الامامة و التبصرة من الحیرة (کتاب): تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
 
(۶ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۵: سطر ۵:
 
|تصویر= [[پرونده:الإمامة والتبصرة.jpg|240px|وسط]]
 
|تصویر= [[پرونده:الإمامة والتبصرة.jpg|240px|وسط]]
  
|نویسنده= ابن بابویه
+
|نویسنده= علی بن حسین بن بابویه قمی
  
 
|موضوع= احادیث امامت
 
|موضوع= احادیث امامت
سطر ۱۱: سطر ۱۱:
 
|زبان= عربی
 
|زبان= عربی
  
|تعداد جلد= 1
+
|تعداد جلد= ۱
  
 
|عنوان افزوده1=
 
|عنوان افزوده1=
سطر ۲۴: سطر ۲۴:
  
 
}}
 
}}
{{مقاله از یک نشریه}}
 
  
==اشاره==
+
کتاب '''«الإمامة و التبصرة من الحیرة»''' تألیف [[علی بن حسین بن بابویه قمی|علی بن حسین بابویه قمی]] (م، ۳۲۹ ق)، از قدیم‌ترین آثار در موضوع [[امامت]] و مسأله [[غیبت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه)|غیبت امام زمان]] علیه‌السلام است. البته در صحت انتساب این کتاب به علی بن حسین بابویه اختلاف نظر است.
  
اين مقاله از سلسله بحث هاي منبع شناسي [[مهدويت]] است كه در مركز تخصصي مهدويت حوزه علميه [[قم]] توسط استاد نجم‌الدين طبسي تدريس شده است و توسط يكي از دانش پژوهان اين مركز حجت‌الاسلام لطفي تقرير و تنظيم و در سال 1385 در مجله انتظار ارائه شده است. آنچه می خوانید بخش پایانی این مقاله در چهار محور به شرح زیر این کتاب را معرفی و نقد و بررسی نموده است:
+
==مؤلف ==
 +
[[علی بن حسین بن بابویه قمی|علی‌ بن‌ حسین‌ بن‌ بابویه‌ قمی‌]] (م، ۳۲۹ ق)، فقیه و محدث بزرگ [[شیعه]] در [[قم|قم‌]] است. [[شیخ صدوق]] و [[حسین بن علی بن حسین بابویه قمی|حسین بن علی بابویه]]، دو فرزند عالم او هستند که به دعای [[امام زمان عجل الله فرجه الشریف|امام زمان]] (علیه‌السلام) به دنیا آمدند.  
  
* محور اول: آشنايي با مؤلف
+
وی شاگرد عالمان بزرگی چون [[سعد بن عبدالله اشعری قمی|سعد بن عبدالله اشعری]]، [[عبدالله بن جعفر حمیری]]، [[علی بن ابراهیم قمی]] و [[محمد بن حسن صفار]] بوده و خود استاد [[جعفر بن محمد قولويه|جعفر بن محمد بن قولویه]]، [[احمد بن داوود قمی]] و [[محمد بن بندار قمی|محمد بن حسن بن بندار قمی]] می باشد.
* محول دوم: طرق كتاب
 
* محور سوم: ميزان اعتبار كتاب
 
* محور چهارم: آشنايي اجمالي با محتويات كتاب
 
  
آنچه می خوانید بخش پایانی این مقاله با عنوان "آشنايي اجمالي با محتويات كتاب" است: اين كتاب ارزشمند، داراي يك مقدمه و بيست و سه باب مي باشد. در آخر كتاب هم استدراكاتي وجود دارد كه مربوط به اين كتاب و مؤلف آن نيست، بلكه به محقق كتاب - كه روايات صدوق از پدرش را در رابطه با [[امامت]] [[امام زمان]] علیه السلام، نقل كرده است - مربوط مي شود. بزودي ابوابي را كه به امام زمان علیه السلام مربوط است، را ذكر خواهيم كرد.
+
ابن بابویه یکی از فقهای نامدار و صاحب [[فتوا|فتوی]] و [[اجتهاد]] در عصر خویش بود و [[شیعه|شیعیان]] در امور دینی به او مراجعاتی داشته‌اند و فتوایش نزد همگان نافذ و محترم بوده است.  
  
==بيان محتويات==
+
برخی دیگر از تألیفات او عبارتند از: الشرائع، الاملاء و النطق، التوحید، التفسیر، مناسک الحج، المعراج، المنطق، النساء والولدان.
  
مقدمه: مقدمة اين كتاب، تقريباً مفصل بوده و بحثي دارد درباره اين كه امامت، از [[اصول]] و [[احكام]]؛ از فروع است و پس از آن نيز بحث هايي درباره [[غيبت]]، سرّ غيبت، بداء، نسخ و تفسير دارد.
+
==استناد کتاب==
 +
برخی علماء، استناد این کتاب به [[علی بن حسین بن بابویه قمی|علی بن بابویه قمی]] (پدر [[شیخ صدوق]]) را نفی کرده اند و معتقدند این کتاب، از تألیفات او نیست. در مقابل، عده ای دیگر کتاب الامامة و التبصرة را از کتب علی بن بابویه قمی دانسته و آن را در کنار سایر کتب او ذکر کرده اند. اکنون به ذکر اقوال و بررسی دلایل دو طرف می پردازیم:
  
ابواب: اين كتاب شامل بيست و سه باب است كه برخي ابواب آن، درباره [[امام مهدی]] علیه السلام، است. اين جا به طور اجمال با اين ابواب و محتويات آن آشنا مي شويم:
+
'''<I>الف) اقوال مخالفین</I>'''
  
'''<I>باب 1، جانشيني از جانب آدم علیه السلام.</I>'''
+
*[[میرزا عبدالله افندی]]: "در این‌ که کتاب الامامة و التبصرة از مؤلفات [[علی بن حسین بن بابویه قمی|صدوق پدر]] باشد جای تأمل است - اگر چه [[ابن شهر آشوب|ابن شهرآشوب]] در [[معالم العلماء]] به استناد این کتاب به صدوق پدر تصریح کرده است - زیرا بنابر آن چه که از کتاب ظاهر می شود، مؤلف این کتاب، از هارون بن موسی از محمد بن علی روایت می ‌کند، و ظاهراً هارون بن موسی، همان تلعکبری است. در این صورت، چگونه ممکن است صدوق پدر از او روایت نقل کند، حال آن که تلعکبری از کسانی است که [[شیخ مفید]] و امثال او از وی نقل روایت کرده اند (یعنی هم طبقه نیستند). همچنین مؤلف کتاب، از حسن بن حمزه علوی نقل روایت کرده است که طبقه ایشان متأخر از علی بن بابویه است و از [[مشایخ]] شیخ مفید می‌باشد (که [[شیخ صدوق|صدوق پسر]] از او روایات زیادی نقل کرده)؛ پس چگونه ممکن است که پدر از پسرش روایت نقل کند؟".<ref> ریاض العلماء، ج ۴، ص ۵، پاورقی.</ref>
 +
*[[محدث نوری|محدث نوری]]: "[[علامه مجلسی]] در اول [[بحارالانوار]] از جمله کتبی که نزد وی موجود بوده است، کتاب الامامة والتبصرة از علی بن الحسین بن بابویه والد صدوق را می شمارد.<ref> بحارالانوار، ج ۱، ص ۷، مقدمه.</ref> ولی ما این کتاب را به دست نیاوردیم و اخباری را که از آن نقل کردیم، به واسطه بحار بوده است و آن را به ابوالحسن علی نسبت دادیم. این کار را به پیروی از علامه مجلسی انجام دادیم، اما در دل، به این مطلب اشکالی داریم".<ref> خاتمة مستدرک الوسائل، ج ۳، ص ۲۸۳، چ جدید.</ref> محدث نوری برخلاف این که نقل می کند [[احمد بن علی نجاشی|نجاشی]] و [[شیخ طوسی|طوسی]] و [[ابن شهر آشوب|ابن شهرآشوب]] این کتاب را از مؤلفات ابن بابویه دانسته اند، ولی در این که کتابی که علامه مجلسی در اختیار داشته، همان کتابی باشد که نجاشی و دیگران گفته اند، تأمل دارد. دلیل او در این تأمل، همان دلیلی است که در [[ریاض العلماء (کتاب)|ریاض]] آمده و در ادامه می گوید: "اگر چه ممکن است درباره برخی رواتی که گفتیم طبقه آنها با طبقه صدوق پدر منافات دارد، بتوان با تکلف توجیهاتی ذکر کرد؛ ولی از مطالعه مجموع آن ها، ظن قوی حاصل می شود که این کتاب، از صدوق پدر نباشد".<ref> همان.</ref>
 +
*[[آقا بزرگ تهرانی]] در یک جا می فرماید: الامامة والتبصرة من الحیرة برای صدوق اول است... و اما کتاب الامامة را نیافتیم و این کتاب الامامة غیر از آن است که در بحار، از آن نقل می کند. و در جای دیگر چنین می گوید: کتاب الامامة والتبصرة برای برخی قدمای اصحاب است که معاصر [[شیخ صدوق]] بوده اند. نسخه ای از آن، نزد علامه مجلسی بوده و یکی از مصادر بحار می باشد که در بحار از آن نقل شده است؛ ولی این کتاب نزد شیخ ما محدث نوری نبوده است. و به این جهت، در ابتدای خاتمه [[مستدرک الوسائل (کتاب)|مستدرک]] اشاره می کند به این که به واسطه بحار از کتاب الامامة نقل می کند؛ اما آن چه با رجوع به سند روایات این کتاب بدست می آید، یقین حاصل می شود که این کتاب، از پدر شیخ صدوق نیست؛ زیرا مؤلف آن، در این کتاب روایت می کند از هارون بن موسی التلعکبری متوفای ۳۸۵ ق، و محمد بن عبدالله الشیبانی متوفای ۳۸۷ ق، و حسن بن حمزة علوی، و سهل بن احمد دیباجی متوفای ۳۷۰ ق و احمد بن علی و او همان است که از [[محمد بن حسن بن ولید|محمد بن حسن بن ولید]] متوفای ۲۴۳ ق روایت نقل کرده است. ممکن نیست کسی که از این مشایخ متأخر روایت می کند، همان صدوق پدر باشد که سال وفات او ۳۲۹ ق است. البته ناگفته نماند که روایت کردن کسی که از نظر زمانی متقدم باشد از کسی که متأخر از وی است، در سند [[احادیث]] وارد شده است؛ ولی این مورد نمی تواند از آن موارد باشد؛ زیرا، شیخ صدوق - با این که در همه تصانیفش از پدرش بسیار نقل روایت کرده و بلکه بیشتر روایاتش در تصانیف مربوط به او از پدرش می باشد - حتی یک روایت هم از این مشایخ که نامشان گذشت و مؤلف الامامة والتبصرة غالباً در این کتاب از آن ها نقل روایت کرده، ذکری به میان نیاورده است".<ref> آقا بزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، دارالاضواء، سوم، ۱۴۰۳ ق، ج ۲، ص ۳۴۱.</ref>
  
در اين باب يك روايت نسبتاً طولاني وجود دارد كه [[امام صادق]] علیه السلام، مي فرمايد: "[[پیامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله، نيز حضرت [[امام علی]] علیه السلام را جانشين خود قرار داده و بعد از حضرت علي علیه السلام، فرزندان او را جانشينان وي معين كرده است".
+
'''<I>ب) اقوال موافقین</I>'''
  
'''<I>باب 2، زمين از حجت خالي نمي ‌شود.</I>'''
+
*[[احمد بن علی نجاشی|نجاشی]]: "علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی، کتاب هایی دارد که از آن جمله، کتاب الامامة والتبصرة من الحیرة می باشد".<ref> رجال نجاشی، ص ۲۶۱.</ref>
 +
*[[شیخ طوسی|شیخ طوسی]]: "علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی، کتاب های زیادی دارد که از جمله آنها، الامامة والتبصرة من الحیرة است".<ref> فهرست طوسی، ص ۱۵۷، ش (۳۹۲) ۱۹.</ref>
 +
*[[ابن شهر آشوب]]: "علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی، از جمله، کتاب هایش الامامة والتبصرة است".<ref> ابن شهر آشوب، معالم العلماء، قم، ص ۱۰۰.</ref>
 +
*[[علامه مجلسى|علامه مجلسی]]: "الامامة والتبصرة من الحیرة، برای شیخ بزرگوار، علی بن الحسین موسی بن بابویه، پدر صدوق طیب الله تربتهما می باشد".
  
در اين باب، رواياتي با اين مضامين آمده است كه انبياء و اوصياء، حجت هاي الهي هستند و آخرين كسي كه مي ميرد، امام است. از زمان [[حضرت آدم]] علیه السلام تا برپائي [[قيامت]]، زمين خالي از حجت نيست، خواه ظاهر باشد يا غايب؛ چرا كه اگر حجت الهي نباشد، [[حق]] و [[باطل]] شناخته نمي شود؛ خدا [[عبادت]] نمي ‌شود، مردم اصلاح نخواهند شد و زمين، اهلش را فرو خواهد برد.
+
'''<I>تحقیق و بررسی:</I>'''
  
از امام أبي جعفر علیه السلام، نقل شده كه فرمود: "زمين، بدون امام باقي نمي ماند، چه آن امام، ظاهر باشد يا غايب".
+
چنانکه از نظر گذشت، بیشتر اشکالات مخالفان دو اشکال است؛ یکی این که برخی مشایخ این کتاب، از نظر طبقه، متأخر از صدوق پدر هستند و ممکن نیست متقدم از متأخر نقل روایت کند و دیگر این که در روایات صدوق پسر - که آنها را از پدرش نقل کرده - اصلاً اثری از مشایخ کتاب الامامة والتبصرة نیست.
  
'''<I>باب 3، امامت، عهدي از جانب خدا است.</I>'''
+
اما می توان گفت ممکن است شاگرد پیش از استاد فوت کند و استاد، از معمرین باشد؛ چنان که مرحوم تهرانی بدان اشاره فرموده است. دیگر این که شاید چون صدوق پسر، معاصر و هم طبقه این مشایخ بوده و روایات را مستقیماً و بدون واسطه از آنان شنیده، دیگر نیازی نبوده که همین روایات را با واسطه پدر بزرگوارش از همین مشایخ - که فعلاً خودش معاصر آنان است - نقل کند.
  
در اين باب، چهار روايت آمده كه امامت را امانت الهي مي داند كه به امر الهي، به ديگري واگذار مي شود. در روايتي، امام صادق علیه السلام مي فرمايد: "گويا شما فكر مي كنيد اين امر (امامت) به دست ما است و هر جا بخواهيم، آن را قرار مي دهيم. به خدا قسم! امامت، عهدي است از [[رسول خدا]] علیه السلام كه يكي پس از ديگري را نام برده، تا اين كه امر منتهي مي شود به صاحب الامر علیه السلام".
+
حال اگر گفته شود که: اگر ما [[علی بن حسین بن بابویه قمی|ابن بابویه]] را هنگام شهادت [[امام حسن عسکری]] علیه السلام، حداقل سی ساله بدانیم، هنگام رحلت (۳۲۹ ق) صد ساله بوده و اگر اساتیدش را هم سن او هم بدانیم، هارون بن موسی، هنگام رحلت (۳۸۵ ق) ۱۵۵ ساله و محمد بن عبدالله الشیبانی هنگام رحلت (۳۸۷ ق)، ۱۵۷ ساله بوده است. که پذیرش این عمر طولانی برای شخصیت های یاد شده، بسیار مشکل است.
  
'''<I>باب 4، خداوند عزوجل، امامت را به آل محمد (اختصاص داده است).</I>'''
+
جواب: التزام به چنین سنی هیچ محذور عقلی و شرعی ندارد، اگر چه مثبت تاریخی هم ندارد؛ اما با توجه به داشتن نظائر آن (از عمرهای طولانی در [[محدث|محدثان]] و شیوخ [[اجازه (علم الحدیث)|اجازه]]) در اسناد [[شیعه|شیعه]] و [[اهل سنت|سنی]] - به ویژه ثلاثیات بخاری که مدعی است با سه واسطه از [[پیامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله، [[حدیث]] نقل می کند - و با توجه به این مطلب که در کتب ما به ویژه در [[الکافی (کتاب)|کافی]] شریف نیز مواردی یافت می شود که شاگرد (راوی) سال ها پیش از استاد (شیخ الاجازه) رحلت کرده و شاید استاد ۴۰ سال یا بیشتر، پس از شاگرد وفات کرده، می‌توان ادعا کرد این مورد نیز از همین قبیل بوده است و به اصطلاح، "روایة المتقدم عن المتأخر" هیچ اشکالی ندارد.
  
اين باب، داراي هشت روايت است كه در آن، به اين نكات اشاره شده است: امامت در حضرت [[امام علی]] علیه السلام، و فرزندان او قرار دارد؛ سرشت آنان از سرشت [[پیامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله است، دوستي با آنان، سبب [[هدايت]] و خشنودي خدا و رسول، و دشمني با آنان، سبب محروم شدن از [[شفاعت]] پيامبر صلی الله علیه و آله، است.
+
به هرحال با مراجعه به کتاب الامامة والتبصرة هیچ یک از افراد نامبرده - که مورد اشکال بودند - در سند این کتاب وجود ندارد و فقط همان هشت نفری که پیش تر در محور دوم آن ها را ذکر کردیم، به عنوان مشایخ کتاب آمده است و کاری نداریم به این که کتابی که در اختیار مجلسی بوده چگونه بوده است؛ پس اشکال دوم، مورد تأمل است و شاید کتاب دیگری را مورد نظر و بحث قرار داده‌اند، نه این کتاب موجود را؛ زیرا کتاب الامامة والتبصرة دو نسخه دارد که یکی از این دو، مرکب از دو جزء است؛ جزء از اول کتاب الامامة والتبصرة و جزء دوم کتاب جامع الاحادیث. ظاهراً نسخه ای که در اختیار [[علامه مجلسی]] بوده، همین نسخه بوده و چون اول، کتاب جامع الاحادیث، مفقود شده، با کتاب الامامة والتبصرة مخلوط شده است. علامه مجلسی تمام احادیثی که از این کتاب (جامع الاحادیث) نقل کرده، به ابن بابویه نسبت داده است؛ اما با تأمل در مضمون روایات جامع الاحادیث، معلوم می شود که این کتاب، از الامامة والتبصرة نیست، زیرا دارای مضامین اخلاقی و فقهی است؛ ولی کتاب الامامة والتبصرة، به موضوع [[امامت]] اختصاص دارد.
  
'''<I>باب 5، امامت در فرزندان حسين علیه السلام است.</I>'''
+
==معرفی کتاب==
 +
به گفته پژوهشگر اثر حاضر، تا قبل از زمان [[علامه مجلسى|علامه مجلسی]]، اطلاعی از وجود چنین اثر ارزشمندی در دست نبود و علامه مجلسی اولین کسی بود که از آن به عنوان مصادر [[بحارالانوار]] یاد کرد و نسخه‌ای قدیمی از آن در اختیار داشت.
  
روايات اين باب، بيانگر آن است كه امامت، پس از [[امام حسين]] علیه السلام، در فرزندان او است و پس از او، امامت از برادر به برادر ديگر يا از برادرزاده به عمو نمي رسد. همچنين رواياتي در اين باب ذكر شده است كه امامت بعضي از كساني كه مردم معتقد به امامت ايشان بودند را رد مي كند. در اين باب، نُه روايت ذكر شده است:
+
«الامامة و التبصرة من الحیرة» از گنجینه‌های ارزشمندی است که از هجوم حوادث محفوظ مانده و به ویژه در موضوع «[[غیبت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه)|غیبت]]» قدیمی‌ترین اثری است که در دسترس ما قرار دارد. نکته دیگری که به اهمیت اثر حاضر می‌افزاید، اشتمال آن بر روایاتی ناب و ارزشمند است که در هیچ یک از آثار حدیثی موجود اثری از آنها به چشم نمی‌خورد.
  
* باب 18، هر كس بدون امام بميرد، به [[مرگ جاهلی]] مرده است.
+
این کتاب از جهت دیگر نیز حائز اهمیت است و آن اینکه علی رغم نقص موجود در آن، کتاب مشتمل بر ۸۷ [[حدیث]] است که این احادیث می‌توانند به عنوان اصل و منبع روایاتی که در کتب متأخر درج شده در نظر گرفته شوند و ما از این طریق بتوانیم بسیاری از [[تصحیف و تحریف|تحریف‌ها و تصحیف‌ها]] را در روایات موجود در آثار متأخر تصحیح نماییم.
  
در اين باب، روايات "من مات و ليس له امام، مات ميتة جاهلية" را آورده است. سه روايت در اين باب ذكر شده است.
+
روی سخن در کتاب «الامامة والتبصرة» با کسانی است که به «[[امامت]]» به عنوان اصلی از اصول مذهب باور دارند و لیکن در شخص هر امامی پس از امام دیگر با هم اختلاف نظر پیدا نموده‌اند. خط سیری که در این ابواب دنبال می‌شود اتصال سلسله امامت از زمان [[حضرت آدم]] علیه‌السّلام و خالی نبودن زمین از امام و [[حجت]] خدا (چه حاضر و چه غائب) و نیز انحصار امامت در خاندان [[پیامبر اسلام|محمد مصطفی]] صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌ بر حسب نصوص وارده می‌باشد.
  
* باب 19، شناخت امام از منتهي شدن امر به سوي او، پس از وفات امام پيشين.
+
مؤلف در کتاب حاضر به نقد دیدگاه‌های کسانی می‌پردازد که از امامت [[ائمه اطهار|ائمه اثناعشر]] روی گردانده و به امامت کسانی دیگر از این خاندان معتقد شده و یا اینکه در یکی از ایشان متوقف گشته‌اند. در برخی دیگر از ابواب کتاب با اعتقاد برخی [[فرقه های شیعه|فرقه‌های شیعه]] که به انکار امامت برخی امامان دوازده گانه و یا شک در امامت ایشان گردیده و یا کسی را با امام در امر امامت شریک ساخته‌اند به معارضه و مبارزه پرداخته است.
  
سه روايت در اين باب آمده كه در آن، از زمان و چگونگي اطلاع امام از امامتش صحبت شده است.
+
اما در خصوص موضوع «[[غیبت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه)|غیبت]]»، مؤلف کتاب دست به ابداع و نوآوری زده است چرا که میان روش اهل حدیث که تنها بر نصوص اعتماد می‌ورزند و بین اسلوب اهل کلام که به بحث آزاد رهای از قید و بند نصوص ملتزمند گرد آورده است. از این رو وی در مقدمه کتاب تمام فروض و تشکیکات را به روش متکلمان مورد بررسی قرار داده سپس نتایج به دست آمده را برای رسیدن به محتوای نصوص به کار می‌گیرد. از سویی به بررسی حدیث از جوانب مختلف پرداخته تا سرانجام به نتایج مورد نظر براساس تعبد و انقیاد به سنت شریف [[معصوم|معصومان]] علیهم‌السّلام دست یابد.
 +
==محتوای کتاب==
  
* باب 20، آن چه بعد از وفات يك امام بر مردم واجب است.
+
کتاب «الامامة والتبصرة من الحیرة»، دارای یک مقدمه و بیست و سه باب می باشد. در آخر کتاب هم استدراکاتی وجود دارد که مربوط به این کتاب و مؤلف آن نیست، بلکه توسط محقق کتاب - که روایات [[شیخ صدوق|شیخ صدوق]] از پدرش [[علی بن حسین بن بابویه قمی|علی بن بابویه]] را در رابطه با [[امامت]] [[امام زمان]] علیه السلام، نقل کرده - افزوده شده است.  
  
اين باب سه روايت دارد. در اين باب، كلام در اين است كه وقتي امامي از دنيا رفت، بر گروهي از هر قوم واجب است براي شناخت امام بعدي اقدام كنند و پس از شناخت، او را به ديگران نيز بشناساند.
+
مقدمه این کتاب، تقریباً مفصل بوده و بحثی دارد درباره این که امامت، از [[اصول دین|اصول]] و [[احکام]] از [[فروع دین|فروع]] است؛ و پس از آن نیز بحث هایی درباره [[غیبت امام زمان (عج)|غیبت]]، سرّ غیبت، [[بداء]]، [[نسخ]] و [[تفسیر قرآن|تفسیر]] دارد.
  
* باب 21، كسي كه يكي از امامان را انكار كند.
+
متن این کتاب نیز شامل بیست و سه باب است که برخی ابواب آن درباره [[امام مهدی]] علیه السلام می باشد. برخی از این ابواب به طور اجمال بدین شرح است:
  
در يكي از دو روايت اين باب، [[ابن مسكان]] از [[امام صادق]] علیه السلام، نقل كرده است: "هر کس امام زندهاي را منكر شود، مردگان آن ها را نيز انكار كرده است".
+
'''<I>باب ۱، جانشینی از جانب پیامبر سلامم:</I>'''
  
* باب 22، هر كس امام غيرالهي را با امام الهي شريك كند.
+
در این باب یک روایت نسبتاً طولانی وجود دارد که [[امام صادق]] علیه السلام، می فرماید: "[[پیامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله، [[امام علی]] علیه السلام را جانشین خود قرار داده و بعد از حضرت علی علیه السلام نیز فرزندان او را جانشینان وی معین کرده است".
  
در اين باب، آمده است امام صادق علیه السلام از [[امام باقر]] علیه السلام نقل مي فرمايد: "هر كس كه با امامي كه امامتش الهي است، امامي را كه امامتش از جانب خدا نيست، شريك كند به خدا [[شرك]] ورزيده است". در اين باب، تنها همين روايت ذكر شده است.
+
'''<I>باب ۲، زمین از حجت خالی نمی ‌شود:</I>'''
  
* باب 23، نوادر.
+
در این باب، روایاتی با این مضامین آمده است که [[انبیاء]] و اوصیاء، حجت های الهی هستند و آخرین کسی که می میرد، امام است. از زمان [[حضرت آدم]] علیه السلام تا برپائی [[قیامت]]، زمین خالی از [[حجت]] نیست، خواه ظاهر باشد یا غایب؛ چرا که اگر حجت الهی نباشد، [[حق]] و [[باطل]] شناخته نمی شود؛ خدا [[عبادت]] نمی ‌شود، مردم اصلاح نخواهند شد و زمین، اهلش را فرو خواهد برد. از [[امام باقر علیه السلام|امام باقر]] علیه السلام، نقل شده که فرمود: "زمین، بدون امام باقی نمی ماند، چه آن امام، ظاهر باشد یا غایب".
  
'''اختلاف در نام مولف کتاب'''
+
'''<I>باب ۳، امامت، عهدی از جانب خداست:</I>'''
  
برخي علماء، همچون مرحوم بحراني و [[محدث نوری]] استناد اين كتاب به [[ابن بابويه]] را نفي كرده اند و معتقدند اين كتاب، از تأليفات او نيست. در مقابل، عده اي ديگر كتاب الامامة والتبصرة را از كتب صدوق پدر دانسته و آن را در كنار ساير كتب او ذكر كرده اند. اكنون به ذكر اقوال و بررسي دلايل دو طرف مي پردازيم:
+
در این باب، چهار روایت آمده که امامت را امانت الهی می داند که به امر الهی، به دیگری واگذار می شود. در روایتی، [[امام صادق علیه السلام|امام صادق]] علیه السلام می فرماید: "گویا شما فکر می کنید این امر (امامت) به دست ما است و هر جا بخواهیم، آن را قرار می دهیم. به خدا قسم! امامت، عهدی است از [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله که یکی پس از دیگری را نام برده، تا این که امر منتهی می شود به صاحب الامر علیه السلام".
  
'''<I>الف) اقوال مخالفين</I>'''
+
'''<I>باب ۴، اختصاص امامت به آل محمد:</I>'''
  
[[رياض العلماء]]: "در اين‌ كه كتاب الامامة والتبصرة از مؤلفات صدوق پدر باشد جاي تأمل است - اگر چه [[ابن شهر آشوب]] در [[معالم العلماء]] به استناد اين كتاب به صدوق پدر تصريح كرده است - زيرا بنابر آن چه كه از کتاب ظاهر مي شود، مؤلف اين كتاب، از هارون بن موسي از محمد بن علي روايت مي ‌کند، و ظاهراً هارون بن موسي، همان تلعكبري است. در اين صورت، چگونه ممكن است صدوق پدر از او روايت نقل كند، حال آن كه تلعكبري از كساني است كه [[شيخ مفيد]] و امثال او از وي نقل روايت كرده اند (يعني هم طبقه نيستند).  
+
این باب، دارای هشت روایت است که در آن، به این نکات اشاره شده است: امامت در حضرت [[امام علی]] علیه السلام، و فرزندان او قرار دارد؛ سرشت آنان از سرشت [[پیامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله است، دوستی با آنان، سبب هدایت و خشنودی خدا و رسول، و دشمنی با آنان، سبب محروم شدن از [[شفاعت]] پیامبر صلی الله علیه و آله است.
  
همچنين مؤلف كتاب، از حسن بن حمزه علوي نقل روايت كرده است كه طبقة ايشان متأخر از علي بن بابويه است و از مشايخ شيخ مفيد مي‌باشد (كه صدوق پسر از او روايات زيادي نقل كرده)؛ پس چگونه ممكن است كه پدر از پسرش روايت نقل كند؟".<ref> [[رياض العلماء]]، ج 4، ص 5، پاورقي.</ref> فتأمل.
+
'''<I>باب ۵، امامت در فرزندان امام حسین است:</I>'''
  
محدث نوري: "بله [[علامه مجلسی]] در اول [[بحارالانوار]] از جمله كتبي كه نزد وي موجود بوده است، كتاب الامامة والتبصرة از شيخ اجل أبي الحسن علي بن الحسين بن بابويه والد صدوق - طيب الله تربتهما - را مي شمارد.<ref> [[بحارالانوار]]، ج 1، ص 7، مقدمه.</ref> و در فصل ديگر مي گويد: "مؤلف كتاب الامامة والتبصرة، از اعاظم محدثان و فقها است كه علماي ما، فتواي او را از جملة اخبار بشمار مي آوردند و نسخة قديمي تصحيح شدهاي از آن، به ما رسيده است".<ref> بحارالانوار، ج 1، ص 26، مقدمه.</ref>
+
روایات این باب، بیانگر آن است که امامت، پس از [[امام حسین]] علیه السلام، در فرزندان او است و پس از او، امامت از برادر به برادر دیگر یا از برادرزاده به عمو نمی رسد. همچنین روایاتی در این باب ذکر شده است که امامت بعضی از کسانی که مردم معتقد به امامت ایشان بودند را رد می کند. در این باب، نُه روایت ذکر شده است.<ref>این مقاله از سلسله بحث های منبع شناسی مهدویت است که در مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم توسط استاد نجم‌الدین طبسی تدریس شده و توسط حجت‌الاسلام لطفی یکی از دانش پژوهان این مرکز، تقریر و تنظیم و در سال ۱۳۸۵ در مجله انتظار منتشر شده است.</ref>
 
 
ولي ما اين كتاب را به دست نياورديم و اخباري را كه از آن نقل كرديم، به واسطة بحار بوده است و آن را به ابوالحسن علي نسبت داديم. اين كار را به پيروي از علامه مجلسي انجام داديم، اما در دل، به اين مطلب اشكالي داريم".<ref> خاتمة [[مستدرك الوسائل]]، ج 3، ص 283، چ جديد.</ref>
 
 
 
مرحوم محدث نوري برخلاف اين كه نقل مي كند [[نجاشی]] و طوسي و [[ابن شهر آشوب]] اين كتاب را از مؤلفات ابن بابويه دانسته اند، ولي در اين كه كتابي كه علامه مجلسي در اختيار داشته، همان كتابي باشد كه نجاشي و ديگران گفته اند، تأمل دارد. دليل او در اين تأمل، همان دليلي است كه در رياض آمده و در ادامه مي گويد: "اگر چه ممكن است درباره برخي رواتي كه گفتيم طبقه آنها با طبقة صدوق پدر منافات دارد، بتوان با تكلف توجيهاتي ذكر كرد؛ ولي از مطالعه مجموع آن ها، ظن قوي حاصل مي شود كه اين كتاب، از صدوق پدر نباشد".<ref> همان.</ref>
 
 
 
[[آقا بزرگ تهرانی]] در يك جا مي فرمايد: الامامة والتبصرة من الحيرة براي صدوق اول است... و اما كتاب الامامة را نيافتيم و اين كتاب الامامة غير از آن است كه در بحار، از آن نقل مي كند.
 
 
 
و در جاي ديگر چنين مي گويد: كتاب الامامة والتبصرة براي برخي قدماي اصحاب است كه معاصر [[شيخ صدوق]] بوده اند. نسخ هاي از آن، نزد علامة مجلسي بوده و يكي از مصادر بحار مي باشد كه در بحار از آن نقل شده است؛ ولي اين كتاب نزد شيخ ما محدث نوري نبوده است.
 
 
 
و به اين جهت، در ابتداي خاتمة مستدرك اشاره مي كند به اين كه به واسطه بحار از كتاب الامامة نقل مي كند؛ اما آن چه با رجوع به سند روايات اين كتاب بدست مي آيد، يقين حاصل مي شود كه اين كتاب، از پدر شيخ صدوق نيست؛ زيرا مؤلف آن، در اين كتاب روايت مي كند از أبي محمد هارون بن موسي التلعكبري متوفاي 385 ق، و أبي الفضل محمد بن عبدالله الشيباني متوفاي 387 ق، و حسن بن حمزة علوي، و سهل بن احمد ديباجي متوفاي 370 ق و احمد بن علي و او همان است كه از محمد بن حسن بن وليد متوفاي 243 ق روايت نقل كرده است. ممكن نيست كسي كه از اين مشايخ متأخر روايت مي كند، همان صدوق پدر باشد كه سال وفات او 329 ق است.
 
 
 
البته ناگفته نماند كه روايت كردن كسي كه از نظر زماني متقدم باشد از كسي كه متأخر از وي است، در سند [[احادیث]] وارد شده است؛ ولي اين مورد نمي تواند از آن موارد باشد؛ زيرا، شيخ صدوق - با اين كه در همه تصانيفش از پدرش بسيار نقل روايت كرده و بلكه بيشتر رواياتش در تصانيف مربوط به او از پدرش مي باشد - حتي يك روايت هم از اين مشايخ كه نامشان گذشت و مؤلف الامامة والتبصرة غالباً در اين كتاب از آن ها نقل روايت كرده، ذكري به ميان نياورده است".<ref> [[آقا بزرگ تهرانی]]، [[الذريعة الي تصانيف الشيعة]]، [[بيروت]]، دارالاضواء، سوم، 1403 ق، ج 2، ص 341.</ref>
 
 
 
بلاغي نائيني: وي ضمن مقاله اي از فقيه محقق، آيت ‌الله كوه كمره اي، در جواب سؤالي از حيات مجلسيين و كتاب [[بحارالانوار]] گفته است: عجيبتر، اين كه كتاب الامامة والتبصرة، در اين كتاب (بحار) به والد صدوق نسبت داده شده است، با اين كه سند كتاب، اين معنا را ياري نمي كند؛ بلكه اين كتاب جامع الاحاديث از مؤلف كتاب [[العروس]] مي‌باشد. <ref> مقدمه الامامة والتبصرة، ص 15، به نقل از مقالات الحنفاء، ص 405.</ref>
 
 
 
'''<I>ب) اقوال موافقين</I>'''
 
 
 
نجاشي: "علي بن الحسين بن موسي بن بابويه القمي، كتاب هايي دارد كه از آن جمله، كتاب الامامة والتبصرة من الحيرة مي باشد". <ref> رجال نجاشي، ص 261.</ref>
 
 
 
شيخ طوسي: "علي بن الحسين بن موسي بن بابويه القمي، كتاب هاي زيادي دارد كه از جمله، آن ها الامامة والتبصرة من الحيرة است". <ref> فهرست طوسي، ص 157، ش (392) 19.</ref>
 
 
 
ابن شهر آشوب: "علي بن الحسين بن موسي بن بابويه القمي، از جمله، كتاب هايش الامامة والتبصرة است". <ref> [[ابن شهر آشوب]]، [[معالم العلماء]]، [[قم]]، بي نا، بي تا، ص 100.</ref>
 
 
 
علامه مجلسي: "الامامة والتبصرة من الحيرة، براي شيخ بزرگوار، أبي الحسن علي بن الحسين موسي بن بابويه، پدر صدوق طيب الله تربتهما مي باشد".
 
 
 
'''<I>تحقيق و بررسي</I>'''
 
 
 
چنان ‌كه از نظر گذشت، بيشتر اشكالات مخالفان دو اشكال است؛ يكي اين كه برخي مشايخ اين كتاب، از نظر طبقه، متأخر از صدوق پدر هستند و ممکن نيست متقدم از متأخر نقل روايت كند و ديگر اين كه در روايات صدوق پسر - كه آن ها را از پدرش نقل كرده - اصلاً اثري از مشايخ كتاب الامامة والتبصرة نيست.
 
 
 
به دو اشكال فوق، چنين پاسخ مي دهيم:
 
 
 
* 1. ممکن است شاگرد پيش از استاد فوت كند و استاد، از معمرين باشد؛ چنان كه مرحوم تهراني بدان اشاره فرموده است.
 
 
 
اشكال: اگر ما ابن بابويه را هنگام شهادت [[امام حسن عسکری]] علیه السلام، حداقل سي ساله بدانيم، هنگام رحلت (329 ق) صد ساله بوده و اگر اساتيدش را همسن او هم بدانيم، هارون بن موسي، هنگام رحلت (385 ق) 155 ساله و محمد بن عبدالله الشيباني هنگام رحلت (387 ق)، 157 ساله بوده است. كه پذيرش اين عمر طولاني براي شخصيت هاي ياد شده، بسيار مشكل است.
 
 
 
جواب: التزام به چنين سني هيچ محذور عقلي و شرعي ندارد، اگر چه مثبت تاريخي هم ندارد؛ اما با توجه به داشتن نظائر آن (از عمرهاي طولاني در محدثان و شيوخ اجازه) در اسناد شيعه و سني - به ويژه ثلاثيات بخاري كه مدعي است با سه واسطه از [[پیامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله، [[حدیث]] نقل مي كند - و با توجه به اين مطلب كه در كتب ما به ويژه در كافي شريف نيز مواردي يافت مي شود كه شاگرد (راوي) سال ها پيش از استاد (شيخ الاجازه) رحلت كرده و شايد استاد 40 سال يا بيشتر، پس از شاگرد وفات کرده، مي‌توان ادعا كرد اين مورد نيز از همين قبيل بوده است و به اصطلاح، "رواية المتقدم عن المتأخر" هيچ اشكالي ندارد.
 
 
 
* 2. اول اين که شايد چون صدوق پسر، معاصر و هم طبقة اين مشايخ بوده و روايات را مستقيماً و بدون واسطه از آنان شنيده، ديگر نيازي نبوده كه همين روايات را با واسطة پدر بزرگوارش از همين مشايخ - كه فعلاً خودش معاصر آنان است - نقل كند.
 
 
 
اما اشكال دوم: با مراجعه به كتاب الامامة والتبصرة هيچ يك از افراد نامبرده - كه مورد اشكال بودند - در سند اين كتاب وجود ندارد و فقط همان هشت نفري كه پيش تر در محور دوم آن ها را ذكر كرديم، به عنوان مشايخ كتاب آمده است و كاري نداريم به اين كه كتابي كه در اختيار مجلسي بوده چگونه بوده است؛ پس اشكال دوم، مورد تأمل است و شايد كتاب ديگري را مورد نظر و بحث قرار داده‌اند، نه اين كتاب موجود را؛ زيرا كتاب الامامة والتبصرة دو نسخه دارد كه يكي از اين دو، مركب از دو جزء است؛ جزء از اول كتاب الامامة والتبصرة و جزء دوم كتاب [[جامع الاحاديث]]. ظاهراً نسخه اي كه در اختيار [[علامه مجلسی]] بوده، همين نسخه بوده و چون اول، كتاب جامع الاحاديث، مفقود شده، با كتاب الامامة والتبصرة مخلوط شده است.
 
 
 
علامه مجلسي تمام احاديثي كه از اين كتاب (جامع الاحاديث) نقل كرده، به ابن بابويه نسبت داده است؛ اما با تأمل در مضمون روايات جامع الاحاديث، معلوم مي شود كه اين كتاب، از الامامة والتبصرة نيست، زيرا داراي مضامين اخلاقي و فقهي است؛ ولي كتاب الامامة والتبصرة، به موضوع امامت اختصاص دارد.
 
  
 
==پانویس==
 
==پانویس==
<references/>
+
<references />
  
 
==منابع==
 
==منابع==
نجم الدین طبسی/ تدوین: محمدمهدی لطفی، الامامة والتبصرة من الحيرة، انتظار، بهار و تابستان 1385، شماره 18.
 
  
==متن کتاب الإمامة و التبصرة من الحيرة==
+
*"معرفی کتاب الامامة والتبصرة من الحیرة"، نجم‌الدین طبسی، تدوین: محمدمهدی لطفی، انتظار، بهار ۱۳۸۵، شماره ۱۸.
[http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/38922/ الإمامة و التبصرة من الحيرة]
+
*[[نرم افزار جامع الاحادیث ۵ / ۳|نرم افزار جامع الاحادیث]]، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
  
[[رده:منابع حدیثی]]
+
[[رده:منابع حدیثی]][[رده:منابع اعتقادی شیعه]]
[[رده:منابع اعتقادی]]
+
[[رده:کتابهای اعتقادی]][[رده:کتابهای کلامی]][[رده:منابع کلامی]]
 
{{حدیث}}
 
{{حدیث}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۴ ژانویهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۳۵

الإمامة والتبصرة.jpg
نویسنده علی بن حسین بن بابویه قمی
موضوع احادیث امامت
زبان عربی
تعداد جلد ۱

الإمامة و التبصرة من الحيرة

کتاب «الإمامة و التبصرة من الحیرة» تألیف علی بن حسین بابویه قمی (م، ۳۲۹ ق)، از قدیم‌ترین آثار در موضوع امامت و مسأله غیبت امام زمان علیه‌السلام است. البته در صحت انتساب این کتاب به علی بن حسین بابویه اختلاف نظر است.

مؤلف

علی‌ بن‌ حسین‌ بن‌ بابویه‌ قمی‌ (م، ۳۲۹ ق)، فقیه و محدث بزرگ شیعه در قم‌ است. شیخ صدوق و حسین بن علی بابویه، دو فرزند عالم او هستند که به دعای امام زمان (علیه‌السلام) به دنیا آمدند.

وی شاگرد عالمان بزرگی چون سعد بن عبدالله اشعری، عبدالله بن جعفر حمیری، علی بن ابراهیم قمی و محمد بن حسن صفار بوده و خود استاد جعفر بن محمد بن قولویه، احمد بن داوود قمی و محمد بن حسن بن بندار قمی می باشد.

ابن بابویه یکی از فقهای نامدار و صاحب فتوی و اجتهاد در عصر خویش بود و شیعیان در امور دینی به او مراجعاتی داشته‌اند و فتوایش نزد همگان نافذ و محترم بوده است.

برخی دیگر از تألیفات او عبارتند از: الشرائع، الاملاء و النطق، التوحید، التفسیر، مناسک الحج، المعراج، المنطق، النساء والولدان.

استناد کتاب

برخی علماء، استناد این کتاب به علی بن بابویه قمی (پدر شیخ صدوق) را نفی کرده اند و معتقدند این کتاب، از تألیفات او نیست. در مقابل، عده ای دیگر کتاب الامامة و التبصرة را از کتب علی بن بابویه قمی دانسته و آن را در کنار سایر کتب او ذکر کرده اند. اکنون به ذکر اقوال و بررسی دلایل دو طرف می پردازیم:

الف) اقوال مخالفین

  • میرزا عبدالله افندی: "در این‌ که کتاب الامامة و التبصرة از مؤلفات صدوق پدر باشد جای تأمل است - اگر چه ابن شهرآشوب در معالم العلماء به استناد این کتاب به صدوق پدر تصریح کرده است - زیرا بنابر آن چه که از کتاب ظاهر می شود، مؤلف این کتاب، از هارون بن موسی از محمد بن علی روایت می ‌کند، و ظاهراً هارون بن موسی، همان تلعکبری است. در این صورت، چگونه ممکن است صدوق پدر از او روایت نقل کند، حال آن که تلعکبری از کسانی است که شیخ مفید و امثال او از وی نقل روایت کرده اند (یعنی هم طبقه نیستند). همچنین مؤلف کتاب، از حسن بن حمزه علوی نقل روایت کرده است که طبقه ایشان متأخر از علی بن بابویه است و از مشایخ شیخ مفید می‌باشد (که صدوق پسر از او روایات زیادی نقل کرده)؛ پس چگونه ممکن است که پدر از پسرش روایت نقل کند؟".[۱]
  • محدث نوری: "علامه مجلسی در اول بحارالانوار از جمله کتبی که نزد وی موجود بوده است، کتاب الامامة والتبصرة از علی بن الحسین بن بابویه والد صدوق را می شمارد.[۲] ولی ما این کتاب را به دست نیاوردیم و اخباری را که از آن نقل کردیم، به واسطه بحار بوده است و آن را به ابوالحسن علی نسبت دادیم. این کار را به پیروی از علامه مجلسی انجام دادیم، اما در دل، به این مطلب اشکالی داریم".[۳] محدث نوری برخلاف این که نقل می کند نجاشی و طوسی و ابن شهرآشوب این کتاب را از مؤلفات ابن بابویه دانسته اند، ولی در این که کتابی که علامه مجلسی در اختیار داشته، همان کتابی باشد که نجاشی و دیگران گفته اند، تأمل دارد. دلیل او در این تأمل، همان دلیلی است که در ریاض آمده و در ادامه می گوید: "اگر چه ممکن است درباره برخی رواتی که گفتیم طبقه آنها با طبقه صدوق پدر منافات دارد، بتوان با تکلف توجیهاتی ذکر کرد؛ ولی از مطالعه مجموع آن ها، ظن قوی حاصل می شود که این کتاب، از صدوق پدر نباشد".[۴]
  • آقا بزرگ تهرانی در یک جا می فرماید: الامامة والتبصرة من الحیرة برای صدوق اول است... و اما کتاب الامامة را نیافتیم و این کتاب الامامة غیر از آن است که در بحار، از آن نقل می کند. و در جای دیگر چنین می گوید: کتاب الامامة والتبصرة برای برخی قدمای اصحاب است که معاصر شیخ صدوق بوده اند. نسخه ای از آن، نزد علامه مجلسی بوده و یکی از مصادر بحار می باشد که در بحار از آن نقل شده است؛ ولی این کتاب نزد شیخ ما محدث نوری نبوده است. و به این جهت، در ابتدای خاتمه مستدرک اشاره می کند به این که به واسطه بحار از کتاب الامامة نقل می کند؛ اما آن چه با رجوع به سند روایات این کتاب بدست می آید، یقین حاصل می شود که این کتاب، از پدر شیخ صدوق نیست؛ زیرا مؤلف آن، در این کتاب روایت می کند از هارون بن موسی التلعکبری متوفای ۳۸۵ ق، و محمد بن عبدالله الشیبانی متوفای ۳۸۷ ق، و حسن بن حمزة علوی، و سهل بن احمد دیباجی متوفای ۳۷۰ ق و احمد بن علی و او همان است که از محمد بن حسن بن ولید متوفای ۲۴۳ ق روایت نقل کرده است. ممکن نیست کسی که از این مشایخ متأخر روایت می کند، همان صدوق پدر باشد که سال وفات او ۳۲۹ ق است. البته ناگفته نماند که روایت کردن کسی که از نظر زمانی متقدم باشد از کسی که متأخر از وی است، در سند احادیث وارد شده است؛ ولی این مورد نمی تواند از آن موارد باشد؛ زیرا، شیخ صدوق - با این که در همه تصانیفش از پدرش بسیار نقل روایت کرده و بلکه بیشتر روایاتش در تصانیف مربوط به او از پدرش می باشد - حتی یک روایت هم از این مشایخ که نامشان گذشت و مؤلف الامامة والتبصرة غالباً در این کتاب از آن ها نقل روایت کرده، ذکری به میان نیاورده است".[۵]

ب) اقوال موافقین

  • نجاشی: "علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی، کتاب هایی دارد که از آن جمله، کتاب الامامة والتبصرة من الحیرة می باشد".[۶]
  • شیخ طوسی: "علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی، کتاب های زیادی دارد که از جمله آنها، الامامة والتبصرة من الحیرة است".[۷]
  • ابن شهر آشوب: "علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی، از جمله، کتاب هایش الامامة والتبصرة است".[۸]
  • علامه مجلسی: "الامامة والتبصرة من الحیرة، برای شیخ بزرگوار، علی بن الحسین موسی بن بابویه، پدر صدوق طیب الله تربتهما می باشد".

تحقیق و بررسی:

چنانکه از نظر گذشت، بیشتر اشکالات مخالفان دو اشکال است؛ یکی این که برخی مشایخ این کتاب، از نظر طبقه، متأخر از صدوق پدر هستند و ممکن نیست متقدم از متأخر نقل روایت کند و دیگر این که در روایات صدوق پسر - که آنها را از پدرش نقل کرده - اصلاً اثری از مشایخ کتاب الامامة والتبصرة نیست.

اما می توان گفت ممکن است شاگرد پیش از استاد فوت کند و استاد، از معمرین باشد؛ چنان که مرحوم تهرانی بدان اشاره فرموده است. دیگر این که شاید چون صدوق پسر، معاصر و هم طبقه این مشایخ بوده و روایات را مستقیماً و بدون واسطه از آنان شنیده، دیگر نیازی نبوده که همین روایات را با واسطه پدر بزرگوارش از همین مشایخ - که فعلاً خودش معاصر آنان است - نقل کند.

حال اگر گفته شود که: اگر ما ابن بابویه را هنگام شهادت امام حسن عسکری علیه السلام، حداقل سی ساله بدانیم، هنگام رحلت (۳۲۹ ق) صد ساله بوده و اگر اساتیدش را هم سن او هم بدانیم، هارون بن موسی، هنگام رحلت (۳۸۵ ق) ۱۵۵ ساله و محمد بن عبدالله الشیبانی هنگام رحلت (۳۸۷ ق)، ۱۵۷ ساله بوده است. که پذیرش این عمر طولانی برای شخصیت های یاد شده، بسیار مشکل است.

جواب: التزام به چنین سنی هیچ محذور عقلی و شرعی ندارد، اگر چه مثبت تاریخی هم ندارد؛ اما با توجه به داشتن نظائر آن (از عمرهای طولانی در محدثان و شیوخ اجازه) در اسناد شیعه و سنی - به ویژه ثلاثیات بخاری که مدعی است با سه واسطه از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، حدیث نقل می کند - و با توجه به این مطلب که در کتب ما به ویژه در کافی شریف نیز مواردی یافت می شود که شاگرد (راوی) سال ها پیش از استاد (شیخ الاجازه) رحلت کرده و شاید استاد ۴۰ سال یا بیشتر، پس از شاگرد وفات کرده، می‌توان ادعا کرد این مورد نیز از همین قبیل بوده است و به اصطلاح، "روایة المتقدم عن المتأخر" هیچ اشکالی ندارد.

به هرحال با مراجعه به کتاب الامامة والتبصرة هیچ یک از افراد نامبرده - که مورد اشکال بودند - در سند این کتاب وجود ندارد و فقط همان هشت نفری که پیش تر در محور دوم آن ها را ذکر کردیم، به عنوان مشایخ کتاب آمده است و کاری نداریم به این که کتابی که در اختیار مجلسی بوده چگونه بوده است؛ پس اشکال دوم، مورد تأمل است و شاید کتاب دیگری را مورد نظر و بحث قرار داده‌اند، نه این کتاب موجود را؛ زیرا کتاب الامامة والتبصرة دو نسخه دارد که یکی از این دو، مرکب از دو جزء است؛ جزء از اول کتاب الامامة والتبصرة و جزء دوم کتاب جامع الاحادیث. ظاهراً نسخه ای که در اختیار علامه مجلسی بوده، همین نسخه بوده و چون اول، کتاب جامع الاحادیث، مفقود شده، با کتاب الامامة والتبصرة مخلوط شده است. علامه مجلسی تمام احادیثی که از این کتاب (جامع الاحادیث) نقل کرده، به ابن بابویه نسبت داده است؛ اما با تأمل در مضمون روایات جامع الاحادیث، معلوم می شود که این کتاب، از الامامة والتبصرة نیست، زیرا دارای مضامین اخلاقی و فقهی است؛ ولی کتاب الامامة والتبصرة، به موضوع امامت اختصاص دارد.

معرفی کتاب

به گفته پژوهشگر اثر حاضر، تا قبل از زمان علامه مجلسی، اطلاعی از وجود چنین اثر ارزشمندی در دست نبود و علامه مجلسی اولین کسی بود که از آن به عنوان مصادر بحارالانوار یاد کرد و نسخه‌ای قدیمی از آن در اختیار داشت.

«الامامة و التبصرة من الحیرة» از گنجینه‌های ارزشمندی است که از هجوم حوادث محفوظ مانده و به ویژه در موضوع «غیبت» قدیمی‌ترین اثری است که در دسترس ما قرار دارد. نکته دیگری که به اهمیت اثر حاضر می‌افزاید، اشتمال آن بر روایاتی ناب و ارزشمند است که در هیچ یک از آثار حدیثی موجود اثری از آنها به چشم نمی‌خورد.

این کتاب از جهت دیگر نیز حائز اهمیت است و آن اینکه علی رغم نقص موجود در آن، کتاب مشتمل بر ۸۷ حدیث است که این احادیث می‌توانند به عنوان اصل و منبع روایاتی که در کتب متأخر درج شده در نظر گرفته شوند و ما از این طریق بتوانیم بسیاری از تحریف‌ها و تصحیف‌ها را در روایات موجود در آثار متأخر تصحیح نماییم.

روی سخن در کتاب «الامامة والتبصرة» با کسانی است که به «امامت» به عنوان اصلی از اصول مذهب باور دارند و لیکن در شخص هر امامی پس از امام دیگر با هم اختلاف نظر پیدا نموده‌اند. خط سیری که در این ابواب دنبال می‌شود اتصال سلسله امامت از زمان حضرت آدم علیه‌السّلام و خالی نبودن زمین از امام و حجت خدا (چه حاضر و چه غائب) و نیز انحصار امامت در خاندان محمد مصطفی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌ بر حسب نصوص وارده می‌باشد.

مؤلف در کتاب حاضر به نقد دیدگاه‌های کسانی می‌پردازد که از امامت ائمه اثناعشر روی گردانده و به امامت کسانی دیگر از این خاندان معتقد شده و یا اینکه در یکی از ایشان متوقف گشته‌اند. در برخی دیگر از ابواب کتاب با اعتقاد برخی فرقه‌های شیعه که به انکار امامت برخی امامان دوازده گانه و یا شک در امامت ایشان گردیده و یا کسی را با امام در امر امامت شریک ساخته‌اند به معارضه و مبارزه پرداخته است.

اما در خصوص موضوع «غیبت»، مؤلف کتاب دست به ابداع و نوآوری زده است چرا که میان روش اهل حدیث که تنها بر نصوص اعتماد می‌ورزند و بین اسلوب اهل کلام که به بحث آزاد رهای از قید و بند نصوص ملتزمند گرد آورده است. از این رو وی در مقدمه کتاب تمام فروض و تشکیکات را به روش متکلمان مورد بررسی قرار داده سپس نتایج به دست آمده را برای رسیدن به محتوای نصوص به کار می‌گیرد. از سویی به بررسی حدیث از جوانب مختلف پرداخته تا سرانجام به نتایج مورد نظر براساس تعبد و انقیاد به سنت شریف معصومان علیهم‌السّلام دست یابد.

محتوای کتاب

کتاب «الامامة والتبصرة من الحیرة»، دارای یک مقدمه و بیست و سه باب می باشد. در آخر کتاب هم استدراکاتی وجود دارد که مربوط به این کتاب و مؤلف آن نیست، بلکه توسط محقق کتاب - که روایات شیخ صدوق از پدرش علی بن بابویه را در رابطه با امامت امام زمان علیه السلام، نقل کرده - افزوده شده است.

مقدمه این کتاب، تقریباً مفصل بوده و بحثی دارد درباره این که امامت، از اصول و احکام از فروع است؛ و پس از آن نیز بحث هایی درباره غیبت، سرّ غیبت، بداء، نسخ و تفسیر دارد.

متن این کتاب نیز شامل بیست و سه باب است که برخی ابواب آن درباره امام مهدی علیه السلام می باشد. برخی از این ابواب به طور اجمال بدین شرح است:

باب ۱، جانشینی از جانب پیامبر سلامم:

در این باب یک روایت نسبتاً طولانی وجود دارد که امام صادق علیه السلام، می فرماید: "پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، امام علی علیه السلام را جانشین خود قرار داده و بعد از حضرت علی علیه السلام نیز فرزندان او را جانشینان وی معین کرده است".

باب ۲، زمین از حجت خالی نمی ‌شود:

در این باب، روایاتی با این مضامین آمده است که انبیاء و اوصیاء، حجت های الهی هستند و آخرین کسی که می میرد، امام است. از زمان حضرت آدم علیه السلام تا برپائی قیامت، زمین خالی از حجت نیست، خواه ظاهر باشد یا غایب؛ چرا که اگر حجت الهی نباشد، حق و باطل شناخته نمی شود؛ خدا عبادت نمی ‌شود، مردم اصلاح نخواهند شد و زمین، اهلش را فرو خواهد برد. از امام باقر علیه السلام، نقل شده که فرمود: "زمین، بدون امام باقی نمی ماند، چه آن امام، ظاهر باشد یا غایب".

باب ۳، امامت، عهدی از جانب خداست:

در این باب، چهار روایت آمده که امامت را امانت الهی می داند که به امر الهی، به دیگری واگذار می شود. در روایتی، امام صادق علیه السلام می فرماید: "گویا شما فکر می کنید این امر (امامت) به دست ما است و هر جا بخواهیم، آن را قرار می دهیم. به خدا قسم! امامت، عهدی است از رسول خدا صلی الله علیه و آله که یکی پس از دیگری را نام برده، تا این که امر منتهی می شود به صاحب الامر علیه السلام".

باب ۴، اختصاص امامت به آل محمد:

این باب، دارای هشت روایت است که در آن، به این نکات اشاره شده است: امامت در حضرت امام علی علیه السلام، و فرزندان او قرار دارد؛ سرشت آنان از سرشت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است، دوستی با آنان، سبب هدایت و خشنودی خدا و رسول، و دشمنی با آنان، سبب محروم شدن از شفاعت پیامبر صلی الله علیه و آله است.

باب ۵، امامت در فرزندان امام حسین است:

روایات این باب، بیانگر آن است که امامت، پس از امام حسین علیه السلام، در فرزندان او است و پس از او، امامت از برادر به برادر دیگر یا از برادرزاده به عمو نمی رسد. همچنین روایاتی در این باب ذکر شده است که امامت بعضی از کسانی که مردم معتقد به امامت ایشان بودند را رد می کند. در این باب، نُه روایت ذکر شده است.[۹]

پانویس

  1. ریاض العلماء، ج ۴، ص ۵، پاورقی.
  2. بحارالانوار، ج ۱، ص ۷، مقدمه.
  3. خاتمة مستدرک الوسائل، ج ۳، ص ۲۸۳، چ جدید.
  4. همان.
  5. آقا بزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، دارالاضواء، سوم، ۱۴۰۳ ق، ج ۲، ص ۳۴۱.
  6. رجال نجاشی، ص ۲۶۱.
  7. فهرست طوسی، ص ۱۵۷، ش (۳۹۲) ۱۹.
  8. ابن شهر آشوب، معالم العلماء، قم، ص ۱۰۰.
  9. این مقاله از سلسله بحث های منبع شناسی مهدویت است که در مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم توسط استاد نجم‌الدین طبسی تدریس شده و توسط حجت‌الاسلام لطفی یکی از دانش پژوهان این مرکز، تقریر و تنظیم و در سال ۱۳۸۵ در مجله انتظار منتشر شده است.

منابع

  • "معرفی کتاب الامامة والتبصرة من الحیرة"، نجم‌الدین طبسی، تدوین: محمدمهدی لطفی، انتظار، بهار ۱۳۸۵، شماره ۱۸.
  • نرم افزار جامع الاحادیث، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.