عمرو بن حریث مخزومی
| عمرو بن حریث مخزومی | |
| نام کامل | عمرو بن حریث بن عمرو بن عثمان مخزومی |
| زادروز | حدود ۱ پیش از هجرت (دوازده‌ساله در وفات پیامبر) |
| زادگاه | مکه |
| وفات | ۸۵ق، کوفه |
| مدفن | نامعلوم |
| آثار | |
| شناخته‌شده برای |
از بزرگان مخزومی کوفه، جانشین عبیدالله بن زیاد در کوفه و از کسانی که به مختار ثقفی پناه داد |
عمرو بن حریث مخزومی، از بزرگان قریشی کوفه و از تیرهٔ بنی‌مخزوم، در روزگار یزید بن معاویه جانشین عبیدالله بن زیاد در کوفه بود.[۱] او در وفات پیامبر (ص) دوازده ساله بود و در کوفه جایگاهی برجسته داشت.[۲] در سال ۶۴ق، کوفیان او را از دارالاماره بیرون راندند و عامر ابن مسعود را به جای او نشاندند.[۳] او در سال ۸۵ق در کوفه درگذشت.[۴]
محتویات
نام و نسب
طبری نسب او را چنین آورده است: «عمرو بن حریث بن عمرو بن عثمان بن عبدالله بن عمرو بن مخزوم»، و کنیه‌اش را ابوسعید دانسته است.[۵] بلاذری نیز همین کنیه را برای او ثبت کرده و از فرزندانش عون و جعفر بن عون (فقیه) را نام برده است.[۶] نسبت «مخزومی» او را به بنی‌مخزوم، از تیره‌های قریش، پیوند می‌دهد.[۷] به گزارش طبری، او در وفات پیامبر (ص) دوازده ساله بود.[۸]
در دورهٔ زیاد و ابن زیاد
عمرو بن حریث از چهره‌های نزدیک به دستگاه اموی در کوفه بود، اما در برخی موارد جانب میانه را نگه می‌داشت. طبری گزارش می‌کند که چون زیاد بن ابیه به کوفه آمد، عمارة بن عقبه از عمرو بن حمق، از یاران امام علی علیه السلام، بدگویی کرد. عمرو بن حریث به او گفت: «مَا یَدْعُوکَ إِلَی رَفْعِ مَا لَا تُوقِنُهُ وَ لَا تَدْرِی مَا عَاقِبَتُهُ!»؛ «چه چیز تو را به طرح سخنی وامی‌دارد که به آن یقین نداری و سرانجامش را نمی‌دانی؟»[۹] چون خبر عمرو بن حمق به زیاد رسید، زیاد گفت که عمرو بن حریث خون او را حفظ کرد: «أَمَّا أَنْتَ فَقَدْ أَشْطَطْتَ بِدَمِهِ، وَ أَمَّا عَمْرٌو فَقَدْ حَقَنَ دَمَهُ»؛ «تو در خون او افراط کردی و عمرو خون او را حفظ کرد.»[۱۰]
جانشینی ابن زیاد در کوفه
در سال ۶۴ق، چون خبر مرگ یزید به کوفه رسید و عبیدالله بن زیاد آهنگ شام کرد، عمرو بن حریث را جانشین خود در کوفه گذاشت.[۱۱] او مردم را به بیعت با ابن زیاد فراخواند، اما کوفیان بر او شوریدند و بر منبر بر او سنگ زدند؛ او به خانه‌اش رفت.[۱۲] کوفیان سپس گرد آمدند و نخست به عمر بن سعد و سپس به عامر ابن مسعود گرایش یافتند.[۱۳] ابن اعثم گزارش می‌دهد که کوفیان به دارالاماره هجوم بردند و عمرو بن حریث را بیرون راندند و عامر بن مسعود را به جای او نشاندند.[۱۴] در دورهٔ قیام توابین نیز سلیمان بن صرد خزاعی و یارانش از بیرون راندن او از قصر سخن گفتند.[۱۵]
پناه دادن به مختار
یکی از مهم‌ترین گزارش‌ها دربارهٔ عمرو بن حریث، پناه دادن او به مختار ثقفی در کوفه است. طبری می‌نویسد که چون خبر سخنان مختار به عمرو بن حریث رسید، به فرستادهٔ خود گفت به مختار بگوید که او از سوی عمرو در امان است. عمرو گفت: «أَمَّا مِنِّی فَهُوَ آمِنٌ، وَ إِنْ رُقِیَ إِلَی الْأَمِیرِ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ زِیَادٍ شَیْءٌ مِنْ أَمْرِهِ أَقَمْتُ لَهُ بِمَحْضَرِهِ الشَّهَادَةَ، وَ شَفَعْتُ لَهُ أَحْسَنَ الشَّفَاعَةَ»؛ «از جانب من او در امان است؛ و اگر چیزی از کار او به امیر عبیدالله بن زیاد برسد، در حضور او گواهی خواهم داد و بهترین شفاعت را برایش خواهم کرد.»[۱۶]
مختار آن شب زیر پرچم عمرو بن حریث ماند.[۱۷] چون عمارة بن عقبه ماجرا را به ابن زیاد گزارش کرد، مختار گفت که زیر پرچم عمرو بن حریث بوده است و عمرو نیز سخن او را تأیید کرد و گفت: «صَدَقَ أَصْلَحَکَ اللَّهُ»؛ «راست گفت، خدا تو را به صلاح آورد.»[۱۸] با این همه، ابن زیاد با چوب بر چهرهٔ مختار زد و او را زندانی کرد.[۱۹] این گزارش نشان می‌دهد که عمرو بن حریث، با آنکه بر مسند قدرت اموی نشسته بود، در مواردی از خشونت دستگاه بر ضد شیعیان می‌کاست.
سال‌های بعد و وفات
عمرو بن حریث پس از این رویدادها نیز در کوفه ماند و خانه‌اش از نشانه‌های شهر بود؛ طبری در گزارش ورود ابراهیم بن مالک اشتر به کوفه، از گذر او بر دار عمرو بن حریث یاد می‌کند.[۲۰] به گزارش طبری، او در سال ۸۵ق در کوفه در روزگار خلافت عبدالملک بن مروان درگذشت.[۲۱]
ارزیابی
عمرو بن حریث از اشراف کوفه بود که میان وفاداری به دولت اموی و پاسداشت پیوندهای شهری و قبیله‌ای حرکت می‌کرد. او جانشین ابن زیاد در کوفه بود، اما در ماجرای عمرو بن حمق و نیز در پناه دادن به مختار، از تندروی دستگاه کاست.[۲۲] همین میانه‌روی سبب شد که کوفیان در سال ۶۴ق او را از قدرت برکنار کنند، اما او را نکشند.[۲۳] از جزئیات زندگی او در فاصلهٔ این رویدادها آگاهی چندانی در دست نیست.
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۲۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۱۱، ص۵۲۷.
- ↑ ابن اعثم، الفتوح، ج۶، ص۲۰۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۱۱، ص۵۲۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۱۱، ص۵۲۷.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱۰، ص۲۱۶ و ۲۲۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۱۱، ص۵۲۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۱۱، ص۵۲۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۳۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۳۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۲۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۲۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۲۴ و ۵۲۹.
- ↑ ابن اعثم، الفتوح، ج۶، ص۲۰۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۵۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۷۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۷۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۷۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۷۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۱۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۱۱، ص۵۲۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۳۶ و ۵۷۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۲۴؛ ابن اعثم، الفتوح، ج۶، ص۲۰۶.
منابع
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری (تاریخ الرسل و الملوک)، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق؛ ج۵، ۶ و ۱۱.
- بلاذری، احمد بن یحیی؛ أنساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق؛ ج۱۰.
- ابن اعثم کوفی، احمد؛ الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۱۱ق؛ ج۶.
