسی و نقد آنها پرداخته است. تأثير آراء اصولی سيد مرتضى در نظرات و تأليفات دانشمندان پس از او به خوبى مشهود است.

الذريعة إلي أصول الشريعة.jpg
نویسنده سيد مرتضى علم الهدى
موضوع اصول فقه شیعه
زبان عربی
تعداد جلد ۲
تصحیح ابوالقاسم‌ گرجی

الذریعه الی اصول الشریعه

مؤلف

علی بن حسین بن موسی، مشهور به سید مرتضی علم الهدی (۴۳۶-۳۵۵ ق)، فقیه، متکلم و ادیب برجسته شیعه در قرن پنجم هجری است و نسب شریفش با پنج واسطه به امام موسی بن جعفر علیه السلام می رسد. وی نقیب شیعیان در زمان خود بود و از نظر منزلت علمی و اجتماعی در مرتبت والایی قرار داشت.

او از شاگردان شیخ مفید، حسین بن علی بن بابویه (برادر شیخ صدوق)، سهل بن احمد دیباجی و ابن جندی بغدادی است. همچنین علمای بزرگی چون شیخ طوسی، قاضی ابن البراج، ابوالفتح کراجکی و سلار بن عبدالعزیز دیلمی از شاگردان او هستند.

سید مرتضی از پیشگامان تألیف منظم و مدون در حوزه کلام شیعه است و آثار کلامی او از زمان نگارش همواره مورد توجه بوده است. از جمله آثار ارزشمند سید مرتضی علاوه بر «الذریعة الی اصول الشریعة»، می توان به «تنزیه الانبیاء»، «الانتصار»، «الأمالی»، «جمل العلم و العمل»، «الشافی فی الامامة» و «الفصول المختاره» اشاره کرد.

معرفی کتاب‌

کتاب «الذریعة الی اصول الشریعة» در اصول فقه نوشته شده و از جهاتی حائز اهمیت است؛ از جمله اینکه اولین کتاب کامل در اصول فقه شیعه امامیه است و قبل از تألیف این کتاب، کتاب کاملى در اصول فقه شیعه - خصوصا با روشى که در این کتاب بکار برده شده - در دست نیست. بنابراین کتاب «الذریعة» را باید مهمترین و قدیمى‌ترین منبع اصول فقه شیعه امامیه دانست.

سید مرتضى در این کتاب علاوه بر نظریات بزرگان شیعه، آراء برخى علماى اهل سنت همچون «ابوحنیفه» و «شافعى» و امثال آنان را هم نقل کرده است. ایشان در هر مسأله از مسائل علم اصول داراى نظرى متین و وزین است و باید تألیف این کتاب را مبدأ تاریخ استقلال علم اصول امامیه دانست.

تأثیر آراء سید مرتضى در نظرات دانشمندان پس از او به خوبى در تألیفات آنان مشهود است. «عدة الأصول» شیخ طوسى که یکى از مهمترین منابع و اصول شیعه امامیه است، غالباً نظرات و استدلالهاى سید مرتضى را ذکر کرده و در بیشتر موارد همان تعبیرات را نیز با کمى اختلاف بکار برده است.

محتوای کتاب

«الذریعة الی اصول الشریعة» داراى ۱۴ باب است و هر باب نیز مشتمل بر چندین فصل مى‌باشد. سید مرتضى در این کتاب، در هر مسأله، آراء دانشمندان عامه را نقل کرده و ادله ایشان را به تفصیل ذکر مى‌کند و در مقام نقد بر آمده و سپس رأی مختار خود را با تحقیقى کافى و کامل اثبات مى‌کند. در برخى موارد نیز نظر بعضى از اهل سنت را صحیح دانسته و ادله آن را تأیید کرده یا ادله جدیدى براى آن اقامه مى‌کند.

او تمام مسائل علم اصول را چنانکه در کتب عامه مطرح است - و شاید به همان ترتیب - طرح کرده و آن طور که شایسته است و مذهب امامیه اقتضا دارد، درباره آن‌ها بحث و تحقیق نموده و حتى در اطراف مسائلى مثل قیاس که حجیت آنها برخلاف نظر شیعه امامیه، به تفصیل سخن رانده و ادله مخالف و مقتضاى مذهب را آنچنان که شایسته بوده بیان کرده است.

سید مرتضى در این کتاب - چنانکه خود در مقدمه مى‌گوید - مسائل اصول فقه را از مسائل اصول دین جدا کرده، در حالى که در کتابهاى قبل از آن، مسائل اصول فقه و اصول دین با یکدیگر خلط مى‌شده است.

برخى آراء سید مرتضى در این کتاب بدین قرار است:

  • سید مرتضى در باب «استعمال لفظ در بیشتر از یک معنى» به جواز قائل است.
  • یکى از علائم حقیقت را مجرد استعمال مى‌داند.
  • کفار را هم مانند مسلمانان به فروع مکلّف مى‌داند، همان طور که به اصول مکلفند.
  • مقدمه واجب را به قول مطلق واجب مى‌داند.
  • تأخیر بیان از وقت حاجت را با وجود مصلحت صحیح مى‌داند.
  • قائل به مفهوم براى شرط و غایت نیست.
  • تعبّد به خبر واحد را عقلاً جائز دانسته و شرعاً غیرواقع مى‌داند.
  • اجماع دخولى را حجت مى‌داند.
  • رجوع عامى به مُفتى را به اجماع امت واجب دانسته است.
  • اصل در چیزها را اباحه مى‌داند.
  • استصحاب حال را حجت نمى‌داند.

منابع

  • نرم افزار اصول فقه، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
منابع اصول فقه
متون به ترتیب تاریخ وفات مولفین
التذکرة بأصول الفقه

شیخ مفید

(م413ق)

الذریعه

سید مرتضی

(436-335)

عدة الاصول

شیخ طوسی

(460-385)

غنیة النزوع

ابن زهره

(585-510)

تهذیب الوصول

علامه حلی

(726-648)

مبادی الوصول

علامه حلی

(726-648)

القواعد و الفوائد

شهید اول

(786-734)

تمهید القواعد

شهید ثانی

(965-911)

معالم الدین

صاحب معالم

(م1011)

زبدة الاصول

شیخ بهائی

(1030-953)

الوافیه فی الاصول

فاضل تونی

(م 1071)

الفوائد الحائریه

وحید بهبهانی

(م1206)

قوانین الاصول

میرزای قمی

(م1231)

فرائد الاصول

شیخ انصاری

(م1281)

کفایة الاصول

آخوند خراسانی

(م1329)

مفاتیح الاصول

سید محمد مجاهد

(م1342)

فوائد الاصول (نائینی)

میرزا محمدحسین نائینی

(1355-1276)

وقایة الأذهان

محمد رضا نجفی اصفهانی

(م 1362)

اصول الفقه

شيخ محمدرضا مظفر

(م 1383)

منتهی الاصول

سید محمد حسن بجنوردی

(1395-1316)

المعالم الجدیده

سید محمد باقر صدر

(1399-1355)

اصول الاستنباط

سید علی نقی حیدری

(1403-1325)

مناهج الوصول

امام خمینی

(1409-1320)

الاصول العامه

سید محمد تقی حکیم

(1346-)

شروح
شروح معالم الدین ← حاشیه معالم، سلطان العلماء (م 1064) - حاشیه معالم، ملا محمد صالح مازندرانی (م 1081) - هدایة المسترشدین، شیخ محمدتقی اصفهانی (م 1248)
شروح فرائد الاصول ← أوثق الوسائل، میرزا موسی بن جعفر بن احمد تبریزی - بحر الفوائد، میرزا محمد حسن آشتیانی - درر الفوائد فی الحاشیه علی الفرائد، آخوند خراسانی - فوائد الرضویه، آقا رضا همدانی
شروح کفایه ← انوار الهدایه، امام خمینی - حاشیة الکفایه، علامه طباطبائی - الحاشیة علی الکفایه، سید حسین بروجردی - حقائق الاصول، سید محسن حکیم - عنایة الاصول، سید مرتضی حسینی یزدی

منتهی الدرایه، سید محمد جعفر جزائری شوشتری - نهایة الدرایة، آیت الله کمپانی - نهایة النهایة، میرزا علی ایروانی