اسید بن مالک حضرمی
| اسید بن مالک حضرمی | |
| نام کامل | اُسَید (اَسَد) بن مالک حَضرَمی |
| زادروز | |
| زادگاه | |
| وفات | در جریان قیام مختار (۶۶–۶۷ق) |
| آثار | |
| شناخته‌شده برای |
حضور در سپاه عمر بن سعد در واقعه عاشورا، شرکت در تاختن بر پیکر امام حسین علیه السلام و سرودن شعری در این باره نزد عبیدالله بن زیاد |
اُسَید بن مالک حَضرَمی از سپاهیان عمر بن سعد در واقعه عاشورا (۶۱ق) بود. در فهرست کشتگان کربلا در تاریخ طبری، کشتن عبد الله بن مسلم بن عقیل به عمرو بن صبیح صدایی نسبت داده شده و در کنار آن، «گفته شده» اسید بن مالک حضرمی او را کشته است.[۱] در زیارت‌نامه‌ای که در بحار الأنوار نقل شده نیز همین تردید دیده می‌شود.[۲] او در شمار ده سواری است که بر پیکر امام حسین علیه السلام تاختند و پس از آن، در حضور عبیدالله بن زیاد شعری در بیان این کار خواند.[۳] سرانجام در خون‌خواهی مختار ثقفی کشته شد.[۴]
محتویات
نام و نسب
از زندگی او پیش از واقعهٔ عاشورا گزارشی در دست نیست. نسبت «حَضرَمی» او را به حَضرَموت وابسته می‌کند، اما از تیرهٔ دقیق، تاریخ تولد، خانواده و فرزندانش آگاهی نداریم.[۵]
در ضبط نام او دو صورت آمده است: «اُسَید» (تصغیرِ اَسَد) در تاریخ طبری و بیشتر منابع، و «اَسَد بن مالک» در برخی متن‌ها. در زیارت‌نامهٔ یادشده، پس از نام عامر بن صعصعه به عنوان قاتل عبدالله بن مسلم، عبارت «وَقِيلَ: أَسَدَ بْنَ مَالِكٍ»؛ «و گفته شده [قاتل او] اسد بن مالک است» آمده است.[۶] این اختلاف نشان می‌دهد که نام او در سنت نقل، میان «اسید» و «اسد» در نوسان بوده است.
نقش در واقعهٔ کربلا
کشتن عبدالله بن مسلم
طبری در فهرست کشتگان کربلا می‌نویسد: «وَقُتِلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ عَقِيلٍ ... قَتَلَهُ عَمْرُو بْنُ صَبِيحٍ الصَّدَائِيُّ، وَقِيلَ: قَتَلَهُ أَسِيدُ بْنُ مَالِكٍ الْحَضْرَمِيُّ»؛ «و عبدالله بن مسلم بن عقیل کشته شد ... او را عمرو بن صبیح صدایی کشت و گفته شده اسید بن مالک حضرمی او را کشته است».[۷] روشن است که طبری این انتساب را قطعی نمی‌داند و آن را با «قیل» (گفته شده) آورده است.
در زیارت‌نامه‌ای که مجلسی نقل کرده نیز همین دوگانگی تکرار شده است: «اَلسَّلَامُ عَلَى الْقَتِيلِ ابْنِ الْقَتِيلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ عَقِيلٍ، وَلَعَنَ اللَّهُ قَاتِلَهُ عَامِرَ بْنَ صَعْصَعَةَ، وَقِيلَ: أَسَدَ بْنَ مَالِكٍ»؛ «سلام بر کشتهٔ پسرِ کشته، عبدالله بن مسلم بن عقیل، و خداوند کشندهٔ او عامر بن صعصعه را نفرین کند، و گفته شده اسد بن مالک».[۸]
تاختن بر پیکر امام و شعر او
بر پایهٔ گزارشی که در بحار الأنوار به نقل از لهوف آمده، عمر بن سعد در میان یارانش ندا داد: «مَنْ يَنْتَدِبُ لِلْحُسَيْنِ فَيُوطِئَ الْخَيْلَ ظَهْرَهُ؟»؛ «کیست که برای [زدن بر] حسین داوطلب شود و اسب‌ها را بر پشت او بتازد؟» ده تن داوطلب شدند و اسید بن مالک یکی از آنان بود.[۹] آنگاه «فَدَاسُوا الْحُسَيْنَ بِحَوَافِرِ خُيُولِهِمْ حَتَّى رَضُّوا صَدْرَهُ وَظَهْرَهُ»؛ «با سُم اسب‌هایشان بر حسین تاختند تا سینه و پشت او را خرد کردند».[۱۰]
پس از این ماجرا، آن ده تن نزد عبیدالله بن زیاد رفتند تا پاداش بگیرند. بر پایهٔ همین گزارش، اسید بن مالک در آن مجلس چنین خواند: «نَحْنُ رَضَضْنَا الصَّدْرَ بَعْدَ الظَّهْرِ \* بِكُلِّ يَعْبُوبٍ شَدِيدِ الْأَسْرِ»؛ «ما سینه [او] را پس از پشت [او] خرد کردیم، با هر اسب تندرو و سخت‌لگام».[۱۱] ابن زیاد از آنان پرسید که کیستند و آنان پاسخ دادند: «ما کسانی هستیم که با اسب‌هایمان بر پشت حسین تاختیم تا استخوان‌های سینه‌اش را خرد کردیم»؛ سپس دستور داد پاداش اندکی به آنان بدهند.[۱۲]
سرانجام
کیفر او در شمار کیفرهای خون‌خواهی مختار گزارش شده است. بر پایهٔ گزارشی که به ابو عمر زاهد نسبت داده شده، مختار آن ده سوار را گرفت و «فَشَدَّ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ بِسِكَكِ الْحَدِيدِ وَأَوْطَأَ الْخَيْلَ ظُهُورَهُمْ حَتَّى هَلَكُوا»؛ «دست‌ها و پاهایشان را با میله‌های آهنین بست و اسب‌ها را بر پشتشان تازاند تا هلاک شدند».[۱۳] منابع، سرگذشت جداگانه‌ای برای دستگیری او نیاورده‌اند و او را در همین کیفر جمعی جای داده‌اند.
ارزیابی منابع
دربارهٔ اسید بن مالک دو نکتهٔ تردیدآمیز در منابع هست. نخست، انتساب کشتن عبدالله بن مسلم به او که طبری آن را با «قیل» آورده و در زیارت‌نامه نیز با همان تردید آمده است.[۱۴] دوم، اصل گزارش تاختن ده سوار بر پیکر امام؛ فهرست کامل این ده تن تنها در سنت مقتل‌نگاری (لهوف) آمده و طبری از میان آنان فقط دو تن، یعنی اسحاق بن حیوه و احبش بن مرثد، را نام می‌برد.[۱۵] مجلسی نیز پس از نقل این گزارش تصریح می‌کند که آنچه نزد او معتبر است، روایت الکافی است که این کار برای آنان میسر نشد.[۱۶]
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۶۹.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۶۸.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۹.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۶۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۶۹؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۶۸.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۶۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۶۹.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۶۸.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۹؛ قمی، نفس المهموم، ص۳۴۷.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۹.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۹؛ قمی، نفس المهموم، ص۳۴۸.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۶۰.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۶۰؛ قمی، نفس المهموم، ص۳۴۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۶۹؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۶۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۵۴–۴۵۵؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۹.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۶۰.
منابع
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، تحقیق محمد أبو الفضل إبراهیم، بیروت: دار التراث، ۱۳۸۷ق؛ ج۵.
- قمی، عباس؛ نفس المهموم، نسخهٔ الکترونیکی کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت (lib.eshia.ir).
- مجلسی، محمدباقر؛ بحارالأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۵.
