عبدالرحمان بن شریح

عبدالرحمان بن شریح
نام کامل	عبدالرحمان بن شریح شبامی
زادروز	نامعلوم
زادگاه	کوفه
وفات	نامعلوم (پس از ۶۷ق)
مدفن	نامعلوم
آثار
شناخته‌شده برای	از بزرگان شیعه کوفه، فرستادهٔ امام علی علیه السلام و رهبر هیئت کوفیان به نزد محمد بن حنفیه

عبدالرحمان بن شریح (نیز: عبدالرحمن بن شریح شبامی)، از بزرگان شیعه کوفه و از تیرهٔ شبام، در سدهٔ نخست هجری می‌زیست. او در سال ۳۸ق فرستادهٔ امام علی علیه السلام برای بازگرداندن مالک بن کعب از راه مصر بود. در آستانهٔ قیام مختار، رهبری هیئتی از شیعیان کوفه را بر عهده گرفت که برای راستی‌آزمایی ادعای مختار ثقفی به نزد محمد بن حنفیه رفتند. او در نبرد مذار (۶۷ق) در سپاه مختار جنگید.

نام و نسب

منابع کهن او را «عبدالرحمان بن شریح شبامی» خوانده‌اند. نسبت «شبامی» او را به شبام، از تیره‌های عرب، پیوند می‌دهد. طبری او را «مردی از یاران مختار از [تیرهٔ] شبام» و «دارای شرف بزرگ» توصیف می‌کند. از نام پدرش جز «شریح» و از تولد، خانواده و فرزندان او آگاهی بیشتری در دست نیست.

در خدمت امام علی

در سال ۳۸ق، پس از کشته شدن محمد بن ابی‌بکر در مصر، امام علی علیه السلام مالک بن کعب را با سپاهی به سوی مصر فرستاد. آن حضرت سپس عبدالرحمان بن شریح شبامی را در پی او فرستاد و او مالک را از راه بازگرداند. این گزارش نشان می‌دهد که او در آن سال از کارگزاران مورد اعتماد امام علی علیه السلام در عراق بود.

در میان شیعیان کوفه

پس از واقعه کربلا و در آستانهٔ قیام مختار، عبدالرحمان بن شریح در شمار شیعیان سرشناس کوفه بود که با مختار بیعت کرده بودند. چون مختار تصمیم گرفت پیش از موعد قیام کند، عبدالرحمان نگران شد که بیعت با او بدون تأیید خاندان پیامبر باشد. او سعید بن منقذ ثوری، سعر بن ابی‌سعر حنفی، اسود بن جراد کندی و قدامة بن مالک جشمی را گرد آورد و گفت: «إِنَّ الْمُخْتَارَ يُرِيدُ أَنْ يَخْرُجَ بِنَا، وَقَدْ بَايَعْنَاهُ، وَلَا نَدْرِي أَرْسَلَهُ إِلَيْنَا ابْنُ الْحَنَفِيَّةِ أَمْ لَا، فَانْهَضُوا بِنَا إِلَى ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ»؛ «مختار می‌خواهد ما را [به قیام] بیرون آورد و ما با او بیعت کرده‌ایم، اما نمی‌دانیم ابن حنفیه او را به سوی ما فرستاده یا نه؛ برخیزید تا نزد ابن حنفیه برویم.»

سفر به محمد بن حنفیه

هیئت کوفیان به مکه رفت و بر محمد بن حنفیه وارد شد. طبری می‌گوید که عبدالرحمان بن شریح سخنگوی هیئت بود. او در سخن خود گفت: «إِنَّكُمْ أَهْلُ بَيْتٍ خَصَّكُمُ اللَّهُ بِالْفَضِيلَةِ، وَشَرَّفَكُمْ بِالنُّبُوَّةِ، وَعَظَّمَ حَقَّكُمْ عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ»؛ «شما خاندانی هستید که خدا به فضیلت اختصاصتان داد و به نبوت شرافتتان بخشید و حق شما را بر این امت بزرگ کرد.» سپس از بیعت کوفیان با مختار و ادعای او سخن گفت: «قَدْ قَدِمَ عَلَيْنَا الْمُخْتَارُ بْنُ أَبِي عُبَيْدٍ يَزْعُمُ لَنَا أَنَّهُ قَدْ جَاءَنَا مِنْ تِلْقَائِكُمْ... فَبَايَعْنَاهُ عَلَى ذَلِكَ»؛ «مختار بن ابی‌عبید نزد ما آمد و می‌گوید از سوی شما آمده است... و ما بر این پایه با او بیعت کردیم.»

پاسخ محمد بن حنفیه صریح نبود. او دربارهٔ خون‌خواهی خاندان پیامبر گفت: «فَوَاللَّهِ لَوَدِدْتُ أَنَّ اللَّهَ انْتَصَرَ لَنَا مِنْ عَدُوِّنَا بِمَنْ شَاءَ مِنْ خَلْقِهِ»؛ «به خدا سوگند دوست می‌داشتم خدا به دست هر کس از آفریدگانش که بخواهد، از دشمن ما انتقام بگیرد.» اعضای هیئت این سخن را اجازهٔ ضمنی تلقی کردند و گفتند: «قَدْ أَذِنَ لَنَا.»

چون هیئت به کوفه بازگشت، مختار از سفر آنان ناخشنود بود؛ اما عبدالرحمان بن شریح در میان شیعیان کوفه برخاست و گزارش داد که محمد بن حنفیه آنان را به پشتیبانی از مختار فرمان داده است. مختار نیز خود را «وزیر و پشتیبان و فرستاده و دوست» محمد بن حنفیه خواند. این گزارش‌ها نشان می‌دهد که هیئت کوفیان، مشروعیت قیام مختار را در نظر شیعیان تثبیت کرد.

نبرد مذار

در سال ۶۷ق، سپاه مختار در مذار با سپاه مصعب بن زبیر روبه‌رو شد. به گزارش طبری، عبدالرحمان بن شریح و سعید بن منقذ بر جناح چپ سپاه مصعب، که بکر بن وائل و عبدالقیس در آن بودند، حمله بردند و جنگ سختی کردند. طبری می‌گوید آن دو پیوسته حمله می‌کردند و یکی چون بازمی‌گشت، دیگری حمله می‌برد. در ادامهٔ نبرد، سعید بن منقذ کشته شد، اما از سرنوشت عبدالرحمان بن شریح پس از این نبرد گزارشی در تاریخ طبری دیده نمی‌شود.

ارزیابی

عبدالرحمان بن شریح از چهره‌های پیونددهندهٔ شیعیان کوفه در دو دوره است: دورهٔ امام علی علیه السلام و دورهٔ آغاز جنبش مختار. فرستادگی او در سال ۳۸ق و ریاست هیئت کوفیان در سال ۶۵ق، جایگاه او را در میان شیعیان کوفه نشان می‌دهد. نقش او در گرفتن پاسخ از محمد بن حنفیه، به قیام مختار رنگ مشروعیت دینی داد. با این حال، منابع کهن جزئیات بیشتری از زندگی او، مانند تاریخ تولد و وفات، ثبت نکرده‌اند.

منابع

• طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری (تاریخ الرسل و الملوک)، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق؛ ج۵ و ۶.