زائدة بن قدامه ثقفی
| زائدة بن قدامه ثقفی | |
| نام کامل | زائدة بن قدامة بن مسعود ثقفی |
| زادروز | نامعلوم |
| زادگاه | کوفه |
| وفات | ۷۶ یا ۷۷ق |
| مدفن | نامعلوم |
| آثار | |
| شناخته‌شده برای |
از بزرگان ثقیف در کوفه، میانجی آزادی مختار ثقفی از زندان عبیدالله بن زیاد و فرستادهٔ او در قیام مختار؛ در رجال شیعه از اصحاب امام باقر علیه السلام |
زائدة بن قدامة ثقفی (کشته‌شده در ۷۶ یا ۷۷ق) از چهره‌های خاندان ثقیف در کوفه در سدهٔ نخست هجری بود. او در تاریخ بیشتر به سبب پیوند نزدیکش با مختار ثقفی شناخته می‌شود؛ در سال ۶۰ق میانجی آزادی مختار از زندان عبیدالله بن زیاد شد و نامهٔ آزادی او را از شام آورد.[۱] در سال ۶۶ق نیز فرستادهٔ مختار بود و مأموریتی مالی و نظامی در برابر عامل عبدالله بن زبیر انجام داد.[۲] در رجال شیعه، «زائدة بن قدامة» از اصحاب امام باقر (ع) شمرده شده و امام سجاد (ع) را نیز درک کرده است.[۳]
محتویات
نام و نسب
نام کامل او در تاریخ الطبری «زائدة بن قدامة بن مسعود» و نسبتش «ثقفی» است.[۴] او در رویدادهای سال‌های ۶۰ تا ۷۷ق در کوفه نقش داشت. از سال تولد، کنیه و خانوادهٔ او چیزی دانسته نیست.
میانجی آزادی مختار
در سال ۶۰ق، هنگامی که مسلم بن عقیل در کوفه قیام کرد، مختار گرفتار شد. زایده در همان شب در مجلس عمرو بن حریث از او برای مختار امان خواست.[۵] مختار سرانجام به زندان ابن زیاد افتاد و از زایده خواست به مدینه برود و از عبدالله بن عمر — که همسرش صفیه، خواهر مختار بود — بخواهد برای آزادی او نامه بنویسد.[۶] زایده نامه را به یزید بن معاویه در شام رساند و فرمان آزادی را به کوفه بازآورد.[۷] ابن زیاد از این کار خشمگین شد و در پی دستگیری او افتاد؛ زایده پنهان شد تا آنکه برایش امان گرفتند.[۸]
در قیام مختار
در سال ۶۴ق، عبدالله بن مطیع، والی کوفه از سوی ابن زبیر، زایده و حسین بن عبدالله رسمی را به سراغ مختار فرستاد. مختار از آمدن سر باز زد و زایده چون سستی او را دید، آیهٔ ۳۰ سورهٔ انفال را خواند: وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ؛ «و [یاد کن] هنگامی را که کافران برای تو نیرنگ می‌زدند تا تو را [در بند] بدارند یا بکشند یا بیرون کنند».[۹]
چون مختار در ۶۶ق بر کوفه چیره شد، زایده در شمار نزدیکان او بود. ابن اثیر گزارش می‌کند که مختار او را با هفتاد هزار درهم و پانصد سوار فرستاد تا عمر بن عبدالرحمان، عامل ابن زبیر، را با مال به بازگشت وادارد؛ چون نپذیرفت، زایده سواران نهفته را نشان داد و عمر بن عبدالرحمان مال را گرفت و به سوی بصره بازگشت.[۱۰]
جایگاه رجالی
طوسی «زائدة بن قدامة» را در شمار اصحاب امام باقر (ع) آورده است.[۱۱] خویی در معجم رجال الحدیث می‌افزاید که او از امام سجاد (ع) روایت کرده و پسرش قدامه از او روایت کرده است.[۱۲] این روایت در کامل الزیارات چنین آمده است که امام سجاد (ع) به او می‌فرماید: «بَلَغَنی یا زائِدَةُ أَنَّکَ تَزورُ قَبرَ أَبی عَبدِاللهِ الحُسَینِ عَلَیهِ السَّلامُ أَحیاناً؟»؛ «ای زایده، به من خبر رسیده که گاهی قبر ابو عبدالله حسین (ع) را زیارت می‌کنی؟» زایده پاسخ می‌دهد که چنین است و در این کار جز خدا و پیامبرش را نمی‌خواهد.[۱۳] مامقانی پس از دیدن این گزارش، بر قوت تشیع او حکم کرده است.[۱۴]
سرانجام
در سال‌های ۷۶ و ۷۷ق، حجاج بن یوسف شماری از فرماندهان خود را برای سرکوب شبیب خارجی فرستاد و زایده را بر آنان امیر کرد.[۱۵] زایده در نبردی با شبیب کشته شد.[۱۶]
همنامان
چند تن با نام «زائدة بن قدامة» در منابع شناخته‌اند. سید محسن امین در اعیان الشیعة چهار تن را با این نام جدا می‌کند: یکی از اصحاب امام صادق (ع)، یکی از اصحاب امام باقر (ع)، ابو الصلت ثقفی (محدّثی که در منابع اهل سنت «صاحب سنة» خوانده شده و در ۱۶۰ تا ۱۶۳ق درگذشته است) و یکی همدانی کوفی.[۱۷] با این همه، هیچ منبع کهنی به روشنی نگفته است که زائدة بن قدامة ثقفیِ روزگار مختار، همان زائدة بن قدامةِ اصحاب امام باقر (ع) است یا شخصی دیگر؛ آنچه مسلم است، اشتراک نام و نسبت این چند تن است.[۱۸]
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۴۴۱-۴۴۲.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۴، ص۲۴۶.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۸، ص۲۲۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۴۴۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۴۴۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۴۴۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۴۴۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۴۴۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۴۹۰؛ قرآن کریم، سورهٔ انفال، آیهٔ ۳۰.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۴، ص۲۴۶.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۸، ص۲۲۲؛ طوسی، رجال الطوسی، باب أصحاب الإمام الباقر علیه السلام.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۸، ص۲۲۲.
- ↑ ابن قولویه، کامل الزیارات، ص۲۷۳.
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ج۲۸، ص۳۷-۳۸.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۴، ص۴۰۸؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۷۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۷۵.
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ج۷، ص۴۲.
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ج۷، ص۴۲؛ مامقانی، تنقیح المقال، ج۲۸، ص۳۶-۳۸.
منابع
- قرآن کریم، ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ابن اثیر، علی بن محمد؛ الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر و دار بیروت، ۱۴۰۲ق؛ ج۴.
- ابن قولویه، جعفر بن محمد؛ کامل الزیارات، نجف: مرتضویه، ۱۳۵۶ق.
- امین، سید محسن؛ أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف، بی‌تا؛ ج۷.
- خویی، سید ابوالقاسم؛ معجم رجال الحدیث، بی‌جا، ۱۴۱۳ق؛ ج۸.
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق؛ ج۴ و ۵.
- طوسی، محمد بن حسن؛ رجال الطوسی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
- مامقانی، عبدالله؛ تنقیح المقال فی علم الرجال، قم: مؤسسة آل البیت، بی‌تا؛ ج۲۸.
