سید حسن بجنوردی
«آیتالله سید حسن بجنوردی» (۱۳۱۶-۱۳۹۵ ق)، فقیه و اصولی بزرگ شیعه در قرن ۱۴ هجری و از شاگردان سید ابوالحسن اصفهانى است. او خود از مدرسان بزرگ حوزه نجف بود و سید محمدتقى حکیم و سید جلالالدین آشتیانى از جمله شاگردان او هستند. از آیتالله بجنوردی آثار مهمى در فقه و اصول مانند «القواعد الفقهیه» و «منتهى الاصول» بر جای مانده که در آنها مسائل و دیدگاههای جدیدی ارائه کرده است.
| |
| نام کامل | سید حسن موسوی بجنوردی |
| زادروز | ۱۳۱۶ قمری |
| زادگاه | بجنورد |
| وفات | ۱۳۹۵ قمری |
| مدفن | نجف، حرم امام علی علیهالسلام |
|
| |
| اساتید |
سید ابوالحسن اصفهانى، آقا ضیاءالدین عراقی، میرزا محمدحسین نائینی، حاج آقا حسین قمى،... |
| شاگردان |
شیخ محمدرضا مظفر، سید محمدتقى حکیم، شیخ محمدتقى جعفری، سید جلالالدین آشتیانى،... |
| آثار |
القواعد الفقهیه، منتهى الاصول، ذخیرة العباد لیوم المعاد، قولنا فى الحکمة، حاشیه بر العروةالوثقى،... |
محتویات
ولادت و نسب
سید محمدحسن موسوی بجنوردی در سال ۱۳۱۰ یا ۱۳۱۶ قمری در یکى از روستاهای بجنورد در خانوادهای از سادات به دنیا آمد؛ پدرش سید آقا بزرگ، نسب به سید ابراهیم مُجاب، نواده امام موسى بن جعفر علیه السلام مىرساند.
تحصیلات و استادان
سید حسن بجنوردی پس از تحصیل مقدمات در بجنورد، برای تکمیل آموختههای خود در ۱۴ سالگى راهى مشهد شد و بزودی به محفل درس میرزا عبدالجواد ادیب نیشابوری راه یافت و در ادب عربى و فارسى بهرهای وافر گرفت و همزمان به فراگیری ریاضیات نیز همت گمارد. افزون بر آن، در دروس سطوح فقه و اصول شرکت جست؛ از حاج آقا محمد آقازاده (فرزند آخوند خراسانى) اصول و از حاج آقا حسین قمى و حاجى فاضل خراسانى (که از شاگردان میرزای شیرازی بودند)، فقه آموخت.
وی در کنار علوم منقول، به فراگیری علوم معقول نیز همت گماشت و افزون بر حاجى فاضل خراسانى، از آقا بزرگ شهیدی که از بازماندگان حکما در حوزه مشهد بودند، حکمت آموخت و با مشربهای گوناگون فلسفى -از حکمت مشاء و حکمت اشراق و حکمت متعالیه- آشنایى عمیق یافت. همچنین از حاجى فاضل در برههای افزون بر ۱۰ سال، تفسیر و فقه نیز فراگرفت. گفتنى است که هانری کُربن در معرفىِ بازماندگان حلقههای حکمت در مشهد و یادکردی از حاجى فاضل و آقا بزرگ، از جمله شاگردان آنان به سید حسن بجنوردی اشاره کرده و او را میراث بری توانا برای حلقههای حکمت خراسان شمرده است.
سید بجنوردی در ۱۳۴۰ق، با تأکید استادش حاجى فاضل -به منظور تکمیل آموختههای خود- راهی نجف شد و بىدرنگ به محفل درس بزرگانى چون آقا ضیاءالدین عراقی، میرزا محمدحسین نائینی و سید ابوالحسن اصفهانى راه یافت. وی علاوه بر رابطه علمى که با سید ابوالحسن اصفهانى داشت، با نوه دختری او ازدواج کرد.
تدریس و شاگردان
سید حسن بجنوردی خود از مدرسان توانای حوزه مشهد در علوم معقول و منقول بود؛ از شاگردان او در این دوره کسانى چون بدیع الزمان فروزانفر و محمود شهابى قابل ذکرند.
بجنوردی از اوان ورود به نجف، همزمان به تدریس سطوح فقه و اصول نیز اشتغال داشت و پس از درگذشت استادش آقا ضیاء، در سطحى محدود تدریس خارج اصول را آغاز کرد. وی پس از درگذشت سید ابوالحسن اصفهانى، مسجد شیخ طوسی را که نماد قدمت حوزه نجف بود، به عنوان محل القای دروس خود برگزید و رسماً به درس خارج فقه و اصول اشتغال ورزید. او درس را به عربى مىگفت و به همین سبب، محفل او برای طلاب عرب زبان نیز جاذبه داشت.
بجنوردی افزون بر فقه و اصول، در دیگر رشتههای منقول از تفسیر و درایه و رجال نیز تبحر داشته و در زمینه معقول نیز بىتردید وی از رجال شاخص حوزه نجف بوده است؛ اما با این که در برخى از منابع سخن از آن رفته که وی در نجف به تدریس فلسفه نیز اشتغال ورزیده است، شاگردش سید جلال الدین آشتیانى تصریح مىکند که وی در مقام تدریس متمحض در فقه و اصول بوده و افادات او در فلسفه به جلسات بحث و گفتگو اختصاص داشته است.
بجنوردی درباره آموزش خارج فقه، نسبت به شیوه رایج در حوزه انتقاد داشت و بر این باور بود که روش معمول تنها در مدتى دراز قادر است به طور تجربى توانایى استنباط را در طالب پدید آورد و اگر شیوه آموزش به گونهای تغییر یابد که به جای بررسى فروع، قواعد را با ذکر مصادیق و به شیوهای استدلالى به طالب آموزش دهند، ملکه استنباط در زمانى کوتاهتر قابل دستیابى خواهد بود. این اندیشه او نه تنها زمینه ساز و شالوده کتاب «القواعد الفقهیه» او بود، بلکه در نحوه طرح مباحث در «منتهى الاصول» او نیز تأثیری بسزا داشت. این نواندیشى بجنوردی در آموزش معارف دینى، در تشویق او نسبت به کوشش برخى شاگردانش در تأسیس «جامعة النجف الدینیة» (دانشگاه دینى نجف) نیز بازتاب یافتهاست.
در شمار شاگردان آیت الله بجنوردی مىتوان علمای نامدار زیر را نام برد:
- شیخ محمدرضا مظفر،
- سید یوسف حکیم،
- سید محمدتقى حکیم،
- سید محمدعلى قاضى طباطبایى،
- شیخ محمدتقى جعفری،
- شیخ عبداللطیف حائری تنکابنى،
- سید محمد کلانتر،
- شیخ عبدالله بروجردی،
- شیخ على کاشف الغطاء،
- سید موسى بحرالعلوم،
- سید هادی تبریزی،
- حسین وحید خراسانى،
- سید جلالالدین آشتیانى،
- سید مهدی بجنوردی، فرزندش،
- سید محمد بجنوردی، فرزندش.
آثار و تألیفات
آیت الله بجنوردی افزون بر نواندیشى در زمینه آموزش، در تدوین آثار نیز، روشهای نوین به ویژه مستندسازی را مىپسندید و نسبت به انتشار متون با شیوههای جدید تحقیق برخوردی مشوقانه داشت. برخی از آثار او عبارتند از:
- القواعد الفقهیة (۱۲ جلد): در قواعد فقه که افزون بر جامعیت آن در گردآوری قواعد، در کیفیت بحث نیز روشى متفاوت با کتب پیشین قواعد فقهی داشته است. مؤلف در این اثر نخست به مستندات و دلالت هر قاعده پرداخته و سپس به بررسى مصادیق کاربردی آنها روی آورده است.
- منتهى الاصول، در بردارنده یک دوره از مباحث اصول که در دو مجلد در نجف (۱۳۷۹ق) به چاپ رسیده است؛ جلد اول این اثر مشتمل بر مباحث الفاظ و جلد دوم، مشتمل بر بحث اصول عملیه است و مؤلف در آن از ذکر مسائل اصولى کم اهمیت صرفنظر کرده، تنها به مسائل حساس و بحث انگیز پرداخته است.
- ذخیرة العباد لیوم المعاد، رساله عملیه که در ۱۳۷۵ق. در نجف به چاپ رسیده است.
- قولنا فى الحکمة، که حاشیه بر «اسفار» صدرالدین شیرازی است.
- رسالهای فقهى در رضاع
- رسالهای اصولى در اجتماع امر و نهى
- حواشى بر «العروة الوثقى» از سید کاظم یزدی.
- حواشى بر «وسیلة النجاة» از سید ابوالحسن اصفهانى.
- تقریر بخشى از مباحث خارج فقه او، که توسط شمسالدین واعظى با عنوان «الاشارات الى مدارک الاحکام» در نجف، انتشار یافته است.
دیدگاههای علمی
آیت الله بجنوردی در دو اثر اصلى خود -القواعد الفقهیه و منتهى الاصول- ضمن تحلیل دیدگاههای شیوخ متقدم چون شیخ انصاری و آخوند خراسانى و نیز استادان بىواسطهاش، همواره به داوری و نقد آراء نیز توجه داشته و در بسیاری از مسائل، دیدگاههایى جدید ارائه کرده است؛ از جمله دیدگاههای اصولى جالب توجه سید بجنوردی، برداشت او درباره چیستىِ علم اصول است؛ وی در گفتاری درباره موضوع علم اصول که مورد مناقشه بین اصولیان پیشین بود، یادآور مىشود که برخى از علوم اساساً دانش هایى جامع مسائل متشتت با موضوعات مختلفند که تنها به سبب اشتراک در غرض گرد هم آمدهاند و دانش اصول فقه از همین قسم است. در باب اصول عملیه، از جمله نظریات او آن است که «حکومتِ» اصول همانند «حکومتِ» ادله امارات، حکومتى ظاهری و نه واقعى است.
در حوزه فقه نیز، وی بر اهمیت عُرف تکیهای ویژه داشت و این گرایش به اشکال گوناگون در نظریات او نمود یافته است؛ از جمله باید به دیدگاههای او مبنى بر عرفى بودن اصطلاحات فقهى، حتى فقه عبادات جز در دامنهای محدود یا به دیدگاه او درباره امارات شرعى مبنى بر این که این امارات همه از مواردی هستند که نزد عقلا به عنوان اماره پذیرفته شدهاند، اشاره کرد.
از جمله نمودهای دوری از شکلگرایى و رویآوری به معناگرایى در فقه بجنوردی، بابى است که او درباره «مشکّک» بودن احکام شرعى اعم از حرمت و وجوب گشوده است؛ اگر چه وی مجال بسط این اندیشه را نیافته، اما آن را به عنوان زمینهای برای حل تعارض ادله مطرح کرده است.
بجنوردی افزون بر بحث مبسوط خود درباره قواعد فقه، از آن روی که قواعد را اساس فقاهت مىشمرده است، به رابطه میان قواعد و موارد تعارض آنها - از جمله به مسأله تعارض ضررین - نیز توجهى ویژه داشته و در جای جای «القواعد الفقهیه» به بررسى موارد آن و ارائه راهحلهایى پرداخته است.
وی گاهی در ماهیت برخى قواعد، ریزبینی هایى داشته است که از آن جمله باید به اندیشه او مبنى بر امتنانى بودن قاعده لاحرج و ثمرات فقهى آن اشاره کرد.
بجنوردی در بحث خود درباره حکومت یا ورود امارات بر اصول عملیه، از آن رو که دست کم بخشى از قواعد فقهى را از مقوله امارات مىشمرد، این قواعد را بر همه اصول عملى اعم از تنزیلى و غیرتنزیلى حاکم دانسته است؛ سخن وی بر این پایه استوار است که با قیام اماره، موضوع اصل عملى در عالم تعبد منتفى مىگردد، نه در حقیقت و واقع، چون رفع حقیقى موضوع اصول عملى که شک در آن اخذ شده است، تنها با علم وجدانى حقیقى ممکن مىگردد و علم تعبدی که از طریق امارات حاصل مىشود، شک را تعبداً و نه حقیقتاً رفع مىکند.
وفات
مرحوم آیت الله سید حسن بجنوردی، سرانجام در ۲۰ جمادی الثانی ۱۳۹۵ قمری در نجف اشرف وفات یافت و پیکرش در جوار مرقد امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام در مقبره استادش سید ابوالحسن اصفهانى به خاک سپرده شد.
منابع
- دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۱۱، مدخل "بجنوردی" از احمد پاکتچى تاریخ بازیابی: ۱۳ اسفند ۱۳۹۱.
آرشیو عکس و تصویر
سید حسن موسوی بجنوردی
سید حسن موسوی بجنوردی
از راست: سید محمد هاشمی گلپایگانی، سید حسن موسوی بجنوردی و سید جواد حسیی اشکوری
سید حسن موسوی بجنوردی
سید حسن موسوی بجنوردی و سید روح الله موسوی مصطفوی خمینی
کتابی درباره سید حسن موسوی بجنوردی
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
