حرام: تفاوت بین نسخهها
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
|||
| (۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۱ کاربر نشان داده نشده) | |||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
{{خوب}} | {{خوب}} | ||
| − | «حرام» به معنای ممنوع و ضد [[حلال]] است<ref>قاموس قرآن، ج۲، ص۱۲۲.</ref> و در اصطلاح دینی کارى است که از طرف [[الله|خدا]] ممنوع و نهی شده باشد و انجام آن [[گناه]] محسوب شود.<ref>فرهنگ معین.</ref> ترک | + | '''«حرام»''' به معنای ممنوع و ضد [[حلال]] است<ref>قاموس قرآن، ج۲، ص۱۲۲.</ref> و در اصطلاح [[دین|دینی]] کارى است که از طرف [[الله|خدا]] ممنوع و نهی شده باشد و انجام آن [[گناه]] محسوب شود.<ref>فرهنگ معین.</ref> ترک محرّمات در کنار انجام [[واجب|واجبات]]، نخستین گام برای رسیدن به [[قرب الهی]] است. محرّمات [[اسلام|اسلامى]] گستردهاند که شامل [[عقاید]]، اشیاء و اعمال [[بشر]]، اعم از اعمال عبادى، سیاسى، اقتصادى و موارد دیگر مىشوند. |
| − | == | + | ==واژهشناسی== |
«حرام» از ریشه «ح ـ ر ـ م» در لغت به معناى منع است<ref>مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۴۵؛ لسان العرب، ج ۳، ص ۱۳۸، «حرم».</ref> و برخى آن را منع چیزى پیش از به وجود آمدن آن دانستهاند<ref>التحقیق، ج ۲، ص ۲۰۴، «حرم».</ref> و در اصطلاح، حرمت شىء به معناى روا نبودن هتک آن است؛<ref>معجم لغة الفقهاء، ص ۱۷۷.</ref> یا به [[احکام شرعی|حکم شرعى]] گفته مىشود که به شکل الزامى از عمل یا شیئى که به آن تعلق گرفته است منع مىکند.<ref>معجم الفاظ الفقه الجعفرى، ص ۱۵۸؛ المعالم الجدیده، ص ۱۰۱.</ref> به ممنوع شرعى، «حرام»، «مُحَرَّم» و جمع آن «حُرُمات» گفته مىشود.<ref>معجم الفاظ الفقه الجعفرى، ص ۳۷۳؛ القاموس الفقهى، ص ۸۵.</ref> | «حرام» از ریشه «ح ـ ر ـ م» در لغت به معناى منع است<ref>مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۴۵؛ لسان العرب، ج ۳، ص ۱۳۸، «حرم».</ref> و برخى آن را منع چیزى پیش از به وجود آمدن آن دانستهاند<ref>التحقیق، ج ۲، ص ۲۰۴، «حرم».</ref> و در اصطلاح، حرمت شىء به معناى روا نبودن هتک آن است؛<ref>معجم لغة الفقهاء، ص ۱۷۷.</ref> یا به [[احکام شرعی|حکم شرعى]] گفته مىشود که به شکل الزامى از عمل یا شیئى که به آن تعلق گرفته است منع مىکند.<ref>معجم الفاظ الفقه الجعفرى، ص ۱۵۸؛ المعالم الجدیده، ص ۱۰۱.</ref> به ممنوع شرعى، «حرام»، «مُحَرَّم» و جمع آن «حُرُمات» گفته مىشود.<ref>معجم الفاظ الفقه الجعفرى، ص ۳۷۳؛ القاموس الفقهى، ص ۸۵.</ref> | ||
==پیشینه حرمت== | ==پیشینه حرمت== | ||
| − | حُرمت برخى اعمال و اشیاء از احکام ثابت در همه [[شریعت|شرایع]] الهى و ملل دیگر بوده است و آنان از انجام دادن بعضى اعمال یا تصرّف در پارهاى از امور ممنوع بودهاند که خاستگاه این ممنوعیّت در بیشتر موارد [[الله|خدا]] و [[شرع]] است؛ مانند حرمت میته، خون و گوشت خوک: {{متن قرآن|«حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ...»}}<ref>[[آیه | + | حُرمت برخى اعمال و اشیاء از احکام ثابت در همه [[شریعت|شرایع]] الهى و ملل دیگر بوده است و آنان از انجام دادن بعضى اعمال یا تصرّف در پارهاى از امور ممنوع بودهاند که خاستگاه این ممنوعیّت در بیشتر موارد [[الله|خدا]] و [[شرع]] است؛ مانند حرمت میته، خون و گوشت خوک: {{متن قرآن|«حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ ...»}}.<ref>[[آیه 3 سوره مائده|سوره مائده، آیه ۳.]]</ref> و گاه مردمانى از پیش خود امورى را حرام کرده و به خدا نسبت مىدادند؛ نظیر حرمت سوار شدن بر برخى چارپایان.<ref>سوره انعام، آیه ۱۳۸</ref> |
همچنین حرمت برخى اعمال و اشیاء گاه مشترک میان همه شرایع الهى بوده است؛ مانند حرمت [[شرک]] به خدا<ref>سوره لقمان آیه ۱۳</ref> و گاه به پیروان برخى از شرایع اختصاص داشته و با آمدن شریعتى دیگر این حکم برداشته شده است؛ نظیر حرام شدن برخى از خوردنىهاى [[حلال]] بر [[یهود]].<ref>سوره نساء آیه ۱۶۰</ref> | همچنین حرمت برخى اعمال و اشیاء گاه مشترک میان همه شرایع الهى بوده است؛ مانند حرمت [[شرک]] به خدا<ref>سوره لقمان آیه ۱۳</ref> و گاه به پیروان برخى از شرایع اختصاص داشته و با آمدن شریعتى دیگر این حکم برداشته شده است؛ نظیر حرام شدن برخى از خوردنىهاى [[حلال]] بر [[یهود]].<ref>سوره نساء آیه ۱۶۰</ref> | ||
==حرام در دین اسلام== | ==حرام در دین اسلام== | ||
| − | حرمت در شریعت [[اسلام]] و [[قرآن]] بسیار گسترده است و بسیارى از شئون فردى و اجتماعى انسانها و دیگر موجودات مکلّف را شامل مىشود. امور حرام و ممنوع، گاه در حوزه اندیشه و | + | حرمت در [[شریعت]] [[اسلام]] و [[قرآن]] بسیار گسترده است و بسیارى از شئون فردى و اجتماعى انسانها و دیگر موجودات مکلّف را شامل مىشود. امور حرام و ممنوع، گاه در حوزه اندیشه و [[عقاید]] اند؛ مانند [[شرک]] به خدا<ref>سوره انعام آیه ۱۵۱</ref> و گاه مربوط به رفتارهاى عملىاند؛ نظیر کشتن انسانهاى بىگناه.<ref>سوره اسراء آیه ۳۳</ref> |
این موارد، گاه دائمى و براى همیشه حراماند؛ مانند حرمت [[ازدواج]] با مادر<ref>سوره نساء آیه ۲۳</ref> و گاه زمانى خاص دارند؛ همچون حرمت ازدواج با خواهر زن<ref>سوره نساء آیه ۲۳</ref> که تنها تا زمان پایدارى ازدواج همسر نخست که خواهر اوست حرام است. بعلاوه، این محرّمات، گاه مشترک میان همه مکلّفاناند؛ و گاه به برخى افراد اختصاص دارند؛ نظیر تراشیدن سر در حال [[احرام]] و پیش از قربانى<ref>سوره بقره آیه ۱۹۶</ref> که ویژه مردان است. | این موارد، گاه دائمى و براى همیشه حراماند؛ مانند حرمت [[ازدواج]] با مادر<ref>سوره نساء آیه ۲۳</ref> و گاه زمانى خاص دارند؛ همچون حرمت ازدواج با خواهر زن<ref>سوره نساء آیه ۲۳</ref> که تنها تا زمان پایدارى ازدواج همسر نخست که خواهر اوست حرام است. بعلاوه، این محرّمات، گاه مشترک میان همه مکلّفاناند؛ و گاه به برخى افراد اختصاص دارند؛ نظیر تراشیدن سر در حال [[احرام]] و پیش از قربانى<ref>سوره بقره آیه ۱۹۶</ref> که ویژه مردان است. | ||
| سطر ۲۳: | سطر ۲۳: | ||
*'''رفتارهاى عبادى و دینى:''' | *'''رفتارهاى عبادى و دینى:''' | ||
| − | نظیر [[بت پرستی|بتپرستى]]،<ref>بقره / ۲، ۲۲؛ اعراف / ۷، ۱۳۸ - ۱۳۹</ref> گوساله پرستى،<ref>بقره / ۲، ۵۴</ref> [[شیطان|شیطان]]<nowiki/>پرستى،<ref>مریم / ۱۹، ۴۴،</ref> [[بدعت|بدعتگذارى]] در [[دین]]،<ref>بقره / ۲، ۷۹</ref> [[ارتداد]] از دین،<ref>بقره / ۲، ۲۱۷؛ آلعمران / ۳، ۸۶ ـ ۹۰</ref> [[استغفار]] براى مشرکان،<ref>توبه / ۹، ۱۱۳</ref> تغییر احکام الهى،<ref>نحل / ۱۶، ۱۱۶</ref> ترک [[نماز]]،<ref>قیامت / ۷۵، ۳۱ - ۳۲</ref> نپرداختن [[زکات]]،<ref>توبه / ۹، ۳۴ - ۳۵؛ فصّلت / ۴۱، ۷</ref> ترک [[حج]]،<ref>آلعمران / ۳، ۹۷</ref> تضییع نماز،<ref>مریم / ۱۹، ۵۹</ref> [[ریا]]،<ref>بقره / ۲، ۲۶۴؛ نساء / ۴، ۳۸</ref> اکراه بر دین،<ref>بقره / ۲، ۲۵۶</ref> قربانى براى بتها<ref>مائده / ۵، ۳</ref> و [[سجده]] براى غیر خدا.<ref>جنّ / ۷۲، ۱۸</ref> | + | نظیر [[بت پرستی|بتپرستى]]،<ref>بقره / ۲، ۲۲؛ اعراف / ۷، ۱۳۸ - ۱۳۹</ref> گوساله پرستى،<ref>بقره / ۲، ۵۴</ref> [[شیطان|شیطان]]<nowiki/>پرستى،<ref>مریم / ۱۹، ۴۴،</ref> [[بدعت|بدعتگذارى]] در [[دین]]،<ref>بقره / ۲، ۷۹</ref> [[ارتداد]] از دین،<ref>بقره / ۲، ۲۱۷؛ آلعمران / ۳، ۸۶ ـ ۹۰</ref> [[استغفار]] براى مشرکان،<ref>توبه / ۹، ۱۱۳</ref> تغییر [[احکام]] الهى،<ref>نحل / ۱۶، ۱۱۶</ref> ترک [[نماز]]،<ref>قیامت / ۷۵، ۳۱ - ۳۲</ref> نپرداختن [[زکات]]،<ref>توبه / ۹، ۳۴ - ۳۵؛ فصّلت / ۴۱، ۷</ref> ترک [[حج]]،<ref>آلعمران / ۳، ۹۷</ref> تضییع نماز،<ref>مریم / ۱۹، ۵۹</ref> [[ریا]]،<ref>بقره / ۲، ۲۶۴؛ نساء / ۴، ۳۸</ref> اکراه بر دین،<ref>بقره / ۲، ۲۵۶</ref> قربانى براى بتها<ref>مائده / ۵، ۳</ref> و [[سجده]] براى غیر خدا.<ref>جنّ / ۷۲، ۱۸</ref> |
*'''رفتارهاى اخلاقى ـ تربیتى:''' | *'''رفتارهاى اخلاقى ـ تربیتى:''' | ||
| − | مانند آزار خدا و رسول<ref>احزاب / ۳۳، ۵۷</ref>، رنجاندن مؤمنان<ref>احزاب / ۳۳، ۵۸</ref>، اذیّت والدین<ref>اسراء / ۱۷، ۲۳ | + | مانند آزار خدا و رسول<ref>احزاب / ۳۳، ۵۷</ref>، رنجاندن مؤمنان<ref>احزاب / ۳۳، ۵۸</ref>، اذیّت والدین<ref>اسراء / ۱۷، ۲۳</ref>، منّت در [[صدقه]]<ref>بقره / ۲، ۲۶۴</ref>، [[قطع رحم]]<ref>رعد / ۱۳، ۲۵</ref>، فخرفروشى<ref>نساء / ۴، ۳۶</ref>، [[عهد شکنی|عهدشکنى]]<ref>بقره / ۲، ۲۷؛ آل عمران / ۳، ۷۷</ref>، [[خیانت]]<ref>نساء / ۴، ۱۰۷؛ انفال / ۸، ۲۷</ref>، [[تکبر|تکبّر]]<ref>اسراء / ۱۷، ۳۷</ref>، بىمهرى به [[یتیم نوازی|یتیم]]<ref>فجر / ۸۹، ۱۶ ـ ۱۷</ref>، تبرّج<ref>احزاب / ۳۳، ۳۳</ref>، [[تجسس|تجسّس]]<ref>حجرات / ۴۹، ۱۲</ref>، [[غیبت (گناه)|غیبت]]<ref>حجرات / ۴۹، ۱۲</ref>، تحریف کلام دیگران<ref>بقره / ۲، ۵۹</ref>، افترا به بیگناهان<ref>نور / ۲۴، ۱۱، ۱۶؛ ممتحنه / ۶۰، ۱۲</ref>، لقب بد دادن<ref>حجرات / ۴۹، ۱۱</ref>، [[دروغ]]<ref>آل عمران / ۳، ۶۱</ref>، [[سوء ظن]] <ref>حجرات / ۴۹، ۱۲</ref>، [[بهتان]]<ref>احزاب / ۳۳، ۵۸؛ ممتحنه / ۶۰، ۱۲</ref> و... |
*'''رفتارهاى فرهنگى ـ اجتماعى:''' | *'''رفتارهاى فرهنگى ـ اجتماعى:''' | ||
| − | همچون طغیانگرى،<ref>هود / ۱۱، ۱۱۲؛ نازعات / ۷۹، ۳۷ - ۳۹،</ref> [[ظلم]]<ref>بقره / ۲، ۵۴، ۵۹، ۱۶۵ و ...</ref>، [[فساد]] در زمین<ref>بقره / ۲، ۱۱</ref>، هتک شعائر الهى<ref>مائده / ۵، ۲</ref>، کتمان حق<ref>بقره / ۲، ۴۲</ref>، داورى و حکم کردن برخلاف احکام الهى<ref>مائده / ۵، ۴۴</ref>، گمراه کردن دیگران از راه خدا<ref>حجّ / ۲۲، ۸ - ۹؛ لقمان / ۳۱، ۶</ref>، طرد مؤمنان تهیدست<ref>انعام / ۶، ۵۲</ref>، تخریب معابد و مساجد<ref>بقره / ۲، ۱۱۴</ref>، [[فتوا|افتاى]] بىعلم<ref>بقره / ۲، ۱۶۸ - ۱۶۹</ref>، تغییر ماههاى حرام<ref>توبه / ۹، ۳۷</ref>، تغییر [[وصیت|وصیّت]]<ref>بقره / ۲، ۱۸۰ - ۱۸۱</ref>، تقسیم [[ارث]] پیش از پرداخت دَیْن یا عمل به وصیّت<ref>نساء / ۴، ۱۱ - ۱۲</ref>، سحر<ref>بقره / ۲، ۱۰۲</ref> و... | + | همچون طغیانگرى،<ref>هود / ۱۱، ۱۱۲؛ نازعات / ۷۹، ۳۷ - ۳۹،</ref> [[ظلم]]<ref>بقره / ۲، ۵۴، ۵۹، ۱۶۵ و ...</ref>، [[فساد]] در زمین<ref>بقره / ۲، ۱۱</ref>، هتک شعائر الهى<ref>مائده / ۵، ۲</ref>، کتمان حق<ref>بقره / ۲، ۴۲</ref>، داورى و حکم کردن برخلاف احکام الهى<ref>مائده / ۵، ۴۴</ref>، گمراه کردن دیگران از راه خدا<ref>حجّ / ۲۲، ۸ - ۹؛ لقمان / ۳۱، ۶</ref>، طرد مؤمنان تهیدست<ref>انعام / ۶، ۵۲</ref>، تخریب معابد و [[مسجد|مساجد]]<ref>بقره / ۲، ۱۱۴</ref>، [[فتوا|افتاى]] بىعلم<ref>بقره / ۲، ۱۶۸ - ۱۶۹</ref>، تغییر ماههاى حرام<ref>توبه / ۹، ۳۷</ref>، تغییر [[وصیت|وصیّت]]<ref>بقره / ۲، ۱۸۰ - ۱۸۱</ref>، تقسیم [[ارث]] پیش از پرداخت دَیْن یا عمل به وصیّت<ref>نساء / ۴، ۱۱ - ۱۲</ref>، سحر<ref>بقره / ۲، ۱۰۲</ref> و... |
*'''رفتارهاى مالى و اقتصادى:''' | *'''رفتارهاى مالى و اقتصادى:''' | ||
| سطر ۴۳: | سطر ۴۳: | ||
*'''رفتارهاى جنسى:''' | *'''رفتارهاى جنسى:''' | ||
| − | مانند [[ازدواج]] با مادر، دختر، خواهر، عمه، خاله، دختر برادر، دختر خواهر، مادر رضاعى، خواهر رضاعى، مادرزن، ربیبه، همسر فرزند و جمع میان دو خواهر<ref>نساء / ۴، ۲۳</ref>، ازدواج با زنان همسردار<ref>نساء / ۴، ۲۴</ref>، ازدواج با همسر پدر<ref>نساء / ۴، ۱۹</ref>، ازدواج با مشرکان<ref>بقره / ۲، ۲۲۱</ref>، ظهار <ref>مجادله / ۵۸، ۲</ref>، [[زنا]]<ref>نور / ۲۴، ۲ ـ ۳</ref>، لواط<ref>اعراف / ۷، ۸۰ ـ ۸۱</ref>، خودارضایى<ref>مؤمنون / ۲۳، ۷</ref> و... | + | مانند [[ازدواج]] با مادر، دختر، خواهر، عمه، خاله، دختر برادر، دختر خواهر، مادر رضاعى، خواهر رضاعى، مادرزن، ربیبه، همسر فرزند و جمع میان دو خواهر<ref>نساء / ۴، ۲۳</ref>، ازدواج با زنان همسردار<ref>نساء / ۴، ۲۴</ref>، ازدواج با همسر پدر<ref>نساء / ۴، ۱۹</ref>، ازدواج با مشرکان<ref>بقره / ۲، ۲۲۱</ref>، ظهار<ref>مجادله / ۵۸، ۲</ref>، [[زنا]]<ref>نور / ۲۴، ۲ ـ ۳</ref>، لواط<ref>اعراف / ۷، ۸۰ ـ ۸۱</ref>، خودارضایى<ref>مؤمنون / ۲۳، ۷</ref> و... |
*'''خوردنىها و آشامیدنىهاى حرام:''' | *'''خوردنىها و آشامیدنىهاى حرام:''' | ||
| سطر ۵۰: | سطر ۵۰: | ||
==حکمت و هدف تشریع حرام== | ==حکمت و هدف تشریع حرام== | ||
| − | تشریع همه قوانین الهى از جمله [[حلال]] و [[حرام]]، برپایه مصالح و مفاسد بشر استوار است و [[الله|خداوند]] هر پاک و سودمندى را براى | + | تشریع همه قوانین الهى از جمله [[حلال]] و [[حرام]]، برپایه مصالح و مفاسد [[بشر]] استوار است و [[الله|خداوند]] هر پاک و سودمندى را براى بشر، حلال و هر خبیث و زیانبخش را حرام فرموده است: {{متن قرآن|«... يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ ...»}}<ref>[[آیه 157 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۱۵۷.]]</ref>. بر اساس روایات نیز [[فساد]]، تلف و ضرر سبب نهى خدا و تحریم امورى بر بشر است.<ref>وسائلالشیعه، ج ۱۷، ص ۸۴؛ مستدرک الوسائل، ج ۱۶، ص ۱۶۵؛ جامع احادیث الشیعه، ج ۲۳، ص ۱۲۱.</ref> |
| − | البته حکمتها و اهداف قوانین الهى، گاه براى بشر روشناند و بشر با [[عقل]] و درک خود مىتواند به آنها دست یابد؛ ولى در بسیارى موارد این حکمتها یا اهداف بر آنان پوشیدهاند و بشر قادر به درک | + | البته [[حکمت|حکمتها]] و اهداف قوانین الهى، گاه براى بشر روشناند و بشر با [[عقل]] و درک خود مىتواند به آنها دست یابد؛ ولى در بسیارى موارد این حکمتها یا اهداف بر آنان پوشیدهاند و بشر قادر به درک حکمت و هدف اصلى حلیّت یا حرمت امور نیست، از اینرو در این موارد وظیفه دارد در برابر [[احکام]] الهى از جمله محرّمات تسلیم باشد، چنانکه [[قرآن]] مؤمنان را به [[تسلیم]] محض بودن در برابر احکام الهى فرمان داده است: «{{متن قرآن|وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ ۗ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا}}<ref>[[آیه 36 سوره احزاب|سوره احزاب، آیه ۳۶.]]</ref>؛ هیچ مرد و زن با ایمانى حق ندارد هنگامى که خدا و پیامبرش امرى را لازم بدانند، اختیارى (در برابر فرمان خدا) داشته باشد؛ و هر کس نافرمانى خدا و رسولش را کند، به گمراهى آشکارى گرفتار شده است». |
برخى از حکمتها یا اهداف تشریع محرّمات بدین شرحاند: | برخى از حکمتها یا اهداف تشریع محرّمات بدین شرحاند: | ||
===زیان داشتن=== | ===زیان داشتن=== | ||
| − | از مهمترین حکمتهاى تشریع محرّمات، ضرر داشتن آنهاست. این زیان و فساد، گاه مادّى و جسمانى است و گاه معنوى؛ نیز هنگامى تنها در دنیا دامنگیر انسانها مىشود و وقتى افزون بر دنیا، در [[آخرت]] نیز انسانها را گرفتار مىکند. از جمله مصادیق امور حرام که در [[اسلام]] ممنوع است، مىتوان از [[شراب خواری|شرب خمر]] یاد کرد که هم داراى ضرر مادّى و جسمانى و هم ضرر معنوى است: {{متن قرآن| | + | از مهمترین حکمتهاى تشریع محرّمات، ضرر داشتن آنهاست. این زیان و فساد، گاه مادّى و جسمانى است و گاه معنوى؛ نیز هنگامى تنها در دنیا دامنگیر انسانها مىشود و وقتى افزون بر دنیا، در [[آخرت]] نیز انسانها را گرفتار مىکند. از جمله مصادیق امور حرام که در [[اسلام]] ممنوع است، مىتوان از [[شراب خواری|شرب خمر]] یاد کرد که هم داراى ضرر مادّى و جسمانى و هم ضرر معنوى است: «{{متن قرآن|يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ۖ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا ...»}}<ref>[[آیه 219 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۲۱۹.]]</ref>؛ درباره شراب و [[قمار]] از تو مى پرسند، بگو: در آن دو گناهى بزرگ و سودهایى براى مردم است، و گناه هر دو از سودشان بیشتر است ...». |
زیان مادى شراب آن است که سبب ایجاد بیمارىهاى گوارشى همچون التهاب مرى و معده، سرطان از جمله سرطان معده، زخم معده و انواع بیمارىهاى متعدد گوارشى و عصبى دیگر مىشود.<ref>اشارات علمى اعجازآمیز قرآن، ص ۱۳۴ - ۱۴۷؛ المیزان، ج ۲، ص ۱۹۲؛ مع الطب فى القرآن، ص ۱۴۰.</ref> و از جمله ضررهاى معنوى شراب آن است که به [[کینه]] و اختلاف، دور شدن از یاد خدا و [[نماز]] مىانجامد.<ref>سوره مائده آیه ۹۱</ref> | زیان مادى شراب آن است که سبب ایجاد بیمارىهاى گوارشى همچون التهاب مرى و معده، سرطان از جمله سرطان معده، زخم معده و انواع بیمارىهاى متعدد گوارشى و عصبى دیگر مىشود.<ref>اشارات علمى اعجازآمیز قرآن، ص ۱۳۴ - ۱۴۷؛ المیزان، ج ۲، ص ۱۹۲؛ مع الطب فى القرآن، ص ۱۴۰.</ref> و از جمله ضررهاى معنوى شراب آن است که به [[کینه]] و اختلاف، دور شدن از یاد خدا و [[نماز]] مىانجامد.<ref>سوره مائده آیه ۹۱</ref> | ||
===آزمایش مکلفان=== | ===آزمایش مکلفان=== | ||
| − | از اهداف تشریع احکام، از جمله حلال و حرام الهى، [[آزمایش الهی|آزمایش]] مکلّفان است: {{متن قرآن| | + | از اهداف تشریع احکام، از جمله حلال و حرام الهى، [[آزمایش الهی|آزمایش]] مکلّفان است: «{{متن قرآن|... لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا ۚ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَٰكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ ...»}}<ref>[[آیه 48 سوره مائده|سوره مائده، آیه ۴۸.]]</ref>؛ ... براى هر یک از شما [[شریعت]] و راه روشنى قرار دادیم. و اگر خدا مى خواست همه شما را امت واحدى قرار مى داد، ولى مى خواهد شما را در آنچه به شما داده امتحان کند ...». |
| − | مراد از «ما | + | مراد از «ما آتاکُم» تکالیف و احکام الهى است<ref>مجمع البیان، ج ۳، ص ۳۵۰؛ التفسیر الکبیر، ج ۱۲، ص ۱۳.</ref> که با تشریع آنها صفوف مؤمنان از مشرکان و منافقان جدا مىشود و فرمانبرداران پاداش یافته، منکران و عاصیان مجازات مىشوند. |
===کیفر دادن گناهکاران=== | ===کیفر دادن گناهکاران=== | ||
| − | بر پایه قرآن | + | بر پایه [[قرآن کریم]]، خدا براى کیفر دادن گناهکاران، برخى از خوردنىهاى حلال را بر [[بنی اسرائیل|بنىاسرائیل]] حرام کرد: {{متن قرآن|«فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا»}}<ref>[[آیه 160 سوره نساء|سوره نساء، آیه ۱۶۰.]]</ref> که حیوانات سُم دار و پیه گاو و گوسفند از جمله آنها بودند.<ref>سوره انعام آیه ۱۴۶</ref> گناهانى که سبب تشریع این تحریم گردیدند، مانعتراشى در مقابل راه خدا، [[ربا خواری|رباخوارى]] و [[غصب]] اموال دیگران یاد شدهاند.<ref>سوره نساء آیات ۱۶۰ - ۱۶۱</ref> |
==پانویس== | ==پانویس== | ||
<references /> | <references /> | ||
| سطر ۷۵: | سطر ۷۵: | ||
*[[دائرة المعارف قرآن کریم (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]] | *[[دائرة المعارف قرآن کریم (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]] | ||
| + | [[رده:واژگان قرآنی]] | ||
[[رده:اصطلاحات فقهی]] | [[رده:اصطلاحات فقهی]] | ||
| − | |||
[[رده:احکام]] | [[رده:احکام]] | ||
[[رده:احکام تکلیفی]] | [[رده:احکام تکلیفی]] | ||
[[رده:اصطلاحات احكام]] | [[رده:اصطلاحات احكام]] | ||
[[رده:مقاله های مهم]] | [[رده:مقاله های مهم]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۵۵
«حرام» به معنای ممنوع و ضد حلال است[۱] و در اصطلاح دینی کارى است که از طرف خدا ممنوع و نهی شده باشد و انجام آن گناه محسوب شود.[۲] ترک محرّمات در کنار انجام واجبات، نخستین گام برای رسیدن به قرب الهی است. محرّمات اسلامى گستردهاند که شامل عقاید، اشیاء و اعمال بشر، اعم از اعمال عبادى، سیاسى، اقتصادى و موارد دیگر مىشوند.
محتویات
واژهشناسی
«حرام» از ریشه «ح ـ ر ـ م» در لغت به معناى منع است[۳] و برخى آن را منع چیزى پیش از به وجود آمدن آن دانستهاند[۴] و در اصطلاح، حرمت شىء به معناى روا نبودن هتک آن است؛[۵] یا به حکم شرعى گفته مىشود که به شکل الزامى از عمل یا شیئى که به آن تعلق گرفته است منع مىکند.[۶] به ممنوع شرعى، «حرام»، «مُحَرَّم» و جمع آن «حُرُمات» گفته مىشود.[۷]
پیشینه حرمت
حُرمت برخى اعمال و اشیاء از احکام ثابت در همه شرایع الهى و ملل دیگر بوده است و آنان از انجام دادن بعضى اعمال یا تصرّف در پارهاى از امور ممنوع بودهاند که خاستگاه این ممنوعیّت در بیشتر موارد خدا و شرع است؛ مانند حرمت میته، خون و گوشت خوک: «حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ ...».[۸] و گاه مردمانى از پیش خود امورى را حرام کرده و به خدا نسبت مىدادند؛ نظیر حرمت سوار شدن بر برخى چارپایان.[۹]
همچنین حرمت برخى اعمال و اشیاء گاه مشترک میان همه شرایع الهى بوده است؛ مانند حرمت شرک به خدا[۱۰] و گاه به پیروان برخى از شرایع اختصاص داشته و با آمدن شریعتى دیگر این حکم برداشته شده است؛ نظیر حرام شدن برخى از خوردنىهاى حلال بر یهود.[۱۱]
حرام در دین اسلام
حرمت در شریعت اسلام و قرآن بسیار گسترده است و بسیارى از شئون فردى و اجتماعى انسانها و دیگر موجودات مکلّف را شامل مىشود. امور حرام و ممنوع، گاه در حوزه اندیشه و عقاید اند؛ مانند شرک به خدا[۱۲] و گاه مربوط به رفتارهاى عملىاند؛ نظیر کشتن انسانهاى بىگناه.[۱۳]
این موارد، گاه دائمى و براى همیشه حراماند؛ مانند حرمت ازدواج با مادر[۱۴] و گاه زمانى خاص دارند؛ همچون حرمت ازدواج با خواهر زن[۱۵] که تنها تا زمان پایدارى ازدواج همسر نخست که خواهر اوست حرام است. بعلاوه، این محرّمات، گاه مشترک میان همه مکلّفاناند؛ و گاه به برخى افراد اختصاص دارند؛ نظیر تراشیدن سر در حال احرام و پیش از قربانى[۱۶] که ویژه مردان است.
عقاید حرام
مانند اعتقاد به الوهیت و ربوبیت خود،[۱۷] شرک،[۱۸] اعتقاد به تثلیث،[۱۹] کفر و انکار خدا،[۲۰] کفر به آخرت،[۲۱] کفر به قرآن،[۲۲] کفر به ملائکه، پیامبران الهى و کتابهاى آسمانى،[۲۳] نفاق،[۲۴] تکذیب پیامبران الهى،[۲۵] تبعیض در پذیرش احکام الهى،[۲۶] غلو در دین [۲۷] و ناامیدى از رحمت خدا.[۲۸]
اعمال و رفتارهای حرام
رفتارهاى حرام و ممنوع اقسامى دارند:
- رفتارهاى عبادى و دینى:
نظیر بتپرستى،[۲۹] گوساله پرستى،[۳۰] شیطانپرستى،[۳۱] بدعتگذارى در دین،[۳۲] ارتداد از دین،[۳۳] استغفار براى مشرکان،[۳۴] تغییر احکام الهى،[۳۵] ترک نماز،[۳۶] نپرداختن زکات،[۳۷] ترک حج،[۳۸] تضییع نماز،[۳۹] ریا،[۴۰] اکراه بر دین،[۴۱] قربانى براى بتها[۴۲] و سجده براى غیر خدا.[۴۳]
- رفتارهاى اخلاقى ـ تربیتى:
مانند آزار خدا و رسول[۴۴]، رنجاندن مؤمنان[۴۵]، اذیّت والدین[۴۶]، منّت در صدقه[۴۷]، قطع رحم[۴۸]، فخرفروشى[۴۹]، عهدشکنى[۵۰]، خیانت[۵۱]، تکبّر[۵۲]، بىمهرى به یتیم[۵۳]، تبرّج[۵۴]، تجسّس[۵۵]، غیبت[۵۶]، تحریف کلام دیگران[۵۷]، افترا به بیگناهان[۵۸]، لقب بد دادن[۵۹]، دروغ[۶۰]، سوء ظن [۶۱]، بهتان[۶۲] و...
- رفتارهاى فرهنگى ـ اجتماعى:
همچون طغیانگرى،[۶۳] ظلم[۶۴]، فساد در زمین[۶۵]، هتک شعائر الهى[۶۶]، کتمان حق[۶۷]، داورى و حکم کردن برخلاف احکام الهى[۶۸]، گمراه کردن دیگران از راه خدا[۶۹]، طرد مؤمنان تهیدست[۷۰]، تخریب معابد و مساجد[۷۱]، افتاى بىعلم[۷۲]، تغییر ماههاى حرام[۷۳]، تغییر وصیّت[۷۴]، تقسیم ارث پیش از پرداخت دَیْن یا عمل به وصیّت[۷۵]، سحر[۷۶] و...
- رفتارهاى مالى و اقتصادى:
نظیر غصب اموال دیگران[۷۷]، رشوه[۷۸]، ربا[۷۹]، ترک انفاق واجب[۸۰]، قمار[۸۱]، غصب و تصرف نابجا در اموال یتیمان[۸۲]، تصرّف ارث دیگران[۸۳] و کم فروشى.[۸۴]
- رفتارهاى سیاسى و امنیتى:
مانند جاسوسى براى دشمن[۸۵]، افشاى اسرار مسلمانان[۸۶]، بازنشستن از جهاد[۸۷]، شکنجه مؤمنان[۸۸]، سستى در برابر دشمن[۸۹]، بغى بر ضدّ امام و حکومت اسلامى[۹۰]، محاربه[۹۱]، اختلافافکنى در میان مسلمانان[۹۲]، استرداد زنان مهاجر به کافران[۹۳]، سرقت[۹۴] و...
- رفتارهاى جنسى:
مانند ازدواج با مادر، دختر، خواهر، عمه، خاله، دختر برادر، دختر خواهر، مادر رضاعى، خواهر رضاعى، مادرزن، ربیبه، همسر فرزند و جمع میان دو خواهر[۹۵]، ازدواج با زنان همسردار[۹۶]، ازدواج با همسر پدر[۹۷]، ازدواج با مشرکان[۹۸]، ظهار[۹۹]، زنا[۱۰۰]، لواط[۱۰۱]، خودارضایى[۱۰۲] و...
- خوردنىها و آشامیدنىهاى حرام:
نظیر مُردار، خون ریخته شده، گوشت خوک، حیوانى که به نام غیر خدا ذبح شده است، حیواناتى که با خفگى، زجرکشى، پرت شدن از بلندى و شاخ زدن حیوانى دیگر بمیرند، نیمخورده حیواناتى که به دست درندگانى شکار شده و حیوانى که براى بتها ذبح شود[۱۰۳]، حیوان صید شده با حیوانات تعلیم ندیده[۱۰۴]، شراب[۱۰۵] و هر چیز خبیث.[۱۰۶]
حکمت و هدف تشریع حرام
تشریع همه قوانین الهى از جمله حلال و حرام، برپایه مصالح و مفاسد بشر استوار است و خداوند هر پاک و سودمندى را براى بشر، حلال و هر خبیث و زیانبخش را حرام فرموده است: «... يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ ...»[۱۰۷]. بر اساس روایات نیز فساد، تلف و ضرر سبب نهى خدا و تحریم امورى بر بشر است.[۱۰۸]
البته حکمتها و اهداف قوانین الهى، گاه براى بشر روشناند و بشر با عقل و درک خود مىتواند به آنها دست یابد؛ ولى در بسیارى موارد این حکمتها یا اهداف بر آنان پوشیدهاند و بشر قادر به درک حکمت و هدف اصلى حلیّت یا حرمت امور نیست، از اینرو در این موارد وظیفه دارد در برابر احکام الهى از جمله محرّمات تسلیم باشد، چنانکه قرآن مؤمنان را به تسلیم محض بودن در برابر احکام الهى فرمان داده است: «وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ ۗ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا[۱۰۹]؛ هیچ مرد و زن با ایمانى حق ندارد هنگامى که خدا و پیامبرش امرى را لازم بدانند، اختیارى (در برابر فرمان خدا) داشته باشد؛ و هر کس نافرمانى خدا و رسولش را کند، به گمراهى آشکارى گرفتار شده است».
برخى از حکمتها یا اهداف تشریع محرّمات بدین شرحاند:
زیان داشتن
از مهمترین حکمتهاى تشریع محرّمات، ضرر داشتن آنهاست. این زیان و فساد، گاه مادّى و جسمانى است و گاه معنوى؛ نیز هنگامى تنها در دنیا دامنگیر انسانها مىشود و وقتى افزون بر دنیا، در آخرت نیز انسانها را گرفتار مىکند. از جمله مصادیق امور حرام که در اسلام ممنوع است، مىتوان از شرب خمر یاد کرد که هم داراى ضرر مادّى و جسمانى و هم ضرر معنوى است: «يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ۖ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا ...»[۱۱۰]؛ درباره شراب و قمار از تو مى پرسند، بگو: در آن دو گناهى بزرگ و سودهایى براى مردم است، و گناه هر دو از سودشان بیشتر است ...».
زیان مادى شراب آن است که سبب ایجاد بیمارىهاى گوارشى همچون التهاب مرى و معده، سرطان از جمله سرطان معده، زخم معده و انواع بیمارىهاى متعدد گوارشى و عصبى دیگر مىشود.[۱۱۱] و از جمله ضررهاى معنوى شراب آن است که به کینه و اختلاف، دور شدن از یاد خدا و نماز مىانجامد.[۱۱۲]
آزمایش مکلفان
از اهداف تشریع احکام، از جمله حلال و حرام الهى، آزمایش مکلّفان است: «... لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا ۚ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَٰكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ ...»[۱۱۳]؛ ... براى هر یک از شما شریعت و راه روشنى قرار دادیم. و اگر خدا مى خواست همه شما را امت واحدى قرار مى داد، ولى مى خواهد شما را در آنچه به شما داده امتحان کند ...».
مراد از «ما آتاکُم» تکالیف و احکام الهى است[۱۱۴] که با تشریع آنها صفوف مؤمنان از مشرکان و منافقان جدا مىشود و فرمانبرداران پاداش یافته، منکران و عاصیان مجازات مىشوند.
کیفر دادن گناهکاران
بر پایه قرآن کریم، خدا براى کیفر دادن گناهکاران، برخى از خوردنىهاى حلال را بر بنىاسرائیل حرام کرد: «فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا»[۱۱۵] که حیوانات سُم دار و پیه گاو و گوسفند از جمله آنها بودند.[۱۱۶] گناهانى که سبب تشریع این تحریم گردیدند، مانعتراشى در مقابل راه خدا، رباخوارى و غصب اموال دیگران یاد شدهاند.[۱۱۷]
پانویس
- ↑ قاموس قرآن، ج۲، ص۱۲۲.
- ↑ فرهنگ معین.
- ↑ مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۴۵؛ لسان العرب، ج ۳، ص ۱۳۸، «حرم».
- ↑ التحقیق، ج ۲، ص ۲۰۴، «حرم».
- ↑ معجم لغة الفقهاء، ص ۱۷۷.
- ↑ معجم الفاظ الفقه الجعفرى، ص ۱۵۸؛ المعالم الجدیده، ص ۱۰۱.
- ↑ معجم الفاظ الفقه الجعفرى، ص ۳۷۳؛ القاموس الفقهى، ص ۸۵.
- ↑ سوره مائده، آیه ۳.
- ↑ سوره انعام، آیه ۱۳۸
- ↑ سوره لقمان آیه ۱۳
- ↑ سوره نساء آیه ۱۶۰
- ↑ سوره انعام آیه ۱۵۱
- ↑ سوره اسراء آیه ۳۳
- ↑ سوره نساء آیه ۲۳
- ↑ سوره نساء آیه ۲۳
- ↑ سوره بقره آیه ۱۹۶
- ↑ انبیاء / ۲۱، ۲۹؛ نازعات / ۷۹، ۲۴ ـ ۲۵
- ↑ بقره / ۲، ۲۲
- ↑ نساء / ۴، ۱۷۱؛ مائده / ۵، ۷۳،
- ↑ بقره / ۲، ۶، ۷، ۳۹، ۱۲۶ و ...،
- ↑ بقره / ۲، ۱۲۶،
- ↑ بقره / ۲، ۴۱،
- ↑ نساء / ۴، ۱۳۶
- ↑ بقره / ۲، ۸ - ۱۰؛ نساء / ۴، ۱۳۸، ۱۴۰، ۱۴۵
- ↑ بقره / ۲، ۸۷
- ↑ بقره / ۲، ۸۵
- ↑ نساء / ۴، ۱۷۱ و ...
- ↑ یوسف / ۱۲، ۸۷؛ عنکبوت / ۲۹، ۲۳؛ زمر / ۳۹، ۵۳
- ↑ بقره / ۲، ۲۲؛ اعراف / ۷، ۱۳۸ - ۱۳۹
- ↑ بقره / ۲، ۵۴
- ↑ مریم / ۱۹، ۴۴،
- ↑ بقره / ۲، ۷۹
- ↑ بقره / ۲، ۲۱۷؛ آلعمران / ۳، ۸۶ ـ ۹۰
- ↑ توبه / ۹، ۱۱۳
- ↑ نحل / ۱۶، ۱۱۶
- ↑ قیامت / ۷۵، ۳۱ - ۳۲
- ↑ توبه / ۹، ۳۴ - ۳۵؛ فصّلت / ۴۱، ۷
- ↑ آلعمران / ۳، ۹۷
- ↑ مریم / ۱۹، ۵۹
- ↑ بقره / ۲، ۲۶۴؛ نساء / ۴، ۳۸
- ↑ بقره / ۲، ۲۵۶
- ↑ مائده / ۵، ۳
- ↑ جنّ / ۷۲، ۱۸
- ↑ احزاب / ۳۳، ۵۷
- ↑ احزاب / ۳۳، ۵۸
- ↑ اسراء / ۱۷، ۲۳
- ↑ بقره / ۲، ۲۶۴
- ↑ رعد / ۱۳، ۲۵
- ↑ نساء / ۴، ۳۶
- ↑ بقره / ۲، ۲۷؛ آل عمران / ۳، ۷۷
- ↑ نساء / ۴، ۱۰۷؛ انفال / ۸، ۲۷
- ↑ اسراء / ۱۷، ۳۷
- ↑ فجر / ۸۹، ۱۶ ـ ۱۷
- ↑ احزاب / ۳۳، ۳۳
- ↑ حجرات / ۴۹، ۱۲
- ↑ حجرات / ۴۹، ۱۲
- ↑ بقره / ۲، ۵۹
- ↑ نور / ۲۴، ۱۱، ۱۶؛ ممتحنه / ۶۰، ۱۲
- ↑ حجرات / ۴۹، ۱۱
- ↑ آل عمران / ۳، ۶۱
- ↑ حجرات / ۴۹، ۱۲
- ↑ احزاب / ۳۳، ۵۸؛ ممتحنه / ۶۰، ۱۲
- ↑ هود / ۱۱، ۱۱۲؛ نازعات / ۷۹، ۳۷ - ۳۹،
- ↑ بقره / ۲، ۵۴، ۵۹، ۱۶۵ و ...
- ↑ بقره / ۲، ۱۱
- ↑ مائده / ۵، ۲
- ↑ بقره / ۲، ۴۲
- ↑ مائده / ۵، ۴۴
- ↑ حجّ / ۲۲، ۸ - ۹؛ لقمان / ۳۱، ۶
- ↑ انعام / ۶، ۵۲
- ↑ بقره / ۲، ۱۱۴
- ↑ بقره / ۲، ۱۶۸ - ۱۶۹
- ↑ توبه / ۹، ۳۷
- ↑ بقره / ۲، ۱۸۰ - ۱۸۱
- ↑ نساء / ۴، ۱۱ - ۱۲
- ↑ بقره / ۲، ۱۰۲
- ↑ نساء / ۴، ۲۹
- ↑ بقره / ۲، ۱۸۸؛ مائده / ۵، ۴۲
- ↑ بقره / ۲، ۲۷۵
- ↑ آل عمران / ۳، ۱۸۰؛ نساء / ۴، ۳۷
- ↑ بقره / ۲، ۲۱۹
- ↑ نساء / ۴، ۱۰
- ↑ فجر / ۸۹، ۱۹
- ↑ انعام / ۶، ۱۵۲؛ اعراف / ۷، ۸۵
- ↑ توبه / ۹، ۴۷
- ↑ آل عمران / ۳، ۱۱۸؛ نساء / ۴، ۸۳
- ↑ توبه / ۹، ۸۱ - ۸۲
- ↑ بروج / ۸۵، ۴ - ۱۰
- ↑ محمد / ۴۷، ۳۵
- ↑ حجرات / ۴۹، ۹
- ↑ مائده / ۵، ۳۳
- ↑ توبه / ۹، ۱۰۷
- ↑ ممتحنه / ۶۰، ۱۰
- ↑ مائده / ۵، ۳۸
- ↑ نساء / ۴، ۲۳
- ↑ نساء / ۴، ۲۴
- ↑ نساء / ۴، ۱۹
- ↑ بقره / ۲، ۲۲۱
- ↑ مجادله / ۵۸، ۲
- ↑ نور / ۲۴، ۲ ـ ۳
- ↑ اعراف / ۷، ۸۰ ـ ۸۱
- ↑ مؤمنون / ۲۳، ۷
- ↑ مائده / ۵، ۳
- ↑ مائده / ۵، ۴
- ↑ بقره / ۲، ۲۱۹؛ مائده / ۵، ۹۰
- ↑ اعراف / ۷، ۱۵۷
- ↑ سوره اعراف، آیه ۱۵۷.
- ↑ وسائلالشیعه، ج ۱۷، ص ۸۴؛ مستدرک الوسائل، ج ۱۶، ص ۱۶۵؛ جامع احادیث الشیعه، ج ۲۳، ص ۱۲۱.
- ↑ سوره احزاب، آیه ۳۶.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۱۹.
- ↑ اشارات علمى اعجازآمیز قرآن، ص ۱۳۴ - ۱۴۷؛ المیزان، ج ۲، ص ۱۹۲؛ مع الطب فى القرآن، ص ۱۴۰.
- ↑ سوره مائده آیه ۹۱
- ↑ سوره مائده، آیه ۴۸.
- ↑ مجمع البیان، ج ۳، ص ۳۵۰؛ التفسیر الکبیر، ج ۱۲، ص ۱۳.
- ↑ سوره نساء، آیه ۱۶۰.
- ↑ سوره انعام آیه ۱۴۶
- ↑ سوره نساء آیات ۱۶۰ - ۱۶۱
منابع
