عثمان بن خالد جهنی
| عثمان بن خالد جهنی | |
| نام کامل | عثمان بن خالد بن اسیر دهمانی جهنی |
| زادروز | نامعلوم |
| زادگاه | نامعلوم |
| وفات | ۶۶ق، نزدیک کوفه |
| مدفن | نامعلوم (پیکرش سوزانده شد) |
| آثار | |
| شناخته‌شده برای |
از عاملان واقعه کربلا و از کشندگان عبدالرحمن بن عقیل؛ کشته‌شده به دست مختار ثقفی |
عثمان بن خالد جهنی، از تیرهٔ دهمان از قبیلهٔ جهینه، از سپاهیان عمر بن سعد در واقعه کربلا بود. او همراه مردی از همدان به نام بشر (یا نسر) بن سوط، عبدالرحمن بن عقیل را کشت و غارت کرد.[۱] پس از پیروزی مختار ثقفی در کوفه، به دستور او دستگیر شد و همراه همدستش در نزدیکی کوفه گردن زده و پیکرش سوزانده شد.[۲]
محتویات
نام و نسب
منابع کهن نام او را «عثمان بن خالد بن اسیر» و نسبتش را «جهنی» و «دهمانی» آورده‌اند.[۳] «دهمان» تیره‌ای از جهینه است و نسبت او به همین تیره بازمی‌گردد.[۴] از تاریخ تولد، کنیه و خانوادهٔ او آگاهی دقیقی در دست نیست. نام همدست او در منابع یکسان نیست: طبری او را «بشر بن سوط همدانی، سپس قابضی» و در جایی «بشر بن حوط» خوانده[۵] و بلاذری «نسر بن شوط قابضی» آورده است.[۶]
در واقعه کربلا
بر پایهٔ گزارش طبری، در روز عاشورا در کربلا هنگامی که یاران امام حسین علیه السلام یکی‌یکی به میدان می‌رفتند، عثمان بن خالد و بشر بن سوط بر عبدالرحمن بن عقیل یورش بردند و او را کشتند.[۷] طبری در فهرست کشتگان کربلا نیز کشندهٔ عبدالرحمن بن عقیل را عثمان بن خالد می‌داند.[۸] این دو گزارش با یکدیگر ناسازگار نیستند؛ در یکی هر دو نفر و در دیگری تنها عثمان بن خالد نام برده شده است. به گفتهٔ طبری، آن دو در کشتن عبدالرحمن بن عقیل و غارت او شریک بودند.[۹]
طبری او را از کسانی می‌شمارد که در کشتن امام حسین علیه السلام حضور داشتند.[۱۰] از نقش دقیق او در آن روز، جز کشتن عبدالرحمن بن عقیل، گزارشی در دست نیست.
زمینهٔ خون‌خواهی
پس از فروپاشی حکومت بنی امیه در عراق و برآمدن مختار ثقفی در کوفه، او خون‌خواهی امام حسین علیه السلام را در دستور کار گذاشت و در پی کسانی افتاد که در کشتن آن حضرت و یارانش دست داشتند. طبری فهرستی از این دستگیری‌ها آورده است: کارگزاران مختار، عاملان کربلا را در خانه‌ها و گذرگاه‌ها می‌جستند و نزد او می‌آوردند.[۱۱] در این میان برخی گریختند و برخی در کوفه ماندند. عثمان بن خالد از کسانی بود که در کوفه ماند و به دست کارگزاران مختار افتاد.[۱۲]
دستگیری و مرگ
پس از استقرار مختار در کوفه، او در پی عاملان کربلا افتاد. به گزارش طبری، مختار، عبدالله بن کامل را به جست‌وجوی عثمان بن خالد و بشر بن سوط فرستاد.[۱۳] عبدالله بن کامل مسجد بنی‌دهمان را محاصره کرد و به ساکنانش هشدار داد که اگر آن دو را تحویل ندهند، همه را خواهد کشت.[۱۴] آن دو که آهنگ رفتن به جزیره داشتند، در گورستان یافت شدند و نزد ابن کامل آورده شدند.[۱۵] ابن کامل آنان را نزدیک چاه جعد گردن زد و چون خبر به مختار رسید، دستور داد پیکرشان را بسوزانند و گفت: «لَا يُدْفَنَانِ حَتَّى يُحْرَقَا»؛ «آن دو دفن نشوند تا سوزانده شوند.»[۱۶]
بلاذری همین رویداد را کوتاه‌تر آورده است: مختار کسانی را در پی عثمان بن خالد جهنی و نسر بن شوط قابضی فرستاد و چون بر آنان دست یافت، گردنشان زد و سپس پیکرشان را سوزاند.[۱۷] به گزارش او، این دو کشندگان عبدالرحمن بن عقیل بودند.[۱۸]
بازتاب
مرگ عثمان بن خالد بازتابی ادبی نیز داشت. اعشی همدان در رثای او چنین سرود: «يَا عَيْنُ بَكِّي فَتَى الْفِتْيَانِ عُثْمَانَا / لَا يَبْعَدَنَّ الْفَتَى مِنْ آلِ دَهْمَانَا»؛ «ای چشم، برای جوانِ جوانان، عثمان، بگری؛ آن جوان از خاندان دهمان دور نباد.»[۱۹] این شعر نشان می‌دهد که او در میان بخشی از مردم کوفه هوادار داشته است.
ارزیابی
عثمان بن خالد در منابع کهن، تنها در دو بزنگاه دیده می‌شود: کشتن عبدالرحمن بن عقیل در کربلا و کشته شدنش در خون‌خواهی مختار. گزارش‌های طبری و بلاذری در اصل ماجرا همسو هستند، اما در نام همدست او و جزئیات دستگیری اختلاف دارند.[۲۰] کشته شدن و سوزانده شدن او نمونه‌ای از سخت‌گیری مختار با عاملان کربلاست.[۲۱]
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۴۷ و ۴۶۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۵۹؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۴۰۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۴۷ و ج۶، ص۵۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۵۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۴۷ و ۴۶۹ و ج۶، ص۵۹.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۴۰۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۴۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۶۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۵۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۵۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۵۷-۵۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۵۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۵۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۵۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۵۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۵۹.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۴۰۹.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۴۰۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۵۹؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۴۰۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۵۹؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۴۰۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۵۹.
منابع
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری (تاریخ الرسل و الملوک)، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق؛ ج۵ و ۶.
- بلاذری، احمد بن یحیی؛ أنساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق؛ ج۶.
