زید بن رقاد
| زید بن رقاد | |
| نام کامل | زید بن رُقاد جَنبی |
| زادروز | نامعلوم |
| زادگاه | |
| وفات | ۶۶ق، کوفه |
| مدفن | نامعلوم |
| آثار | |
| شناخته‌شده برای |
از تیراندازان سپاه عمر بن سعد در واقعه کربلا؛ در شمار قاتلان عباس بن علی علیه السلام؛ کشته‌شده به دست نیروهای مختار ثقفی در قیام مختار |
زید بن رُقاد جَنبی (کشته‌شده در ۶۶ق) از تیراندازان سپاه عمر بن سعد در واقعه کربلا بود.[۱] بر پایهٔ روایتی که از امام باقر (ع) نقل شده، او و حکیم بن طفیل طائی، عباس بن علی علیه السلام را کشتند.[۲] طبری نیز او را در شمار قاتلان سوید بن عمرو بن ابی‌المطاع، آخرین شهید کربلا، آورده است.[۳] او خود از کشتن جوانی از خاندان پیامبر (ص) با تیر چنین یاد می‌کرد.[۴] چند سال بعد، در قیام مختار، مختار ثقفی او را در شمار قاتلان کربلا کشت؛ خانه‌اش محاصره شد، با تیر و سنگ از پا درآمد و در حالی که هنوز جان داشت، پیکرش را آتش زدند.[۵]
نام و نسب
نام او در منابع به صورت‌های «زید بن رُقاد» و «یزید بن رُقاد» و در برخی نسخه‌ها با نسبت «جَنبی»، «جُنَبی» و «جُنَیبی» ضبط شده است.[۶] تستری در قاموس الرجال این اختلاف‌ها را بررسی کرده و صورت درست را «زید بن رقاد» دانسته، چنان‌که طبری نیز همین صورت را آورده است.[۷] نسبت «جنبی» او را به تیره‌ای با نام «جَنب» پیوند می‌دهد.[۸] از سال تولد، خانواده و کنیهٔ او در منابع چیزی نیامده است.
نقش در واقعهٔ کربلا
زید بن رقاد در شمار تیراندازان سپاه عمر بن سعد بود و در روز عاشورا در کشتن شهیدان کربلا دست داشت.[۹] بر پایهٔ روایت امام باقر (ع): «إِنَّ زَیدَ بنَ رُقادٍ الجَنبیَّ وَ حَکیمَ بنَ الطُّفَیلِ الطّائِیَّ قَتَلا العَبّاسَ بنَ عَلِیٍّ عَلَیهِ السَّلام»؛ «همانا زید بن رقاد جنبی و حکیم بن طفیل طائی، عباس بن علی (ع) را کشتند».[۱۰] طبری نیز از قول زهیر بن عبدالرحمان خثعمی آورده که سوید بن عمرو بن ابی‌المطاع، واپسین شهید کربلا، به دست عروة بن بطار تغلبی و زید بن رقاد جنبی کشته شد.[۱۱]
او خود از کشتن عبدالله بن مسلم بن عقیل، جوان هاشمی، چنین یاد می‌کرد: «لَقَد رَمَیتُ فَتًى مِنهُم بِسَهمٍ، وَ إِنَّهُ لَواضِعٌ کَفَّهُ عَلى جَبهَتِهِ یَتَّقی النَّبلَ، فَأَثبَتُّ کَفَّهُ فی جَبهَتِهِ، فَما استَطاعَ أَن یُزیلَ کَفَّهُ عَن جَبهَتِهِ»؛ «جوانی از آنان را با تیر زدم، در حالی که دستش را بر پیشانی‌اش نهاده بود تا از تیرها در امان بماند؛ دستش را به پیشانی‌اش دوختم و نتوانست دستش را از پیشانی بردارد».[۱۲] بر پایهٔ همین گزارش، او تیر دومی نیز پرتاب کرد و آن جوان را کشت.[۱۳]
در قیام مختار
هنگامی که مختار در کوفه بر سر کار آمد، در پی قاتلان کربلا فرستاد.[۱۴] او عبدالله بن کامل شاکری را به سراغ زید بن رقاد فرستاد.[۱۵] ابن کامل خانهٔ او را محاصره کرد. زید که مردی دلیر بود، شمشیر کشید و بیرون آمد؛ ابن کامل دستور داد کسی با شمشیر و نیزه با او درنیامیزد و او را با تیر و سنگ بزنند.[۱۶] او از پای درآمد و چون هنوز رمقی داشت، او را از خانه بیرون کشیدند و با آتش سوزاندند.[۱۷] این رویداد در سال ۶۶ق، در جریان کیفر قاتلان کربلا، رخ داد.[۱۸]
ارزیابی منابع
دربارهٔ زید بن رقاد دو دسته گزارش وجود دارد: گزارش‌هایی که نقش او را در کشتن عباس بن علی (ع) و سوید بن عمرو ثبت کرده‌اند، و گزارشی که ماجرای کیفر او به دست نیروهای مختار را می‌آورد.[۱۹] هر دو دسته بر طبری و مقاتل الطالبیین تکیه دارند و در سند آن‌ها، روایت از امام باقر (ع) و از راویان کوفی چون ابو مخنف دیده می‌شود. اختلاف نسخه‌ها در ضبط نام و نسبت او (زید یا یزید، رُقاد یا وُرْقاء) نشان می‌دهد که نام او در روزگار تدوین منابع، به‌درستی ضبط نشده است.[۲۰]
جزئیات گزارش طبری دربارهٔ سوزاندن او در حال احتضار، در منابع دیگر تکرار نشده و تنها در همین یک روایت آمده است؛ از این‌رو باید آن را گزارشی واحد دانست، نه خبری که منابع متعدد آن را تأیید کنند.[۲۱] همچنین منابع، از حضور او در کربلا پیش از روز عاشورا یا نقش او در روزهای پس از آن چیزی نمی‌گویند.[۲۲]
پانویس
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۵۶؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۳۴۷.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۵۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۳۴۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۵۳۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۵۳۵.
- ↑ تستری، قاموس الرجال، ج۶، ص۲۸.
- ↑ تستری، قاموس الرجال، ج۶، ص۲۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۵۳۴.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۵۶.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۵۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۳۴۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۵۳۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۵۳۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۵۳۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۵۳۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۵۳۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۵۳۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۵۳۴-۵۳۵.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۵۶؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۵۳۴-۵۳۵.
- ↑ تستری، قاموس الرجال، ج۶، ص۲۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۵۳۵.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۵۶؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۳۴۷.
منابع
- ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین؛ مقاتل الطالبیین، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۱.
- تستری، محمدتقی؛ قاموس الرجال، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۹ق؛ ج۶.
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق؛ ج۴.
