فهرست تفاسیر كلامی: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(ویرایش)
سطر ۱: سطر ۱:
برخي از مهم ترين [[تفسیر قرآن|تفاسير]] [[علم کلام|كلامي]]، به ترتيب تاريخي، عبارت اند از:
+
تفسیر کلامی، به [[تفسیر قرآن|تفسیری]] گفته می شود که بیشتر به جنبه های [[علم کلام|کلامی]] و عقیدتی آیات [[قرآن|قرآن کریم]] پرداخته است.
  
#تفسير ابوبكر عبدالرحمان بن كيسان الاصم (متوفي ۲۰۰ يا ۲۰۱)، عالم و مفسر [[معتزله|معتزلي]]، كه به جهت تمايل به [[شیعه|شيعه]]، معتزله او را طرد كردند.
+
== تفاسیر کلامی متقدم ==
#كتاب هاي «تفسير القرآن» و «تأويل القرآن»، هر دو اثر ضرار بن عمرو معتزلي.
+
برخی از مهم ترین [[تفسیر قرآن|تفاسیر]] [[علم کلام|کلامی]]، به ترتیب تاریخی، عبارت اند از:
#تفسير ابوعلي جبّائي (متكلم معتزلي، متوفي۲۰۳).
 
#تفسير ابوالقاسم عبدالله بن احمد كعبي بلخي (متوفي ۳۱۹)، متكلم معتزلي، با نام «التفسيرالكبير للقرآن».
 
#تفسير ابومسلم محمدبن بحر اصفهاني (متوفي۳۲۲)، اديب و متكلم و مفسر معتزلي، با عنوان «جامع التأويل لمحكم التنزيل»؛ كه آن را براساس عقايد معتزله نوشته و به گفته ياقوت حموي در چهارده جلد بوده است يكي از عالمان هندي به نام سعيد الانصاري منقولات تفسير ابومسلم اصفهاني را از كتاب هاي مختلف گردآوري كرده و به نام «ملتقط جامع التأويل لمحكم التنزيل» در كلكته هند به چاپ رسانده است.
 
#«كتاب في تفسيرالقرآن و الرّد علي من خالف البيان من اهل الافك و البهتان» از ابوالحسن علي بن اسماعيل اشعري (متوفي۳۲۴) - متكلم و بنيانگذار مكتب كلامي [[اشاعره]] - كه بعدها با نام «المختزن» شهرت يافت. وي در اين تفسير به رد تفاسير معتزله مانند تفسير جبّائي و ابوالقاسم بلخي پرداخته است. [[ابن عساکر|ابن عساكر]] مقدمه اين تفسير را نقل كرده است.
 
#تفسیر ابومنصور محمدبن محمد ماتريدي سمرقندي (متوفي۳۳۳)، متكلم و مفسر و پيشواي مكتب كلامي [[ماتریدیه|ماتريديه]]، با نام «تأويلات اهل السنه».
 
#تفسير علي بن عيسي رمّاني (متوفي۳۸۴)، [[علم نحو|نحوي]] و مفسر معتزلي؛ نسخه هايي از اين تفسير در كتابخانه هاي دنيا موجود است.
 
#«تنزيه القرآن عن المطاعن» از قاضي عبدالجبار همداني (متوفي ۴۱۵)، متكلم و مفسر معتزلي.
 
#«[[الأمالى سید مرتضى (کتاب)|امالي]]» [[سید مرتضی|شريف مرتضي]] علم الهدي (متوفي ۴۳۶)، متكلم و فقيه امامي، با نام «غررالفوائد و دررالقلائد».
 
#«حدائق ذات بهجه في تفسيرالقرآن الكريم» ابويوسف عبدالسلام بن محمدبن يوسف بن بندار قزويني (متوفي۴۸۳) از شاگردان قاضي عبدالجبار همداني. وي تفسير مفصلي بر قرآن نوشته كه به اختلاف، آن را بين سيصد تا هفتصد جزء دانسته اند. وي در اين تفسير به شيوه معتزليان پيش از خود قرآن را تفسير كرده است. سليمان بن حسن صهرشتي، فقيه و متكلم امامي معاصر وي، در كتابي تا نام «النضير في نقض كلام صاحب التفسير» مواردي از آن را رد كرده است.
 
#«التهذيب في تفسيرالقرآن» از ابوسعيد محسن بن محمد، مشهور به حاكم جشمي، عالم و متكلم زيدي، اهميت كلامي اين تفسير در نقل قول هايي از معتزله است.
 
#«[[التبیان (کتاب)|التبيان في تفسيرالقرآن]]» اثر [[شیخ طوسی|شيخ طوسي]] (متوفي۴۶۰)، فقيه و مفسر و متكلم [[امامیه|امامي]]؛ این تفسیر اولين تفسير كامل شيعي از قرآن كريم است.
 
#تفسير «[[الکشاف عن حقائق غوامض التنزئل (کتاب)|الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل و عيون الاتأويل في وجوه التأويل]]» اثر [[جارالله زمخشری|جارالله محمود بن عمر زمخشري]] (متوفي ۵۲۸)، اديب و مفسر و متكلم معتزلي.
 
#«[[مفاتيح الغيب (کتاب)|مفاتيح الغيب]]» معروف به «تفسيركبير»، اثر فخرالدين محمدبن عمر رازي ([[فخر رازى|فخر رازی]]) (متوفي۶۰۴)، متكلم و مفسر اشعري؛ فخررازي در تفسير آيات، مباحث مربوط به آيه را به طور منظم دست بندي كرده و براي رد كردن آراي مخالفان خود (مثل معتزله و كراميه) مطالب آنان را به تفصيل ذكر نموده است. يكي دیگر از ويژگي هاي تفسير كبير فخررازي نقل نگرش ها و استدلال هاي عقلي فلاسفه است.
 
  
==تفاسير كلامي در دوران معاصر==
+
#تفسیر ابوبکر عبدالرحمان بن کیسان الاصم (متوفی ۲۰۰ یا ۲۰۱)، عالم و مفسر [[معتزله|معتزلی]]، که به جهت تمایل به [[شیعه|شیعه]]، معتزله او را طرد کردند.
 +
#کتاب های «تفسیر القرآن» و «تأویل القرآن»، هر دو اثر ضرار بن عمرو معتزلی.
 +
#تفسیر ابوعلی جبّائی متکلم معتزلی، (متوفی ۲۰۳).
 +
#تفسیر ابوالقاسم عبدالله بن احمد کعبی بلخی (متوفی ۳۱۹)، متکلم معتزلی، با نام «التفسیرالکبیر للقرآن».
 +
#تفسیر ابومسلم محمدبن بحر اصفهانی (متوفی ۳۲۲)، ادیب و متکلم و مفسر معتزلی، با عنوان «جامع التأویل لمحکم التنزیل»؛ که آن را براساس عقاید معتزله نوشته و به گفته یاقوت حموی در چهارده جلد بوده است یکی از عالمان هندی به نام سعید الانصاری منقولات تفسیر ابومسلم اصفهانی را از کتاب های مختلف گردآوری کرده و به نام «ملتقط جامع التأویل لمحکم التنزیل» در کلکته هند به چاپ رسانده است.
 +
#«کتاب فی تفسیرالقرآن و الرّد علی من خالف البیان من اهل الافک و البهتان» از ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری (متوفی ۳۲۴) - متکلم و بنیانگذار مکتب کلامی [[اشاعره]] - که بعدها با نام «المختزن» شهرت یافت. وی در این تفسیر به رد تفاسیر معتزله مانند تفسیر جبّائی و ابوالقاسم بلخی پرداخته است. [[ابن عساکر|ابن عساکر]] مقدمه این تفسیر را نقل کرده است.
 +
#تفسیر ابومنصور محمدبن محمد ماتریدی سمرقندی (متوفی ۳۳۳)، متکلم و مفسر و پیشوای مکتب کلامی [[ماتریدیه|ماتریدیه]]، با نام «تأویلات اهل السنه».
 +
#تفسیر علی بن عیسی رمّانی (متوفی ۳۸۴)، [[علم نحو|نحوی]] و مفسر معتزلی؛ نسخه هایی از این تفسیر در کتابخانه های دنیا موجود است.
 +
#«تنزیه القرآن عن المطاعن» از قاضی عبدالجبار همدانی (متوفی ۴۱۵)، متکلم و مفسر معتزلی.
 +
#«[[الأمالى سید مرتضى (کتاب)|امالی]]» [[سید مرتضی|شریف مرتضی]] علم الهدی (متوفی ۴۳۶)، متکلم و فقیه امامی، با نام «غررالفوائد و دررالقلائد».
 +
#«حدائق ذات بهجه فی تفسیرالقرآن الکریم» ابویوسف عبدالسلام بن محمدبن یوسف بن بندار قزوینی (متوفی ۴۸۳) از شاگردان قاضی عبدالجبار همدانی. وی تفسیر مفصلی بر قرآن نوشته که به اختلاف، آن را بین سیصد تا هفتصد جزء دانسته اند. وی در این تفسیر به شیوه معتزلیان پیش از خود قرآن را تفسیر کرده است. سلیمان بن حسن صهرشتی، فقیه و متکلم امامی معاصر وی، در کتابی تا نام «النضیر فی نقض کلام صاحب التفسیر» مواردی از آن را رد کرده است.
 +
#«التهذیب فی تفسیرالقرآن» از ابوسعید محسن بن محمد، مشهور به حاکم جشمی، عالم و متکلم زیدی، اهمیت کلامی این تفسیر در نقل قول هایی از معتزله است.
 +
#«[[التبیان (کتاب)|التبیان فی تفسیرالقرآن]]» اثر [[شیخ طوسی|شیخ طوسی]] (متوفی ۴۶۰)، فقیه و مفسر و متکلم [[امامیه|امامی]]؛ این تفسیر اولین تفسیر کامل شیعی از قرآن کریم است.
 +
#تفسیر «[[الکشاف عن حقائق غوامض التنزئل (کتاب)|الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاتأویل فی وجوه التأویل]]» اثر [[جارالله زمخشری|جارالله محمود بن عمر زمخشری]] (متوفی ۵۲۸)، ادیب و مفسر و متکلم معتزلی.
 +
#«[[مفاتیح الغیب (کتاب)|مفاتیح الغیب]]» معروف به «تفسیرکبیر»، اثر فخرالدین محمدبن عمر رازی ([[فخر رازى|فخر رازی]]) (متوفی ۶۰۴)، متکلم و مفسر اشعری؛ فخررازی در تفسیر آیات، مباحث مربوط به آیه را به طور منظم دست بندی کرده و برای رد کردن آرای مخالفان خود (مثل معتزله و کرامیه) مطالب آنان را به تفصیل ذکر نموده است. یکی دیگر از ویژگی های تفسیر کبیر فخررازی نقل نگرش ها و استدلال های عقلی فلاسفه است.
  
در دوران معاصر نيز تفاسير عقلي- كلامي بسيار نوشته شده كه برخي از مهم ترين آنها عبارت است از:
+
==تفاسیر کلامی در دوران معاصر==
  
#تفسير «[[روح المعانى فى تفسير القرآن العظيم (کتاب)|روح المعاني]]» ، تأليف شهاب الدين محمود آلوسي بغدادي (متوفي۱۲۷۰)
+
در دوران معاصر نیز تفاسیر عقلی- کلامی بسیار نوشته شده که برخی از مهم ترین آنها عبارت است از:
#«تفسير القرآن الحكيم» معروف به «تفسير الخفاجي» ، تأليف محمدعبدالمنعم خفاجي (متوفي ۱۳۲۸ش)
 
#«تحرير المعني السديد و تنويرالعقل الحديد» معروف به «التحرير و التنوير» تأليف محمدطاهربن عاشور (متوفي ۱۳۵۲ش) عالم مالكي تونسي؛
 
#«[[المیزان فی تفسیر القرآن (کتاب)|الميزان في تفسيرالقرآن]]» ، تأليف [[علامه طباطبايى|سید محمدحسين طباطبايي]] (متوفي۱۳۶۱ش)، مفسر و فيلسوف امامي، كه در تفسير خود ضمن دفاع كلامي از معتقدات شيعه اماميه به بحث هاي فلسفي و اجتماعي نيز پرداخته است؛
 
#«[[آلاء الرحمن فى تفسير القرآن (کتاب)|آلاءالرحمن في تفسيرالقرآن]]» ، اثر [[علامه محمد جواد بلاغی|شيخ محمدجواد بلاغي]] (متوفي۱۳۵۲) مفسر، متكلم و اديب امامي
 
#«[[اطیب البیان فی تفسیر القرآن (کتاب)|اطيب البيان في تفسير القرآن]]» ، تأليف [[سید عبدالحسین طیب|سيدعبدالحسين طيب]] اصفهاني (متوفي۱۳۶۹ش)، عالم و متكلم امامي.
 
  
==تفاسير كلامي فِرَق==
+
#تفسیر «[[روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم (کتاب)|روح المعانی]]»، تألیف شهاب الدین محمود آلوسی بغدادی (متوفی ۱۲۷۰).
 +
#«تفسیر القرآن الحکیم» معروف به «تفسیر الخفاجی»، تألیف محمدعبدالمنعم خفاجی (متوفی ۱۳۲۸ش).
 +
#«تحریر المعنی السدید و تنویرالعقل الحدید» معروف به «[[التحریر و التنویر (کتاب)|التحریر و التنویر]]» تألیف محمدطاهر بن عاشور (متوفی ۱۳۵۲ش) عالم مالکی تونسی.
 +
#«[[المیزان فی تفسیر القرآن (کتاب)|المیزان فی تفسیرالقرآن]]»، تألیف [[علامه طباطبایى|سید محمدحسین طباطبایی]] (متوفی ۱۳۶۱ش)، مفسر و فیلسوف امامی، که در تفسیر خود ضمن دفاع کلامی از معتقدات [[شیعه|شیعه]] امامیه به بحث های فلسفی و اجتماعی نیز پرداخته است.
 +
#«[[آلاء الرحمن فى تفسیر القرآن (کتاب)|آلاءالرحمن فی تفسیرالقرآن]]»، اثر [[علامه محمد جواد بلاغی|شیخ محمدجواد بلاغی]] (متوفی ۱۳۵۲) مفسر، متکلم و ادیب امامی.
 +
#«[[اطیب البیان فی تفسیر القرآن (کتاب)|اطیب البیان فی تفسیر القرآن]]»، تألیف [[سید عبدالحسین طیب|سیدعبدالحسین طیب]] اصفهانی (متوفی ۱۳۶۹ش)، عالم و متکلم امامی.
  
نوع ديگري از تفاسير كلامي، تفاسيري است كه پيروان فرق و مذاهب مختلف نوشته و ديدگاه هاي كلامي خود را مطرح كرده اند؛
+
==تفاسیر کلامی فِرَق==
  
#[[اباضیه|اباضيه]] (يكي از فرق [[خوارج]]) تفاسيري بر [[قرآن]] نوشته اند كه مهم ترين آنها تفسير «كتاب الله العزيز» ، اثر هود بن محكّم هُواري، مفسر اباضي قرن سوم، است كه گرچه در اصل [[تفسیر روایی|تفسير ماثور]] است، اما مفسر برخي از مسائل مثل كفر و ايمان، ارتكاب كبيره و شفاعت و ديگر ديدگاه هاي كلامي خويش را در تفسير آيات وارد كرده است. به تفسير «هَميان الزاد الي دارالمعاد» و «تيسيرالتفسير» ، هر دو اثر محمدبن يوسف اطفيش (متوفي۱۳۳۲) نيز مي توان اشاره كرد.
+
نوع دیگری از تفاسیر کلامی، تفاسیری است که پیروان فرق و مذاهب مختلف نوشته و دیدگاه های کلامی خود را مطرح کرده اند، مانند:
#در نزد [[زیدیه|زيديه]] نيز علاوه بر تفسير «غريب القرآن» منسوب به [[زید بن علی بن الحسین|زيد بن علي]] و تفسير مقاتل بن سليمان، كه آن را در شمار تفاسر زيديه آورده اند، به تفسير «فتح القدير الجامع بين فَنَّيِ الروايه و الدرايه من علم التفسير» ، اثر محمدبن علي بن عبدالله شوكاني (متوفي ۱۲۵۰)، مي توان اشاره كرد.
+
 
#از اسماعيليه هم اگرچه تفسير كامل و جامعي از قرآن گزارش نشده است، قاضي نعمان (متوفي۳۶۳) در آثارش از جمله در كتاب «المجالس و المسايرات» و مؤيد في الدين هبه الله شيرازي در «المجالس المؤيديه» به تفسير برخي آيات به مناسبت مباحث مختلف كتابهايشان پرداخته اند. همچنين اگر نظر كساني كه محمدبن عبدالكريم شهرستاني (متوفي ۵۴۸)، صاحب «الملل و النحل»، را [[اسماعیلیه|اسماعيلي]] مي دانند، پذيرفته شود مي توان تفسير او به نام «مفاتيح الاسرار و مصابيح الابرار» را در شمار تفاسير اسماعيلي آورد.
+
#[[اباضیه|اباضیه]] (یکی از فرق [[خوارج]]) تفاسیری بر [[قرآن]] نوشته اند که مهم ترین آنها تفسیر «کتاب الله العزیز» ، اثر هود بن محکم هُواری، مفسر اباضی قرن سوم، است که گرچه در اصل [[تفسیر روایی|تفسیر ماثور]] است، اما مفسر برخی از مسائل مثل کفر و ایمان، ارتکاب کبیره و شفاعت و دیگر دیدگاه های کلامی خویش را در تفسیر آیات وارد کرده است. به تفسیر «هَمیان الزاد الی دارالمعاد» و «تیسیرالتفسیر»، هر دو اثر محمدبن یوسف اطفیش (متوفی ۱۳۳۲) نیز می توان اشاره کرد.
 +
#در نزد [[زیدیه|زیدیه]] نیز علاوه بر تفسیر «غریب القرآن» منسوب به [[زید بن علی بن الحسین|زید بن علی]] و تفسیر مقاتل بن سلیمان، که آن را در شمار تفاسر زیدیه آورده اند، به تفسیر «فتح القدیر الجامع بین فَنَّی الروایه و الدرایه من علم التفسیر» ، اثر محمدبن علی بن عبدالله شوکانی (متوفی ۱۲۵۰)، می توان اشاره کرد.
 +
#از [[اسماعیلیه|اسماعیلیه]] هم اگرچه تفسیر کامل و جامعی از قرآن گزارش نشده است، قاضی نعمان (متوفی ۳۶۳) در آثارش از جمله در کتاب «المجالس و المسایرات» و مؤید فی الدین هبه الله شیرازی در «المجالس المؤیدیه» به تفسیر برخی آیات به مناسبت مباحث مختلف کتابهایشان پرداخته اند. همچنین اگر نظر کسانی که محمدبن عبدالکریم شهرستانی (متوفی ۵۴۸)، صاحب «الملل و النحل»، را [[اسماعیلیه|اسماعیلی]] می دانند، پذیرفته شود می توان تفسیر او به نام «مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار» را در شمار تفاسیر اسماعیلی آورد.
  
 
==منابع==
 
==منابع==
  
*مصطفی معین، تفسیر عقلی، کلامی، هفته نامه - خردنامه همشهری - 1383 - شماره 34، آبان.
+
*مصطفی معین، تفسیر عقلی - کلامی، هفته نامه - خردنامه همشهری - ۱۳۸۳ - شماره ۳۴، آبان.
  
 
{{تفسیر قرآن}}
 
{{تفسیر قرآن}}

نسخهٔ ‏۷ ژانویهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۱۴:۴۵

تفسیر کلامی، به تفسیری گفته می شود که بیشتر به جنبه های کلامی و عقیدتی آیات قرآن کریم پرداخته است.

تفاسیر کلامی متقدم

برخی از مهم ترین تفاسیر کلامی، به ترتیب تاریخی، عبارت اند از:

  1. تفسیر ابوبکر عبدالرحمان بن کیسان الاصم (متوفی ۲۰۰ یا ۲۰۱)، عالم و مفسر معتزلی، که به جهت تمایل به شیعه، معتزله او را طرد کردند.
  2. کتاب های «تفسیر القرآن» و «تأویل القرآن»، هر دو اثر ضرار بن عمرو معتزلی.
  3. تفسیر ابوعلی جبّائی متکلم معتزلی، (متوفی ۲۰۳).
  4. تفسیر ابوالقاسم عبدالله بن احمد کعبی بلخی (متوفی ۳۱۹)، متکلم معتزلی، با نام «التفسیرالکبیر للقرآن».
  5. تفسیر ابومسلم محمدبن بحر اصفهانی (متوفی ۳۲۲)، ادیب و متکلم و مفسر معتزلی، با عنوان «جامع التأویل لمحکم التنزیل»؛ که آن را براساس عقاید معتزله نوشته و به گفته یاقوت حموی در چهارده جلد بوده است یکی از عالمان هندی به نام سعید الانصاری منقولات تفسیر ابومسلم اصفهانی را از کتاب های مختلف گردآوری کرده و به نام «ملتقط جامع التأویل لمحکم التنزیل» در کلکته هند به چاپ رسانده است.
  6. «کتاب فی تفسیرالقرآن و الرّد علی من خالف البیان من اهل الافک و البهتان» از ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری (متوفی ۳۲۴) - متکلم و بنیانگذار مکتب کلامی اشاعره - که بعدها با نام «المختزن» شهرت یافت. وی در این تفسیر به رد تفاسیر معتزله مانند تفسیر جبّائی و ابوالقاسم بلخی پرداخته است. ابن عساکر مقدمه این تفسیر را نقل کرده است.
  7. تفسیر ابومنصور محمدبن محمد ماتریدی سمرقندی (متوفی ۳۳۳)، متکلم و مفسر و پیشوای مکتب کلامی ماتریدیه، با نام «تأویلات اهل السنه».
  8. تفسیر علی بن عیسی رمّانی (متوفی ۳۸۴)، نحوی و مفسر معتزلی؛ نسخه هایی از این تفسیر در کتابخانه های دنیا موجود است.
  9. «تنزیه القرآن عن المطاعن» از قاضی عبدالجبار همدانی (متوفی ۴۱۵)، متکلم و مفسر معتزلی.
  10. «امالی» شریف مرتضی علم الهدی (متوفی ۴۳۶)، متکلم و فقیه امامی، با نام «غررالفوائد و دررالقلائد».
  11. «حدائق ذات بهجه فی تفسیرالقرآن الکریم» ابویوسف عبدالسلام بن محمدبن یوسف بن بندار قزوینی (متوفی ۴۸۳) از شاگردان قاضی عبدالجبار همدانی. وی تفسیر مفصلی بر قرآن نوشته که به اختلاف، آن را بین سیصد تا هفتصد جزء دانسته اند. وی در این تفسیر به شیوه معتزلیان پیش از خود قرآن را تفسیر کرده است. سلیمان بن حسن صهرشتی، فقیه و متکلم امامی معاصر وی، در کتابی تا نام «النضیر فی نقض کلام صاحب التفسیر» مواردی از آن را رد کرده است.
  12. «التهذیب فی تفسیرالقرآن» از ابوسعید محسن بن محمد، مشهور به حاکم جشمی، عالم و متکلم زیدی، اهمیت کلامی این تفسیر در نقل قول هایی از معتزله است.
  13. «التبیان فی تفسیرالقرآن» اثر شیخ طوسی (متوفی ۴۶۰)، فقیه و مفسر و متکلم امامی؛ این تفسیر اولین تفسیر کامل شیعی از قرآن کریم است.
  14. تفسیر «الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاتأویل فی وجوه التأویل» اثر جارالله محمود بن عمر زمخشری (متوفی ۵۲۸)، ادیب و مفسر و متکلم معتزلی.
  15. «مفاتیح الغیب» معروف به «تفسیرکبیر»، اثر فخرالدین محمدبن عمر رازی (فخر رازی) (متوفی ۶۰۴)، متکلم و مفسر اشعری؛ فخررازی در تفسیر آیات، مباحث مربوط به آیه را به طور منظم دست بندی کرده و برای رد کردن آرای مخالفان خود (مثل معتزله و کرامیه) مطالب آنان را به تفصیل ذکر نموده است. یکی دیگر از ویژگی های تفسیر کبیر فخررازی نقل نگرش ها و استدلال های عقلی فلاسفه است.

تفاسیر کلامی در دوران معاصر

در دوران معاصر نیز تفاسیر عقلی- کلامی بسیار نوشته شده که برخی از مهم ترین آنها عبارت است از:

  1. تفسیر «روح المعانی»، تألیف شهاب الدین محمود آلوسی بغدادی (متوفی ۱۲۷۰).
  2. «تفسیر القرآن الحکیم» معروف به «تفسیر الخفاجی»، تألیف محمدعبدالمنعم خفاجی (متوفی ۱۳۲۸ش).
  3. «تحریر المعنی السدید و تنویرالعقل الحدید» معروف به «التحریر و التنویر» تألیف محمدطاهر بن عاشور (متوفی ۱۳۵۲ش) عالم مالکی تونسی.
  4. «المیزان فی تفسیرالقرآن»، تألیف سید محمدحسین طباطبایی (متوفی ۱۳۶۱ش)، مفسر و فیلسوف امامی، که در تفسیر خود ضمن دفاع کلامی از معتقدات شیعه امامیه به بحث های فلسفی و اجتماعی نیز پرداخته است.
  5. «آلاءالرحمن فی تفسیرالقرآن»، اثر شیخ محمدجواد بلاغی (متوفی ۱۳۵۲) مفسر، متکلم و ادیب امامی.
  6. «اطیب البیان فی تفسیر القرآن»، تألیف سیدعبدالحسین طیب اصفهانی (متوفی ۱۳۶۹ش)، عالم و متکلم امامی.

تفاسیر کلامی فِرَق

نوع دیگری از تفاسیر کلامی، تفاسیری است که پیروان فرق و مذاهب مختلف نوشته و دیدگاه های کلامی خود را مطرح کرده اند، مانند:

  1. اباضیه (یکی از فرق خوارج) تفاسیری بر قرآن نوشته اند که مهم ترین آنها تفسیر «کتاب الله العزیز» ، اثر هود بن محکم هُواری، مفسر اباضی قرن سوم، است که گرچه در اصل تفسیر ماثور است، اما مفسر برخی از مسائل مثل کفر و ایمان، ارتکاب کبیره و شفاعت و دیگر دیدگاه های کلامی خویش را در تفسیر آیات وارد کرده است. به تفسیر «هَمیان الزاد الی دارالمعاد» و «تیسیرالتفسیر»، هر دو اثر محمدبن یوسف اطفیش (متوفی ۱۳۳۲) نیز می توان اشاره کرد.
  2. در نزد زیدیه نیز علاوه بر تفسیر «غریب القرآن» منسوب به زید بن علی و تفسیر مقاتل بن سلیمان، که آن را در شمار تفاسر زیدیه آورده اند، به تفسیر «فتح القدیر الجامع بین فَنَّی الروایه و الدرایه من علم التفسیر» ، اثر محمدبن علی بن عبدالله شوکانی (متوفی ۱۲۵۰)، می توان اشاره کرد.
  3. از اسماعیلیه هم اگرچه تفسیر کامل و جامعی از قرآن گزارش نشده است، قاضی نعمان (متوفی ۳۶۳) در آثارش از جمله در کتاب «المجالس و المسایرات» و مؤید فی الدین هبه الله شیرازی در «المجالس المؤیدیه» به تفسیر برخی آیات به مناسبت مباحث مختلف کتابهایشان پرداخته اند. همچنین اگر نظر کسانی که محمدبن عبدالکریم شهرستانی (متوفی ۵۴۸)، صاحب «الملل و النحل»، را اسماعیلی می دانند، پذیرفته شود می توان تفسیر او به نام «مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار» را در شمار تفاسیر اسماعیلی آورد.

منابع

  • مصطفی معین، تفسیر عقلی - کلامی، هفته نامه - خردنامه همشهری - ۱۳۸۳ - شماره ۳۴، آبان.
***
تفسیر قرآن
درباره تفسیر قرآن: تفسیر قرآن -تاریخ تفسیر - روشهای تفسیری قرآن
اصطلاحات: اسباب نزول -اسرائیلیات -سیاق آیات
شاخه های تفسیر قرآن:

تفسیر روایی (تفاسیر روایی) • تفسیر اجتهادی (تفاسیر اجتهادی) • تفسیر فقهی ( تفاسیر فقهی) • تفسیر ادبی ( تفاسیر ادبی) • تفسیر تربیتی ( تفاسیر تربیتی) • تفسیر كلامی ( تفاسیر كلامی) • تفسیر فلسفی ( تفاسیر فلسفی ) • تفسیر عرفانی (تفاسیر عرفانی ) • تفسیر علمی (تفاسیر علمی)

روشهای تفسیری قرآن:
تفاسیر به تفکیک مذهب مولف: