زکریا بن ادریس: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
جز (صفحه‌ای جدید حاوی ' {{بخشی از یک کتاب}} <keywords content='کلید واژه: فرقه واقفیه، زکریا بن ادریس، کتاب الحدی...' ایجاد کرد)
 
 
(۶ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
−
{{بخشی از یک کتاب}}
+
{{بخشی از یک کتاب|کتاب=ستارگان حرم}}
 +
'''«زکریا بن ادریس قمی»''' -فرزند [[ادریس بن عبدالله اشعری قمی|ادریس بن عبدالله]]-، از علما و محدثان بزرگ [[شیعه]] در سده دوم هجری و از اصحاب و راویان [[امام صادق]]، [[امام کاظم]] و [[امام رضا]] (علیهم‌السلام) بود. اوضاع سختی که به وسیله زمامداران حکومت غاصب [[حکومت بنی عباس|عباسی]] بر ضد [[شیعه|شیعیان]] به وجود آمده بود، باعث گردید فضای جامعه آن روزگار به تیرگی گرائیده و عرصه بر پیروان مکتب تشیع تنگ گردد؛ ولی زکریا بن ادریس همانند بسیاری از شیعیان واقعی هرگز مرعوب اوضاع دشوار آن روزگار نگردید؛ بلکه با تقویت رابطه خود با [[اهل بیت]] (علیهم‌السلام) به مقابله با جریان‌های انحرافی از جمله [[واقفیه]] پرداخت.
 +
{{شناسنامه عالم
 +
||نام کامل = زکریا بن ادریس قمی
 +
||تصویر=
 +
||زادروز =
 +
|زادگاه = [[قم]]
 +
|وفات =  قرن دوم قمری
 +
|مدفن = قم، قبرستان شیخان
 +
|اساتید = 
 +
|شاگردان = [[صفوان بن یحیی]]، [[محمد بن ابی عمیر]]، [[احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی|احمد بن محمد بن ابی‌نصر بَزَنْطی]]،...
 +
|آثار = کتاب الحدیث،...
 +
}}
 +
==ولادت و خاندان==
 +
از تاریخ دقیق ولادت «ابوجریر زکریا بن ادریس قمی»، گزارشی در دست نیست؛ اما این احتمال ممکن است داده شود که چون رجال شناسان او را از یاران [[امام صادق]] علیه السلام شمرده اند، بنابراین با توجه به تاریخ شروع [[امامت]] آن حضرت (۱۱۴ ق)، زمان ولادت وی به قبل از سال ۱۱۴ قمری برمی گردد. 
  
 +
زکریا بن ادریس از خاندان بزرگ اشعری - که پیشگام نشر و ترویج [[تشیع]] در شهر قم بودند - شمرده می شد و نیکانش از بزرگان طایفه به حساب می آمدند و بارها مورد توجه خاص [[ائمه اطهار|امامان معصوم]] علیهم السلام بودند. [[امام صادق]] علیه السلام آنگاه که «عمران بن عبدالله» عموی ابوجریر، به خدمت ایشان رسید، چنین فرمود: «هذا نجیب من قوم نُجباء»؛ این شخص فردی نیک نژاد و از طایفه نیک نژاد است.<ref> تنقیح المقال، ج ۲، ص ۱۸۴.</ref>
  
−
 
+
پدرش «[[ادریس بن عبدالله اشعری قمی|ادریس بن عبدالله]]» از راوایان موفق و عالمی پرهیزگار بود که به حضور امامان عصر خود به ویژه حضرت [[امام صادق]] علیه السلام نائل آمد و با نقل روایت از آنان، در شمار یاران و راویان قابل اعتماد ایشان جای گرفت. پسر عمویش «[[زکریا بن آدم]]» نیز از خواص یاران [[امام رضا]] علیه السلام بود که آن حضرت بارها از او تعریف و تمجید نمود.
−
 
 
−
'''منبع:''' ستارگان حرم، شماره 7، صفحه 74 تا 85
 
−
 
 
−
'''نویسنده:''' علی محمدی یدک
 
−
 
 
−
ابوجریر<ref> ابوجریر به ضم جیم و فتح را نیز گفته شده است. ([[رجال علامه]]، ص 76 رقم 8).</ref>؛ زکریا بن ادریس قمی، [[محدث]]، عالم و شخصیتی وارسته از تبار شیعیان راستین [[اهل بیت]] [[وحی]] علیهم السلام بود که در سده دوم هجری،<ref> از تاریخ دقیق ولادت او گزارشی در دست نیست؛ اما این احتمال ممکن است داده شود که چون رجال شناسان او را از یاران [[امام صادق]] علیه السلام شمرده اند، بنابراین با توجه به تاریخ شروع [[امامت]] آن حضرت (114 ه) زمان ولادت وی به قبل از سال (114 ه) برمی گردد. این احتمال با تنها روایتی که ابوجریر از [[امام باقر]] علیه السلام ([[بحارالانوار]] 3/170/96) و نیز از اصبغ بن نباته نقل کرده است، قوت می یابد؛ زیرا شروع امامت حضرت باقر علیه السلام سال (95 ه) و شهادت ایشان (114 ه) بود، اصبغ بن نباته نیز از یاران حضرت [[امام علی]] علیه السلام بود که به نقل [[آقا بزرگ تهرانی]] در [[الذریعه]] 362/15 بعد از یکصد هجری وفات یافت.</ref> در شهر [[قم]] می زیست و از بزرگان آن دیار بشمار می رفت.
 
−
 
 
−
او از خاندان بزرگ اشعری - که پیشگام نشر و ترویج تشیع در شهر قم بودند. - شمرده می شد و نیکانش از برگان طایفه به حساب می آمدند و بارها مورد توجه خاص امامان معصوم علیهم السلام بودند.
 
−
 
 
−
[[امام صادق]] علیه السلام آنگاه که «عمران بن عبدالله» عموی ابوجریر، به خدمت ایشان رسید، چنین فرمود: «هذا نجیب من قوم نجباء.» این شخص فردی نیک نژاد و از طایفه نیک نژاد است.<ref> [[تنقیح المقال]]، ج 2، ص 184.</ref> و نیز وقتی که دیگر عموی وی «عیسی بن عبدالله» به دیدار حضرت شتافت، امام علیه السلام در وصف او فرمود: «منّا اهل البیت»؛ او از ماست.<ref> [[معجم الثقات]]، ص (93 به نقل از رجال کشی، ص 281).</ref>
 
−
 
 
−
پسر عمویش «زکریا بن آدم» نیز از خواص یاران [[امام رضا]] علیه السلام بود که آن حضرت بارها از او تعریف و تمجید نمود. پدرش «ادریس بن عبدالله» روایت گری موفق و عالمی پرهیزگار بود که به حضور امامان عصر خود به ویژه حضرت [[امام صادق]] علیه السلام نائل آمد و با نقل روایت از آنان، در شمار یاران و راویان قابل اعتماد ایشان جای گرفت. عالمان شیعی شخصیت والای او را همواره ستوده اند.
 
  
 
زکریا بن ادریس در میان چنین خانواده ای، که همگی از پیروان راستین مکتب ولایت بودند، پرورش یافت و درس عشق و دلدادگی به مکتب را از ایشان، به ویژه پدر بزرگوارش، فرا گرفت.
 
زکریا بن ادریس در میان چنین خانواده ای، که همگی از پیروان راستین مکتب ولایت بودند، پرورش یافت و درس عشق و دلدادگی به مکتب را از ایشان، به ویژه پدر بزرگوارش، فرا گرفت.
  
−
'''عصر ابوجریر'''
+
==استادان و شاگردان==
  
−
فضای جامعه ای که «زکریا بن ادریس» در آن زندگی می کرد، از آن جهت که با عصر سه تن از امامان معصوم - [[امام صادق]]، [[امام کاظم]] و [[امام رضا]] علیهم السلام - مصادف بود، بسیار درخشنده و سازنده می نمود.  
+
زکریا بن ادریس از خزائن علوم و معارف خاندان [[وحی]] فیض های فراوانی نصیبش شد. او در پیشگاه چهار امام ([[امام باقر]]، [[امام صادق]]، [[امام کاظم]] و [[امام رضا]] علیهم السلام) زانوی دانش اندوزی بر زمین زد و از خرمن وجود مبارک ایشان خوشه های معرفت چید. وی بیشتر به محضر امام رضا علیه السلام رسید به طوری که تعداد روایات وی از آن امام (هفت مورد)، گواه این مطلب است؛ بعد از آن، از محضر امام کاظم علیه السلام پنج روایت و امام صادق علیه السلام سه و در نهایت از حضرت امام محمدباقر علیه السلام یک [[حدیث]] روایت کرد.
  
−
وی نیز از این فرصت کمال استفاده را برای ایجاد رابطه بیشتر با امامان و کسب فیض از ایشان برد؛ اما اوضاع سختی که به وسیله زمامداران حکومت غاصب عباسی بر ضد شیعیان به وجود آمده بود، باعث گردید فضای جامعه آن روزگار به تیرگی و سیاهی گرائیده و عرصه بر پیروان مکتب تشیع تنگ گردد؛ ولی زکریا بن ادریس همانند بسیاری از شیعیان واقعی هرگز مرعوب اوضاع دشوار آن روزگار نگردید؛ بلکه با تقویت رابطه خود با پیشوایان [[دین]] به مقابله با دسیسه های دشمنان تشیع پرداخت.  
+
با توجه به منابع و روایات موجود، استادان روایی زکریا بن ادریس، همه از امامان علیهم السلام بودند؛ اما از دیگر اساتید احتمالی وی گزارشی بدست نیامده است. تنها در یک مورد از «[[اصبغ بن نباته]]» روایت نقل کرده است.<ref> الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج ۱۵، ص ۳۶۲. وی از یاران ویژه امام علی علیه السلام بود و به قول آقا بزرگ تهرانی در «الذریعه» تا بعد از یکصد هجری زنده بود.</ref> البته از جزئیات حضور زکریا نزد «اصبغ» خبری در دست نیست و مرحوم [[محمد بن علی اردبیلی|محقق اردبیلی]] در «[[جامع الرواة (کتاب)|جامع الرواة]]»<ref> جامع الرواة، ج ۱، ص ۳۷۱.</ref> و مرحوم خوئی در «[[معجم رجال الحدیث]]»<ref> معجم رجال الحدیث، ج ۲۱، ص ۸۱.</ref> تنها به متن روایت او از «اصبغ بن نباته» اشاره کرده اند.
  
−
آن چه از منابع و روایات موجود بدست می آید، این است که وی به حضور امامان رسیده و سخنان ایشان را نقل نموده است؛ اما چگونگی آن سفرهایی که در این باره داشته است، حتی نوع مبارزات او بر ضد دستگاه ظالم عباسی، مطلبی است که هیچ گزارشی از آن در دست نیست.
+
همچنین راویان و شخصیت های بزرگی نزد «زکریا بن ادریس» حاضر شده اند و با استفاده از محضر درس او به شاگردی و نقل روایت پرداختند، از جمله:
  
−
'''پیوند با ولایت'''
+
* [[صفوان بن یحیی]] (م، ۲۱۰ ق)؛ صفوان از یاران باوفای امامان شیعه (حضرت [[امام کاظم]]، [[امام رضا]] و [[امام جواد]] علیهم السلام) بشمار می رفت و نزد ایشان مقام و منزلت بزرگی داشت.<ref> رجال شیخ طوسی، ص ۳۷۸، ۳۲۵ و ۴۰۵.</ref> این شخصیت بزرگوار با حضور نزد زکریا بن ادریس به نقل سه [[حدیث]] از او پرداخت.<ref> همان.</ref>
 +
* [[محمد بن ابی عمیر]] (م، ۲۱۷ ه.ق)، راوی و دانشمند والامقام [[شیعه]] بود که در عصر حیات [[ائمه اطهار]] علیهم السلام می زیست و به فیض حضور [[امام کاظم]]، [[امام رضا]] و [[امام جواد]] علیهم السلام نائل آمد.<ref> فهرست شیخ طوسی، ص ۱۴۲.</ref> با این که محمد ابی عمیر به حضور استادش «ابو جریر» نائل گشته؛ اما تنها یک روایت از وی نقل کرد.<ref> رجال نجاشی، ص ۳۲۶، رقم ۸۸۷.</ref>
 +
* [[احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی|احمد بن محمد بن ابی‌نصر بَزَنْطی]] (م، ۲۲۱ ه.ق) از عالمان و راویان برجسته شیعه است که به دیدار [[امام رضا]] و [[امام جواد]] علیهماالسلام نائل آمد و منزلت بزرگی نزد ایشان یافت.<ref> همان، ص ۷۵، رقم ۱۸۰.</ref> بزنطی که بیش از ۸۵۰ روایت از [[اهل بیت]] [[نبوت]] علیهم السلام نقل کرده است،<ref> معجم رجال الحدیث، ج ۳۶/۲ تا ۲۴۴ و ج ۲۲ ص ۶۴.</ref> تنها یک روایت از استاد خود «ابوجریر» دارد.
  
−
شیرین ترین فرازهای زندگی ابوجریر لحظاتی بود که او شرفیاب پیشگاه امامان محبوب خود می شد و پیوندش را با خاندان [[وحی]] محکم می نمود. ثمره های این پیوند مقدس را می توان به بخش های ذیل تقسیم کرد:
+
با آن که اشخاص زیادی (حدود ده نفر) از ابوجریر [[حدیث]] نقل کرده اند، روایت این سه تن - به ویژه «[[صفوان بن یحیی]]» - از وی، می تواند دلیل دیگری بر مقام و منزلت والای او به حساب آید؛ زیرا در بین دانشمندان [[علم رجال|رجال]]، مشهور است که: این سه بزرگوار فقط از افراد ثقه و قابل اعتماد روایت می کردند.<ref> کلیات فی علم الرجال، ص ۲۰۵.</ref>
  
−
'''<I>1- دلدادگی به ولایت:</I>'''
+
==آثار و روایات ==
  
−
ابوجریر شیدای ولایت بود و اوج دلدادگی خود را آن گاه که به خدمت [[امام رضا]] علیه السلام رسید، با گفتن جمله های شیوا و رسا، صادقانه آشکار ساخت. وی در محضر امام علیه السلام چنین لب به سخن گشود: «جُعِلتُ فدک، قد عرفت انقطاعی الی ابیک ثمّ الیک...»، جانم به قربانت! شما آگاهید که من، تنها به شما و پدر عزیزتان گرویده ام و از غیر شما بریده ام.»<ref> کافی، ج 1، ص 380، ح 1.</ref>
+
زکریا بن ادریس علاوه بر تربیت شاگردان برجسته، به گردآوری کتاب نیز روی آورد. [[شیخ طوسی]]<ref> فهرست شیخ طوسی، ص ۷۴.</ref> و [[احمد بن علی نجاشی|نجاشی]]<ref> رجال نجاشی، ص ۱۷۳، رقم ۴۵۷.</ref> تنها یک کتاب به نام او فهرست کرده اند و مرحوم [[آقا بزرگ تهرانی]] نیز در «[[الذریعه]]» با نام «کتاب الحدیث» از آن یاد کرده است.<ref> الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج ۶، ص ۳۳۳، رقم ۱۹۱۱.</ref> زکریا در این کتاب به جمع آوری و تدوین سخنان گران مایه [[اهل البیت|اهل بیت]] علیهم السلام پرداخت؛ البته در حال حاضر اثری از آن - به صورت مستقل - بر جای نمانده است. شاید این کتاب نیز همانند بسیاری کتاب های روائی کوچک، با گذشت زمان محو شده، یا در کتاب های نزدیکتر مانند «[[کتب اربعه]]» ادغام شده است.
  
−
با دقت در این جمله پرمعنا به خوبی درمی یابیم که زکریا بن ادریس در آن اوضاع آشفته که بعضی شیعه نماها امامت حضرت رضا علیه السلام را قبول نداشتند و بر امامت حضرت کاظم علیه السلام توقف کرده بودند، از روی صدق و صفا خدمت امام رضا علیه السلام رسید و خالصانه اعلام وفاداری کرد. دلدادگیش به خاندان وحی را اثبات کرد.
+
اما بخش مهمی از زندگانی پرثمر زکریا بن ادریس، صرف حفظ و نقل آثار و اخبار خاندان [[رسالت]] علیهم السلام شد. او در این میدان خالصانه تلاش کرد و با انعکاس [[احادیث]] و روایت های [[ائمه اطهار|ائمه]] طاهرین علیهم السلام وظیفه سنگین و مقدس خود را به نیکی انجام داد.
  
−
'''<I>2- در سلک یاران امام:</I>'''
+
ویژگی روایت های «ابوجریر»، نقل مستقیم و بدون واسطه از امام علیه السلام است که جز مواردی بسیار اندک، بقیه را با حضور نزد امام علیه السلام شنیده و روایت کرده است. بر اساس آنچه که از روایت های وی برمی آید، او هرگاه توفیق حضور نزد امام علیه السلام را می یافت، به شکل های گوناگون (طرح سؤال و...) باب گفتگو را باز می کرد و با شنیدن کلمات دلنشین امام علیه السلام آن ها را حفظ و روایت می کرد.
  
−
ابوجریر به اعتراف بسیاری از دانشمندان رجال شناس در شمار یاران سه تن از امامان شیعه علیهم السلام جای داشت و به این درجه مفتخر گردید.
+
شمار [[حدیث]] های او با حذف تکراری ها نزدیک به شانزده مورد است که با عنوان های (ابی جریر زکریا بن ادریس قمی، ابوجریر ادریس، ابی جریر قمی و ابی جریر) در میان کتاب های روائی [[شیعه]] موجود است. در بین عنوان های یاد شده، عنوان «ابی جریر قمی» در [[سند حدیث|سند]] تعداد بیشتری از روایات به چشم می خورد، همچنان که مرحوم [[سید ابوالقاسم خویی|آیت الله خوئی]] نیز به این مطلب اشاره کرده است: «...عنوان ابوجریر قمی در سند یازده حدیث واقع گردیده است...».<ref> معجم رجال الحدیث، ج ۲۱، ص ۸۰ تا ۸۲، رقم ۱۴۰۱۰.</ref>
  
−
[[شیخ طوسی]] (م 460 ه) از او در میان اصحاب [[امام صادق]]، [[امام کاظم]] و [[امام رضا]]‌ علیهم السلام نام برده است.<ref> رجال [[شیخ طوسی]]، ص 377، 365، 200 و 396.</ref>
+
روایت های اندک «زکریا بن ادریس» موضوع های متنوعی را در زمینه های [[فقه]]، [[عقاید]] و [[اخلاق]] شامل می شود. در این تعداد احادیث فقهی او بیشتر از زمینه های دیگر است. لذا می توان نتیجه گرفت گرایش روایت های وی به مباحث فقهی متمایل بوده است. برخی روایات نقل شده از او در اینجا ذکر می شود:
  
−
'''<I>3- مشمول دعای امام علیه السلام:</I>'''
+
'''<I>۱- ثمره های استغفار:</I>'''
  
−
ابوجریر، زکریا بن ادریس همچون بسیاری از پیروان مکتب تشیع، از عنایت و توجه خاص امامان خود بی بهره نبود و از بالاترین افتخارات وی همین بس که در آخرین شب زندگانیش حضرت رضا علیه السلام جویای حال او شد و برایش رحمت فرستاد.
+
[[امام صادق]] علیه السلام فرمود: «هر کس بعد از [[نماز عصر]] هفتاد مرتبه [[استغفار]] کند، گناهان پنجاه سالش آمرزیده شود، اگر گناهی نداشته باشد، خداوند پدر و مادرش را می آمرزد، اگر آنها هم گناهی نداشتند، گناهان نزدیکان را می بخشد و چنانچه آنان نیز نداشتند، از گناه همسایه هایش چشم می پوشد».
  
−
پسرعمویش زکریا بن آدم گفت: «در شبی که آخر عمر ابوجریر بود، وقتی بر حضرت رضا علیه السلام وارد شدم، ایشان حال ابوجریر را از من پرسید و برایش طلب رحمت کرد. «فَسَألِنی عنه و تَرَحَّم علیه».<ref> رجال کشی، ص 616، رقم 1150.</ref>
+
'''<I>۲- هدیه خداوند به ثروتمند:</I>'''
  
−
بدون شک «زکریا بن ادریس» نزد امام رضا علیه السلام منزلت بالایی داشته که حضرت او را مورد توجه قرار داد و مشمول دعای خیر خود گردانید.
+
[[امام باقر]] علیه السلام فرمود: «نیازمند، هدیه خداوند به ثروتمند است. اگر نیاز او را برآورد، هدیه خدا را قبول کرده است و چنانچه حاجتش را برنیاورد، پس واقعاً هدیه پروردگار - عزوجل - را رد کرده است».
  
−
'''<I>4- تشنه وظیفه:</I>'''
+
'''<I>۳- ضرورت آگاهی از دانش بازرگانی:</I>'''
  
−
در اوضاع دشواری که شیعه گری جرم به حساب می آمد، ابوجریر پیوسته در جستجوی تکلیف و تشنه شناخت وظیفه بود. وی به منظور رفع این عطش بارها نزد امامان معصوم علیهم السلام می شتافت و از دریای ژرف معارف ایشان سیراب می گردید و راه نجات طلب می کرد. از جمله - با توجه به این که، بلند خواندن «بسم الله الرحمن الرحیم» در [[نماز]]، از نشانه های [[شیعه]] است. - چنانچه کسی در آن روزگار خفقان «بسم الله الرحمن الرحیم» را در نماز بلند می خواند، شیعه بودنش آشکار می شد و باعث آزار و اذیت او از سوی دشمنان تشیع می گشت، از این رو «زکریا بن ادریس» به نزد [[امام کاظم]] علیه السلام شتافت و با طرح مسئله، کسب تکلیف نمود، حضرت علیه السلام در جواب، امر به [[تقیه]] کرد و فرمود: «...لایَجهَر؛ بلند نخواند».<ref> [[وسائل الشیعه]]، ج 6، ص 69، ح (7348 محمد بن الحسن با سناده عن ابی جریر زکریا بن ادریس القمی. قال: سألتُ اباالحسن الأول، عن الرجل یصلی بقوم یکرهون ان یجهر ببسم الله الرحمن الرحیم؟ فقال: لایَجْهَر).</ref>
+
[[اصبغ بن نباته]] گفت: شنیدم که [[امام علی]] علیه السلام بر بالای منبر چنین می فرمود: «ای گروه تجارت پیشگان! (اول) [[فقه]] و دانش، سپس تجارت؛ قسم به خدا هر آینه [[ربا]] در این [[امت]] چنان به نرمی راه می یاید که از نرم راه رفتن مورچه بر سنگ سخت، مخفیانه تر است. [[سوگند]] خود را با راستگویی مخلوط کنید،<ref> شاید مقصود از «مخلوط کردن قسم با راستی» دفع قسم و نگفتن آن، به سبب راست گفتن باشد زیرا فرد راستگو نیازی به قسم خوردن ندارد؛ به دلیل این که مردم حرف او را باور می کنند، بر خلاف دروغگو (پاورقی: تهذیب ۱۶/۸/۷).</ref> (همانا) تاجر فاجر است و فاجر در آتش؛ مگر تاجری که به [[حق]] (و از روی راستی و درستی) داد و ستد کند».
  
−
زکریا بن ادریس از این روش (به دنبال شناخت وظیفه بودن) در مسائل مهمتری، نظیر مسئله رهبری و امامت، نیز پیروی کرد و به درستی وظیفه خودش را به انجام رساند. که توضیح بیشتری در این زمینه را در بخش بعدی می خوانیم.
+
'''''۴- تقییه در نماز:'''''
  
−
'''مبارزه با جریان انحرافی واقفیه'''
+
در اوضاع دشواری که [[شیعه]] بودن جرم به حساب می آمد، و با توجه به این که بلند خواندن «[[آیه تسمیه|بسم الله الرحمن الرحیم]]» در [[نماز]]، از نشانه های شیعه بود و باعث آزار و اذیت او از سوی دشمنان تشیع می گشت، از این رو «زکریا بن ادریس» به نزد [[امام کاظم]] علیه السلام شتافت و با طرح مسئله، کسب تکلیف نمود، حضرت علیه السلام در جواب، امر به [[تقیه]] کرد و فرمود آن را بلند نخواند: محمد بن الحسن باسناده عن ابی جریر زکریا بن ادریس القمی. قال: سألتُ اباالحسن الأول، عن الرجل یصلی بقوم یکرهون أن یجهر ببسم الله الرحمن الرحیم؟ فقال: لایَجْهَر».<ref> وسائل الشیعه، ج ۶، ص ۶۹، ح (۷۳۴۸).</ref>
  
−
پس از شهادت [[امام کاظم]] علیه السلام برخی از مردم بر اثر دنیاخواهی، توطئه جدیدی بر ضد شیعه و ولایت امامان معصوم علیهم السلام به اجرا گذاشتند که می توانست در راستای سیاست شوم نظام منحوس [[عباسیان]] - مبنی بر نفی رهبری امامان شیعه از صحنه اجتماع - قرار گیرد.  
+
==مبارزه با جریان واقفیه==
 +
پس از شهادت [[امام کاظم]] علیه السلام برخی از مردم بر اثر دنیاخواهی، توطئه جدیدی بر ضد [[شیعه]] و ولایت [[ائمه اطهار|امامان معصوم]] علیهم السلام به اجرا گذاشتند که می توانست در راستای سیاست شوم نظام منحوس [[عباسیان]] - مبنی بر نفی رهبری امامان شیعه از صحنه اجتماع - قرار گیرد. طراحان این توطئه که از شیعیان حضرت کاظم علیه السلام نیز بشمار می آمدند، چنین شایعه کردند که: امام کاظم علیه السلام نمرده است. او، همان «مهدی قائم» است که زنده است. برخی از شیعیان سست عنصر و کم مایه نیز، با شنیدن این خبر، بی هیچ تحقیق و جستجویی آن را باور کرده و به آن ها گرویدند و به این وسیله، فرقه گمراه «[[واقفیه]]» شکل گرفت.  
  
−
طراحان این توطئه که از شیعیان حضرت کاظم علیه السلام نیز بشمار می آمدند، چنین شایعه کردند که: امام کاظم علیه السلام نمرده است. او، همان مهدی قائم عجل الله تعالی فرجه شریف است که زنده است. برخی از شیعیان سست عنصر و کم مایه نیز، با شنیدن این خبر، بی هیچ تحقیق و جستجویی آن را باور کرده و به آن ها گرویدند و به این وسیله، فرقه گمراه «[[واقفیه]]» شکل گرفت.
+
ابوجریر شیدای [[ولایت|ولایت]] بود و اوج دلدادگی خود را آن گاه که به خدمت [[امام رضا]] علیه السلام رسید، با گفتن جمله های شیوا و رسا، صادقانه آشکار ساخت. وی در محضر امام علیه السلام چنین لب به سخن گشود: «جُعِلتُ فداک، قد عرفتَ انقطاعی الی ابیک ثمّ الیک...»، جانم به قربانت! شما آگاهید که من، تنها به شما و پدر عزیزتان گرویده ام و از غیر شما بریده ام.»<ref> کافی، ج ۱، ص ۳۸۰، ح ۱.</ref>
  
−
مرحوم کشی (رجال نویس سده چهارم هجری) با نقل روایت های زیاد در مذمت فرقه واقفیه به انگیزه پلید پایه گذاران آن اشاره می کند و می نویسد: «زمانی که حضرت کاظم علیه السلام در زندان عباسیان بسر می برد، دو تن از شیعیان را در شهر [[کوفه]] وکیل اخذ [[خمس]] و [[زکات]] گردانید. آن دو که مبلغ فراوانی از این راه در اختیار داشتند، بعد از شنیدن خبر شهادت حضرت علیه السلام حرص و طمع و دنیاطلبی شان باعث شد شهادت امام را انکار کنند و در میان شیعیان شایع سازند که:
+
با دقت در این جمله پرمعنا به خوبی درمی یابیم که زکریا بن ادریس در آن اوضاع آشفته که بعضی شیعه نماها امامت حضرت رضا علیه السلام را قبول نداشتند و بر امامت [[امام موسی کاظم علیه السلام|حضرت کاظم]] علیه السلام توقف کرده بودند، از روی صدق و صفا خدمت امام رضا علیه السلام رسید و خالصانه اعلام وفاداری کرد.
  
−
امام موسی کاظم علیه السلام زنده است. زیرا او همان مهدی قائم علیه السلام است. برخی شیعیان نیز بدون تحقیق به گفته آن ها اعتماد کردند و با آنان هم عقیده شدند. آن دو تن هنگام [[مرگ]] وصیت کردند که اموال را به وارثان امام کاظم علیه السلام برگردانند که این مطلب پرده از نیت پلید آن ها برداشت و مردم دانستند که انگیزه آنان تنها دست یازی به دارایی های غیرمشروع بوده است».<ref> رجال کشی، ص 329/390 و همان 759/404.</ref>
+
وی در حالی که از انحراف فرقه واقفیه به خوبی آگاه بود، به منظور مقابله با آنان، سؤال های مهمی را نیز درباره مسئله [[امامت]] و عقائد واقفیه مطرح ساخت که حضرت رضا نیز با پاسخ به آنها، خط بطلان بر افکار و اندیشه این جماعت گمراه کشید. مضمون پاسخ های حضرت را می توان در این جمله خلاصه کرد که: امام کاظم علیه السلام به [[شهادت در راه خدا|شهادت]] رسیده است و من تنها جانشین و [[امام]] بعد از او هستم.<ref> کافی، ج ۱، ص ۳۸۰، ح ۱ (عن ابی جریر القمی، قال: قلت لأبی الحسن علیه السلام جُعِلتُ فداک قد عَرَفْتَ انقطاعی الی ابیک ثم الیک، ثم حَلَفْتُ له و حق رسول الله صلی الله علیه و آله و حق فلان و فلان، حتی انتهیت الیه، بانّه لایخرج منی ما تخیرنی به الی احد من الناس و سألته عن ابیه، أحیّ هو او میت؟ فقال: قد والله مات فقلت: جعلت فداک ان شیعتک یرون ان فیه سنة اربعة انبیاء قال: قد والله الذی لا اله الّا هو هلک قلت: هلک غیبة او هلک موت؟ قال: هلک موت فقلت: لعلّک منی فی تقیة؟ فقال: سبحان الله قلت: فأوصی الیک؟ قال: نعم قلت: فأشرک معک فیها احداً؟ قال: لا، قلت: فعلیک من اخوتک امام؟ قال: لا قلت فأنت الامام؟ قال: نعم).</ref>
−
 
 
−
در چنین اوضاعی «زکریا بن ادریس» شجاعانه و از روی [[اخلاص]]، در حالی که از انحراف فرقه واقفیه به خوبی آگاه بود، به منظور مقابله با آنان خدمت امام رضا علیه السلام رسید و پس از گفتن کلماتی شیوا در دلبستگی خود به امام علیه السلام سؤال هایی مهمی را درباره مسئله [[امامت]] و عقائد واقفیه مطرح ساخت که حضرت نیز با پاسخ به آن ها، خط بطلان بر افکار و اندیشه این جماعت گمراه کشید. مضمون پاسخ های حضرت را می توان در این جمله خلاصه کرد که: امام کاظم علیه السلام به [[شهادت]] رسیده است و من تنها جانشین و امام بعد از او هستم.<ref> کافی، ج 1، ص 380، ح 1 (عن ابی جریر القمی، قال: قلت لأبی الحسن علیه السلام جُعِلتُ فدک قد عَرَفْتَ انقطاعی الی ابیک ثم الیک، ثم حَلَفْتُ له و حق رسول الله صلی الله علیه و آله و حق فلان و فلان، حتی انتهیت الیه، بانّه لایخرج منی ما تخیرنی به الی احد من الناس و سألته عن ابیه، أحیّ هو او میت؟ فقال: قدوالله مات فقلت: جعلت فدک ان شیعتک برون ان فیه سنة اربعة انبیاء قال: قدوالله الذی لا اله الّا هو ملک قلت: هلک غیبة او هلک موت؟ قال: هلک موت فقلت: لعلّک منی فی تقیة؟ فقال: سبحان الله قلت: فأوصی الیک؟ قال: نعم قلت: فأشرک معک فیها احداً؟ قال: لا، قلت: فعلیک من اخوتک امام؟ قال: لا قلت فأنت الامام؟ قال: نعم).</ref>
 
  
 
به این ترتیب ابوجریر نقش خود را در افشاگری از جماعت منحرف واقفیه به خوبی ایفا کرد و با حضور خود نزد امام رضا علیه السلام مبارزاتش را بر ضد مخالفان امامت تکمیل کرد؛ وظیفه اش را در آن اوضاع حساس به شایستگی شناخت و عملی ساخت.
 
به این ترتیب ابوجریر نقش خود را در افشاگری از جماعت منحرف واقفیه به خوبی ایفا کرد و با حضور خود نزد امام رضا علیه السلام مبارزاتش را بر ضد مخالفان امامت تکمیل کرد؛ وظیفه اش را در آن اوضاع حساس به شایستگی شناخت و عملی ساخت.
  
−
'''تجلیل عالمان از ابوجریر'''
+
==در نظر عالمان==
  
−
رجال شناسان [[شیعه]] شخصیت والای «زکریا بن ادریس» را با واژه های زیبا و پرمعنایی مانند: وَجْهٌ (بلند مرتبه)، حَسَنٌ (فردی نیکو)، مُعْتَمَدٌ (قابل اعتماد) و... به شایستگی ستوده اند. آنان هرگاه به نام این محدث ارزشمند شیعی می رسیدند، از مقام بلند وی به خوبی تجلیل می نمودند و دیدگاهشان را درباره چهره قابل اطمینان او بیان می کردند.
+
علمای [[رجال]] [[شیعه]] شخصیت والای «زکریا بن ادریس» را با واژه های پرمعنایی مانند: وَجْهٌ (بلند مرتبه)، حَسَنٌ (فردی نیکو)، مُعْتَمَدٌ (قابل اعتماد) و... به شایستگی ستوده اند. آنان هرگاه به نام این [[محدث]] ارزشمند شیعی می رسیدند، از مقام بلند وی به خوبی تجلیل می نمودند و دیدگاهشان را درباره چهره قابل اطمینان او بیان می کردند.
  
−
[[شیخ صدوق]] (م - 381 ه) در کتاب «[[من لایحضره الفقیه]]» بخش مشایخ، در وصف ابوجریر چنین می نویسد: «...ابی جریر بن ادریس، صاحبُ موسی بن جعفر علیه السلام... ابوجریر زکریا بن ادریس یار و همدم [[امام کاظم]] علیه السلام بود».<ref> [[من لایحضره الفقیه]]، ج 4، ص 471.</ref>
+
*[[شیخ صدوق]] (م، ۳۸۱ ق) در کتاب «[[من لایحضره الفقیه]]» بخش [[مشایخ]]، در وصف ابوجریر چنین می نویسد: «...ابی جریر بن ادریس، صاحبُ موسی بن جعفر علیه السلام...؛ ابوجریر زکریا بن ادریس یار و همدم [[امام کاظم]] علیه السلام بود».<ref> من لایحضره الفقیه، ج ۴، ص ۴۷۱.</ref>
 +
*[[محمدتقی شوشتری|علامه محمدتقی تستری]] آن گاه که این جمله را از شیخ صدوق نقل می کند، در تاکید بر آن می نویسد: «...معنای این توصیف کمتر از توثیق نیست؛ بلکه بالاتر از آن است».<ref> قاموس الرجال، ج ۴، ص ۱۹۳.</ref>
 +
*[[شیخ مفید]] (م، ۴۱۳ ق) در کتاب «[[الإختصاص (کتاب)|الاختصاص]]» به روایتی که حضرت [[امام رضا]] علیه السلام به ابوجریر رحمت می فرستد، اشاره می کند و شخصیت قابل اعتماد و موجه او را می ستاید.<ref> الاختصاص، ص ۸۵، روایت مذکور در بخش پیوند با ولایت به تفصیل آمده است.</ref>
 +
*[[احمد بن علی نجاشی|نجاشی]]<ref> رجال نجاشی، ص ۱۷۳، رقم ۴۵۷.</ref>، [[شیخ طوسی]]<ref> رجال طوسی، ص ۳۷۷، ۳۶۵، ۲۰۰ و ۳۹۶.</ref>، [[علامه حلی]]<ref> رجال علامه حلی، ص ۷۶، رقم ۸.</ref> و دیگر بزرگان [[علم رجال]] نیز هر یک ضمن معرفی این محدث پرتلاش، در ردیف راویان قابل اطمینان، به ستایش مقام و منزلتش پرداخته اند.
  
−
مرحوم [[علامه تستری]] آن گاه که این جمله را از شیخ صدوق نقل می کند، در تاکید بر آن می نویسد: «...معنای این توصیف کمتر از توثیق نیست؛ بلکه بالاتر از آن است».<ref> قاموس الرجال، ج 4، ص 193.</ref>
+
==وفات==
  
−
[[شیخ مفید]] (متوفی - 413 ه) در کتاب «الاختصاص» به روایتی که حضرت [[امام رضا]] علیه السلام به ابوجریر رحمت می فرستد، اشاره می کند و شخصیت قابل اعتماد و موجه او را می ستاید.<ref> الاختصاص، ص 85، روایت مذکور در بخش پیوند با ولایت به تفصیل آمده است.</ref>
+
زکریا بن ادریس در شبی که حضرت [[امام رضا]] علیه السلام برایش [[دعا]] کرد و بر او رحمت فرستاد، پس از سال ها تلاش و فعالیت در راه [[دین]] و مکتب، به دیدار آفریدگار خود شتافت. پسرعمویش [[زکریا بن آدم]] گوید: «در شبی که آخر عمر ابوجریر بود، وقتی بر حضرت رضا علیه السلام وارد شدم، ایشان حال ابوجریر را از من پرسید و برایش طلب رحمت کرد؛ «فَسَألِنی عنه و تَرَحَّم علیه».<ref> رجال کشی، ص ۶۱۶، رقم ۱۱۵۰.</ref>
  
−
[[نجاشی]]<ref> رجال نجاشی، ص 173، رقم 457.</ref>، [[شیخ طوسی]]<ref> رجال طوسی، ص 377، 365، 200 و 396.</ref>، [[علامه حلی]]<ref> رجال [[علامه حلی]]، ص 76، رقم 8.</ref> و دیگر بزرگان [[علم رجال]] نیز هر یک ضمن معرفی این محدث پرتلاش، در ردیف راویان قابل اطمینان، به ستایش مقام و منزلتش پرداخته.
+
از زمان دقیق وفات او گزارشی در دست نیست؛ اما به احتمال زیاد در اواخر سده دوم هجرت و در شهر مقدس [[قم]] بدرود حیات گفت. مکان دفن او [[قبرستان شیخان قم|مقبره شیخان قم]]، در جوار قبر شریف پسر عمویش «[[زکریا بن آدم]]» است.  
  
−
'''استادان ابوجریر'''
+
بر اساس دستور حضرت [[سید محمدرضا موسوی گلپایگانی|آیت الله گلپایگانی]] سنگ قبر او تجدید شد. ترجمه آن چه بر روی قبر آن بزرگوار نوشته شده است، به این صورت است: «صاحب این آرامگاه شریف و قبر بلندمرتبه، شیخ بزرگوار و محدث باعظمت، زکریا فرزند ادریس فرزند عبدالله اشعری قمی است، [[کنیه]] اش، ابوجریر و از راویان قابل اعتماد و استادان بزرگ [[حدیث]] بود و راوی احادیث و نشر دهنده علوم [[اهل بیت]] وحی به حساب می آمده. او امامان بزرگوار؛ حضرت [[امام صادق]]، [[امام کاظم]] و [[امام رضا]] علیهم السلام را درک کرد و همین برای فخر و فضل و شرافت او کافی است. رحمت و رضوان خداوند بر روح او باد. الحمدلله رب العالمین».
  
−
خاندان وحی، استادان بزرگ زکریا بن ادریس بودند و زکریا از خزائن علوم و معارف ایشان فیض های فراوانی نصیبش شد. او در پیشگاه چهار امام ([[امام باقر]]، [[امام صادق]]، [[امام کاظم]] و [[امام رضا]] علیهم السلام) زانوی دانش اندوزی بر زمین زد و از خرمن وجود مبارک ایشان خوشه های معرفت چید. وی بیشتر به محضر امام رضا علیه السلام رسید به طوری که تعداد روایات وی از آن امام، هفت مورد، گواه این مطلب است؛ بعد از آن، از محضر امام کاظم علیه السلام پنج روایت و امام صادق علیه السلام سه و در نهایت از حضرت امام محمدباقر علیه السلام یک [[حدیث]] روایت کرد.
+
==پانویس==
−
 
+
<references />
−
با توجه به منابع و روایات موجود، استادان روایی زکریا بن ادریس، همه از امامان بزرگوار علیهم السلام بودند؛ اما از دیگر اساتید احتمالی وی گزارشی بدست نیامده است. تنها در یک مورد از «صبغ بن نیاته» روایت نقل کرده است.<ref> الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج 15، ص 362. وی از یاران ویژه [[امام علی]] علیه السلام بود و به قول [[آقا بزرگ تهرانی]] در «الذریعه» تا بعد از یکصد هجری زنده بود.</ref> البته از جزئیات حضور زکریا نزد اصبغ بن نباته خبری در دست نیست و مرحوم [[محقق اردبیلی]] در [[جامع الرواة]]<ref> [[جامع الرواة]]، ج 1، ص 371.</ref> و مرحوم خوئی در [[معجم رجال الحدیث]]<ref> معجم رجال الحدیث، ج 21، ص 81.</ref> تنها به متن روایت او از «[[اصبغ بن نباته]]» اشاره کرده اند.
+
==منابع==
−
 
 
−
'''شاگردان ابوجریر'''
 
−
 
 
−
شخصیت های بزرگی، همچون: صفوان بی یحیی، محمد بن ابی عمیر، احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی و... نزد «زکریا بن ادریس» حاضر شده اند و با استفاده از محضر درس او به شاگردی و نقل روایت پرداختند. با آن که اشخاص زیادی (حدود ده نفر) از ابوجریر [[حدیث]] نقل کرده اند، روایت این سه تن - به ویژه «صفوان بن یحیی» - از وی، می تواند دلیل دیگری بر مقام و منزلت والای او به حساب آید؛ زیرا در بین دانشمندان رجال، مشهور است که: این سه بزرگوار فقط از افراد ثقه و قابل اعتماد روایت می کردند.<ref> کلیات فی علم الرجال، ص 205.</ref>
 
−
 
 
−
از این رو، «زکریا بن ادریس» که از مشایخ (استادان) روائی آن ها بشمار می رود، وثاقت و وجاهت فزونتری خواهد داشت. کنون گوشه ای از زندگی آن سه را به اختصار در پیش روی خوانندگان عزیز می گذاریم:
 
−
 
 
−
'''<I>1- صفوان بن یحیی:</I>'''
 
−
 
 
−
ابومحمد، صفوان بن یحیی، عالمی وارسته و روایت گری بلند مرتبه بود که در ورع و [[عبادت]] کسی به پای او نمی رسید؛<ref> رجال نجاشی، ص 197، رقم 524.</ref> صفوان از یاران باوفای سه امام شیعه (حضرت [[امام کاظم]]، [[امام رضا]] و [[امام جواد]] علیهم السلام) بشمار می رفت و نزد ایشان مقام و منزلت بزرگی داشت.<ref> رجال [[شیخ طوسی]]، ص 378، 325 و 405.</ref>
 
−
 
 
−
از صفوان بن یحیی حدود 2800 روایت در کتب روائی شیعه با عنوان های «صفوان و صفوان بن یحیی» موجود است<ref> معجم رجال الحدیث، ج 9، ص 107 و 130.</ref> و این همه روایت نشانگر عظمت و شخصیت روائی او است. علاوه بر این در عرصه علم و دانش نیز با تألیف سی عنوان کتاب از ممتازین بشمار می رود.<ref> رجال نجاشی، ص 197 و 524.</ref>
 
−
 
 
−
این شخصیت بزرگوار با حضور نزد زکریا بن ادریس به نقل سه [[حدیث]] از او پرداخت و در میان دیگر شاگردان وی با نقل بیشترین روایت مقام نخست را بدست آورد، صفوان سرانجام پس از عمری باعزت و برکت در سال - 210 ه به دیدار معبود شتافت.<ref> همان.</ref>
 
−
 
 
−
'''<I>2- محمد بن ابی عُمیر:</I>'''
 
−
 
 
−
محمد بن ابی عمیر، راوی و دانشمند والامقام بود. در وارستگی و بندگی نزد [[شیعه]] و سنی سرآمد بود. او در عصر حیات [[ائمه اطهار]] علیهم السلام می زیست و به فیض حضور [[امام کاظم]]، [[امام رضا]] و [[امام جواد]] علیهم السلام نائل آمد و به جرگه یاران و راویان بلندمرتبه آنان پیوست.<ref> فهرست شیخ طوسی، ص 142.</ref>
 
−
 
 
−
با این که محمد ابی عمیر به حضور استادش «ابو جریر» نائل گشته؛ اما تنها یک روایت از وی نقل کرد. محمد بن ابی عمیر پس از نقل [[احادیث]] فراوان و به جای گذاشتن آثار زیاد، در سال 217 ه.ق دار فانی را وداع گفت.<ref> رجال نجاشی، ص 326، رقم 887.</ref>
 
−
 
 
−
'''<I>3- احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی:</I>'''
 
−
 
 
−
ابوجعفر، احمد بن محمد بن ابی نصر، معروف به «بَزَنْطی» از عالمان و راویان برجسته شیعه است که به دیدار [[امام رضا]] و [[امام جواد]] علیهم السلام نائل آمد و منزلت بزرگی نزد ایشان یافت.<ref> همان، ص 75، رقم 180.</ref>
 
−
 
 
−
[[شیخ طوسی]] او را از یاران [[امام کاظم]] و امام رضا و امام جواد علیهم السلام می داند و به خوبی از او تحلیل می کند.<ref> رجال شیخ، ص 366، 344 و 397.</ref> بزنطی که بیش از 850 روایت از [[اهل بیت]] [[نبوت]] علیهم السلام نقل کرده است.<ref> معجم رجال الحدیث، ج 36/2 تا 244 و ج 22 ص 64.</ref> تنها یک روایت از استاد خود «ابوجریر» دارد.
 
−
 
 
−
دوران زندگی بزنطی در خدمت به مکتب، سپری شد و او در عرصه های مختلف به پاسداری از مرزهای اعتقادی پرداخت، وی سرانجام پس از عمری تلاش پیگیر با به جای گذاردن شاگردان کارآمد، کتاب های فراوان و روایت های سازنده، در سال 221 ه.ق دعوت [[حق]] را [[لبیک]] گفت.<ref> رجال نجاشی.</ref>
 
−
 
 
−
'''تألیف کتاب'''
 
−
 
 
−
زکریا بن ادریس علاوه بر تربیت شاگردان برجسته و پرتوان، به گردآوری کتاب نیز روی آورد. [[شیخ طوسی]]<ref> فهرست شیخ طوسی، ص 74.</ref> و [[نجاشی]]<ref> رجال نجاشی، ص 173، رقم 457.</ref> تنها یک کتاب به نام او فهرست کرده اند و مرحوم [[آقا بزرگ تهرانی]] نیز در «[[الذریعه]]» با نام «کتاب الحدیث» از آن یاد کرده است.<ref> الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج 6، ص 333، رقم 1911.</ref>
 
−
 
 
−
زکریا در این کتاب به جمع آوری و تدوین سخنان گران مایه اهل بیت نبوت علیهم السلام پرداخت؛ البته در حال حاضر اثری از آن - به صورت مستقل - بر جای نمانده است. شاید این کتاب نیز همانند بسیاری کتاب های روائی کوچک، با گذشت زمان محو شده، یا در کتاب های نزدیکتر مانند «[[کتب اربعه]]» ادغام شده است.
 
−
 
 
−
'''روایت های ابوجریر'''
 
−
 
 
−
بخش مهمی از زندگانی پرثمر زکریا بن ادریس، صرف حفظ و نقل آثار و سخنان خاندان [[رسالت]] علیهم السلام شد. او در این میدان خالصانه تلاش کرد و با انعکاس [[احادیث]] و روایت های آموزگاران بشریت، ائمه طاهرین علیهم السلام وظیفه سنگین و مقدس خود را به نیکی انجام داد.
 
−
 
 
−
ویژگی روایت های «ابوجریر» نقل مستقیم و بدون واسطه از امام علیه السلام است که جز مواردی بسیار اندک، بقیه را با حضور نزد امام علیه السلام شنیده و روایت کرده است. بر اساس آنچه که از روایت های وی برمی آید، او هرگاه توفیق حضور نزد امام علیه السلام را می یافت، به شکل های گوناگون (طرح سؤال و...) باب گفتگو را باز می کرد و با شنیدن کلمات دلنشین امام علیه السلام آن ها را حفظ و روایت می کرد.
 
−
 
 
−
شمار [[حدیث]] های او با حذف تکراری ها نزدیک به شانزده مورد است که با عنوان های (ابی جریر زکریا بن ادریس قمی، ابوجریر ادریس، ابی جریر قمی، و ابی جریر) در میان کتاب های روائی [[شیعه]] موجود است. در بین عنوان های یاد شده، عنوان «ابی جریر قمی» در سند تعداد بیشتری از روایات به چشم می خورد، همچنان که مرحوم خوئی نیز به این مطلب اشاره کرده است: «...عنوان ابوجریر قمی در سند یازده حدیث واقع گردیده است...».<ref> معجم رجال الحدیث، ج 21، ص 80 تا 82، رقم 14010.</ref>
 
−
 
 
−
روایت های اندک «زکریا بن ادریس» موضوع های متنوعی را در زمینه های [[فقه]]، عقاید و [[اخلاق]] شامل می شود. در این تعداد [[احادیث]] فقهی او ([[نماز]]، [[حج]]، [[تجارت]]، [[ازدواج]]، [[دیات]] و...) بیشتر از زمینه های دیگر است. لذا می توان نتیجه گرفت گرایش روایت های وی به مباحث فقهی متمایل بوده است. کنون با هم به تعمق در برخی روایت های نورانی ابوجریر می نشینیم:
 
−
 
 
−
'''<I>1- ثمره های استغفار:</I>'''
 
−
 
 
−
[[امام صادق]] علیه السلام فرمود: «هر کس بعد از [[نماز عصر]] هفتاد مرتبه [[استغفار]] کند، (یعنی استغفرالله ربی و اتوب الیه گوید.) گناهان پنجاه سالش آمرزیده شود، اگر گناهی نداشته باشد، خداوند پدر و مادرش را می آمرزد، اگر آن ها هم گناهی نداشتند، گناهان نزدیکان را می بخشد، و چنانچه آنان نیز نداشتند، از گناه همسایه هایش چشم می پوشد».
 
−
 
 
−
'''<I>2- هدیه خداوند به ثروتمند:</I>'''
 
−
 
 
−
[[امام باقر]] علیه السلام فرمود: «نیازمند، هدیه خداوند به ثروتمند است. اگر نیاز او را برآورد، هدیه خدا را قبول کرده است و چنانچه حاجتش را برنیاورد، پس واقعاً هدیه پروردگار - عزوجل - را رد کرده است».
 
  
−
'''<I>3- ضرورت آگاهی از دانش بازرگانی:</I>'''
+
*[[ستارگان حرم (کتاب)|ستارگان حرم]]، علی محمدی یدک، شماره ۷، صفحه ۷۴-۸۵.
  
−
[[اصبغ بن نباته]] گفت: شنیدم که حضرت [[امام علی]] علیه السلام بر بالای منبر چنین می فرمود: «ای گروه تجارت پیشگان! آگاهی و دانش، سپس تجارت، آگاهی و دانش، سپس تجارت. [[قسم]] به خدا هر آینه [[ربا]] در این امت چنان به نرمی راه می یاید که از نرم راه رفتن مورچه بر سنگ سخت، مخفیانه تر است. سوگند خود را با راستگویی مخلوط کنید،<ref> شاید مقصود از «مخلوط کردن قسم با راستی» دفع قسم و نگفتن آن، به سبب راست گفتن باشد زیرا فرد راستگو نیازی به قسم خوردن ندارد؛ به دلیل این که مردم حرف او را باور می کنند، بر خلاف دروغگو (پاورقی: تهذیب 16/8/7).</ref> (همانا) تاجر فاخر است و فاجر در آتش؛ مگر تاجری که به [[حق]] (و از روی راستی و درستی) داد و ستد کند».
+
[[رده:اصحاب امام صادق علیه السلام]]
−
 
+
[[رده:اصحاب امام کاظم علیه السلام]]
−
'''پرواز ملکوتی'''
+
[[رده:اصحاب امام رضا علیه السلام]]
−
 
+
[[رده:علمای قرن دوم]]
−
[[روح]] بلند زکریا بن ادریس در شبی که حضرت [[امام رضا]] علیه السلام برایش [[دعا]] کرد و بر او رحمت فرستاد، پس از سال ها تلاش و فعالیت در راه [[دین]] و مکتب، از کالبد تن به [[ملکوت]] پرواز کرد، و مشتاقانه به دیدار آفریدگار خود شتافت.
+
[[رده:علماء شیعه]]
−
 
+
[[رده:راویان حدیث]]
−
از زمان دقیق وفات او گزارشی در دست نیست؛ اما به احتمال زیاد در اواخر سده دوم هجرت و در شهر مقدس [[قم]] بدرود حیات گفت. مکان دفن او مقبره شیخان قم، در جوار قبر شریف پسر عمویش «زکریا بن آدم» است و کنون نیز موجود است.
+
[[رده:مدفونین در قبرستان شیخان]]
−
 
 
−
بر اساس دستور حضرت آیت الله العظمی گلپایگانی سنگ قبر او تجدید شد. ترجمه آن چه بر روی قبر آن بزرگوار نوشته شده است، به این صورت است: «صاحب این آرامگاه شریف و قبر بلندمرتبه، شیخ بزرگوار و محدث باعظمت، زکریا فرزند ادریس فرزند عبدالله اشعری قمی است، [[کنیه]] اش، ابوجریر و از راویان قابل اعتماد و استادان بزرگ [[حدیث]] بود و راوی [[احادیث]] و نشر دهنده علوم [[اهل بیت]] [[وحی]] به حساب می آمده. او امامان بزرگوار؛ حضرت [[امام صادق]]، [[امام کاظم]] و حضرت [[امام رضا]] علیهم السلام را درک کرد و همین برای فخر و فضل و شرافت او کافی است. رحمت و رضوان خداوند بر روح او باد. «الحمدلله رب العالمین».
 
−
 
 
−
==پانویس ==
 
−
<references />
 

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۶ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۰۹

این مدخل از دانشنامه هنوز نوشته نشده است.

Icon book.jpg

محتوای فعلی بخشی از کتاب ستارگان حرم است که برای اینجا مناسب بوده است.

(احتمالا تصرف اندکی صورت گرفته است)

«زکریا بن ادریس قمی» -فرزند ادریس بن عبدالله-، از علما و محدثان بزرگ شیعه در سده دوم هجری و از اصحاب و راویان امام صادق، امام کاظم و امام رضا (علیهم‌السلام) بود. اوضاع سختی که به وسیله زمامداران حکومت غاصب عباسی بر ضد شیعیان به وجود آمده بود، باعث گردید فضای جامعه آن روزگار به تیرگی گرائیده و عرصه بر پیروان مکتب تشیع تنگ گردد؛ ولی زکریا بن ادریس همانند بسیاری از شیعیان واقعی هرگز مرعوب اوضاع دشوار آن روزگار نگردید؛ بلکه با تقویت رابطه خود با اهل بیت (علیهم‌السلام) به مقابله با جریان‌های انحرافی از جمله واقفیه پرداخت.

نام کامل زکریا بن ادریس قمی
زادگاه قم
وفات قرن دوم قمری
مدفن قم، قبرستان شیخان

Line.png

شاگردان

صفوان بن یحیی، محمد بن ابی عمیر، احمد بن محمد بن ابی‌نصر بَزَنْطی،...

آثار

کتاب الحدیث،...

ولادت و خاندان

از تاریخ دقیق ولادت «ابوجریر زکریا بن ادریس قمی»، گزارشی در دست نیست؛ اما این احتمال ممکن است داده شود که چون رجال شناسان او را از یاران امام صادق علیه السلام شمرده اند، بنابراین با توجه به تاریخ شروع امامت آن حضرت (۱۱۴ ق)، زمان ولادت وی به قبل از سال ۱۱۴ قمری برمی گردد.

زکریا بن ادریس از خاندان بزرگ اشعری - که پیشگام نشر و ترویج تشیع در شهر قم بودند - شمرده می شد و نیکانش از بزرگان طایفه به حساب می آمدند و بارها مورد توجه خاص امامان معصوم علیهم السلام بودند. امام صادق علیه السلام آنگاه که «عمران بن عبدالله» عموی ابوجریر، به خدمت ایشان رسید، چنین فرمود: «هذا نجیب من قوم نُجباء»؛ این شخص فردی نیک نژاد و از طایفه نیک نژاد است.[۱]

پدرش «ادریس بن عبدالله» از راوایان موفق و عالمی پرهیزگار بود که به حضور امامان عصر خود به ویژه حضرت امام صادق علیه السلام نائل آمد و با نقل روایت از آنان، در شمار یاران و راویان قابل اعتماد ایشان جای گرفت. پسر عمویش «زکریا بن آدم» نیز از خواص یاران امام رضا علیه السلام بود که آن حضرت بارها از او تعریف و تمجید نمود.

زکریا بن ادریس در میان چنین خانواده ای، که همگی از پیروان راستین مکتب ولایت بودند، پرورش یافت و درس عشق و دلدادگی به مکتب را از ایشان، به ویژه پدر بزرگوارش، فرا گرفت.

استادان و شاگردان

زکریا بن ادریس از خزائن علوم و معارف خاندان وحی فیض های فراوانی نصیبش شد. او در پیشگاه چهار امام (امام باقر، امام صادق، امام کاظم و امام رضا علیهم السلام) زانوی دانش اندوزی بر زمین زد و از خرمن وجود مبارک ایشان خوشه های معرفت چید. وی بیشتر به محضر امام رضا علیه السلام رسید به طوری که تعداد روایات وی از آن امام (هفت مورد)، گواه این مطلب است؛ بعد از آن، از محضر امام کاظم علیه السلام پنج روایت و امام صادق علیه السلام سه و در نهایت از حضرت امام محمدباقر علیه السلام یک حدیث روایت کرد.

با توجه به منابع و روایات موجود، استادان روایی زکریا بن ادریس، همه از امامان علیهم السلام بودند؛ اما از دیگر اساتید احتمالی وی گزارشی بدست نیامده است. تنها در یک مورد از «اصبغ بن نباته» روایت نقل کرده است.[۲] البته از جزئیات حضور زکریا نزد «اصبغ» خبری در دست نیست و مرحوم محقق اردبیلی در «جامع الرواة»[۳] و مرحوم خوئی در «معجم رجال الحدیث»[۴] تنها به متن روایت او از «اصبغ بن نباته» اشاره کرده اند.

همچنین راویان و شخصیت های بزرگی نزد «زکریا بن ادریس» حاضر شده اند و با استفاده از محضر درس او به شاگردی و نقل روایت پرداختند، از جمله:

با آن که اشخاص زیادی (حدود ده نفر) از ابوجریر حدیث نقل کرده اند، روایت این سه تن - به ویژه «صفوان بن یحیی» - از وی، می تواند دلیل دیگری بر مقام و منزلت والای او به حساب آید؛ زیرا در بین دانشمندان رجال، مشهور است که: این سه بزرگوار فقط از افراد ثقه و قابل اعتماد روایت می کردند.[۱۱]

آثار و روایات

زکریا بن ادریس علاوه بر تربیت شاگردان برجسته، به گردآوری کتاب نیز روی آورد. شیخ طوسی[۱۲] و نجاشی[۱۳] تنها یک کتاب به نام او فهرست کرده اند و مرحوم آقا بزرگ تهرانی نیز در «الذریعه» با نام «کتاب الحدیث» از آن یاد کرده است.[۱۴] زکریا در این کتاب به جمع آوری و تدوین سخنان گران مایه اهل بیت علیهم السلام پرداخت؛ البته در حال حاضر اثری از آن - به صورت مستقل - بر جای نمانده است. شاید این کتاب نیز همانند بسیاری کتاب های روائی کوچک، با گذشت زمان محو شده، یا در کتاب های نزدیکتر مانند «کتب اربعه» ادغام شده است.

اما بخش مهمی از زندگانی پرثمر زکریا بن ادریس، صرف حفظ و نقل آثار و اخبار خاندان رسالت علیهم السلام شد. او در این میدان خالصانه تلاش کرد و با انعکاس احادیث و روایت های ائمه طاهرین علیهم السلام وظیفه سنگین و مقدس خود را به نیکی انجام داد.

ویژگی روایت های «ابوجریر»، نقل مستقیم و بدون واسطه از امام علیه السلام است که جز مواردی بسیار اندک، بقیه را با حضور نزد امام علیه السلام شنیده و روایت کرده است. بر اساس آنچه که از روایت های وی برمی آید، او هرگاه توفیق حضور نزد امام علیه السلام را می یافت، به شکل های گوناگون (طرح سؤال و...) باب گفتگو را باز می کرد و با شنیدن کلمات دلنشین امام علیه السلام آن ها را حفظ و روایت می کرد.

شمار حدیث های او با حذف تکراری ها نزدیک به شانزده مورد است که با عنوان های (ابی جریر زکریا بن ادریس قمی، ابوجریر ادریس، ابی جریر قمی و ابی جریر) در میان کتاب های روائی شیعه موجود است. در بین عنوان های یاد شده، عنوان «ابی جریر قمی» در سند تعداد بیشتری از روایات به چشم می خورد، همچنان که مرحوم آیت الله خوئی نیز به این مطلب اشاره کرده است: «...عنوان ابوجریر قمی در سند یازده حدیث واقع گردیده است...».[۱۵]

روایت های اندک «زکریا بن ادریس» موضوع های متنوعی را در زمینه های فقه، عقاید و اخلاق شامل می شود. در این تعداد احادیث فقهی او بیشتر از زمینه های دیگر است. لذا می توان نتیجه گرفت گرایش روایت های وی به مباحث فقهی متمایل بوده است. برخی روایات نقل شده از او در اینجا ذکر می شود:

۱- ثمره های استغفار:

امام صادق علیه السلام فرمود: «هر کس بعد از نماز عصر هفتاد مرتبه استغفار کند، گناهان پنجاه سالش آمرزیده شود، اگر گناهی نداشته باشد، خداوند پدر و مادرش را می آمرزد، اگر آنها هم گناهی نداشتند، گناهان نزدیکان را می بخشد و چنانچه آنان نیز نداشتند، از گناه همسایه هایش چشم می پوشد».

۲- هدیه خداوند به ثروتمند:

امام باقر علیه السلام فرمود: «نیازمند، هدیه خداوند به ثروتمند است. اگر نیاز او را برآورد، هدیه خدا را قبول کرده است و چنانچه حاجتش را برنیاورد، پس واقعاً هدیه پروردگار - عزوجل - را رد کرده است».

۳- ضرورت آگاهی از دانش بازرگانی:

اصبغ بن نباته گفت: شنیدم که امام علی علیه السلام بر بالای منبر چنین می فرمود: «ای گروه تجارت پیشگان! (اول) فقه و دانش، سپس تجارت؛ قسم به خدا هر آینه ربا در این امت چنان به نرمی راه می یاید که از نرم راه رفتن مورچه بر سنگ سخت، مخفیانه تر است. سوگند خود را با راستگویی مخلوط کنید،[۱۶] (همانا) تاجر فاجر است و فاجر در آتش؛ مگر تاجری که به حق (و از روی راستی و درستی) داد و ستد کند».

۴- تقییه در نماز:

در اوضاع دشواری که شیعه بودن جرم به حساب می آمد، و با توجه به این که بلند خواندن «بسم الله الرحمن الرحیم» در نماز، از نشانه های شیعه بود و باعث آزار و اذیت او از سوی دشمنان تشیع می گشت، از این رو «زکریا بن ادریس» به نزد امام کاظم علیه السلام شتافت و با طرح مسئله، کسب تکلیف نمود، حضرت علیه السلام در جواب، امر به تقیه کرد و فرمود آن را بلند نخواند: محمد بن الحسن باسناده عن ابی جریر زکریا بن ادریس القمی. قال: سألتُ اباالحسن الأول، عن الرجل یصلی بقوم یکرهون أن یجهر ببسم الله الرحمن الرحیم؟ فقال: لایَجْهَر».[۱۷]

مبارزه با جریان واقفیه

پس از شهادت امام کاظم علیه السلام برخی از مردم بر اثر دنیاخواهی، توطئه جدیدی بر ضد شیعه و ولایت امامان معصوم علیهم السلام به اجرا گذاشتند که می توانست در راستای سیاست شوم نظام منحوس عباسیان - مبنی بر نفی رهبری امامان شیعه از صحنه اجتماع - قرار گیرد. طراحان این توطئه که از شیعیان حضرت کاظم علیه السلام نیز بشمار می آمدند، چنین شایعه کردند که: امام کاظم علیه السلام نمرده است. او، همان «مهدی قائم» است که زنده است. برخی از شیعیان سست عنصر و کم مایه نیز، با شنیدن این خبر، بی هیچ تحقیق و جستجویی آن را باور کرده و به آن ها گرویدند و به این وسیله، فرقه گمراه «واقفیه» شکل گرفت.

ابوجریر شیدای ولایت بود و اوج دلدادگی خود را آن گاه که به خدمت امام رضا علیه السلام رسید، با گفتن جمله های شیوا و رسا، صادقانه آشکار ساخت. وی در محضر امام علیه السلام چنین لب به سخن گشود: «جُعِلتُ فداک، قد عرفتَ انقطاعی الی ابیک ثمّ الیک...»، جانم به قربانت! شما آگاهید که من، تنها به شما و پدر عزیزتان گرویده ام و از غیر شما بریده ام.»[۱۸]

با دقت در این جمله پرمعنا به خوبی درمی یابیم که زکریا بن ادریس در آن اوضاع آشفته که بعضی شیعه نماها امامت حضرت رضا علیه السلام را قبول نداشتند و بر امامت حضرت کاظم علیه السلام توقف کرده بودند، از روی صدق و صفا خدمت امام رضا علیه السلام رسید و خالصانه اعلام وفاداری کرد.

وی در حالی که از انحراف فرقه واقفیه به خوبی آگاه بود، به منظور مقابله با آنان، سؤال های مهمی را نیز درباره مسئله امامت و عقائد واقفیه مطرح ساخت که حضرت رضا نیز با پاسخ به آنها، خط بطلان بر افکار و اندیشه این جماعت گمراه کشید. مضمون پاسخ های حضرت را می توان در این جمله خلاصه کرد که: امام کاظم علیه السلام به شهادت رسیده است و من تنها جانشین و امام بعد از او هستم.[۱۹]

به این ترتیب ابوجریر نقش خود را در افشاگری از جماعت منحرف واقفیه به خوبی ایفا کرد و با حضور خود نزد امام رضا علیه السلام مبارزاتش را بر ضد مخالفان امامت تکمیل کرد؛ وظیفه اش را در آن اوضاع حساس به شایستگی شناخت و عملی ساخت.

در نظر عالمان

علمای رجال شیعه شخصیت والای «زکریا بن ادریس» را با واژه های پرمعنایی مانند: وَجْهٌ (بلند مرتبه)، حَسَنٌ (فردی نیکو)، مُعْتَمَدٌ (قابل اعتماد) و... به شایستگی ستوده اند. آنان هرگاه به نام این محدث ارزشمند شیعی می رسیدند، از مقام بلند وی به خوبی تجلیل می نمودند و دیدگاهشان را درباره چهره قابل اطمینان او بیان می کردند.

وفات

زکریا بن ادریس در شبی که حضرت امام رضا علیه السلام برایش دعا کرد و بر او رحمت فرستاد، پس از سال ها تلاش و فعالیت در راه دین و مکتب، به دیدار آفریدگار خود شتافت. پسرعمویش زکریا بن آدم گوید: «در شبی که آخر عمر ابوجریر بود، وقتی بر حضرت رضا علیه السلام وارد شدم، ایشان حال ابوجریر را از من پرسید و برایش طلب رحمت کرد؛ «فَسَألِنی عنه و تَرَحَّم علیه».[۲۶]

از زمان دقیق وفات او گزارشی در دست نیست؛ اما به احتمال زیاد در اواخر سده دوم هجرت و در شهر مقدس قم بدرود حیات گفت. مکان دفن او مقبره شیخان قم، در جوار قبر شریف پسر عمویش «زکریا بن آدم» است.

بر اساس دستور حضرت آیت الله گلپایگانی سنگ قبر او تجدید شد. ترجمه آن چه بر روی قبر آن بزرگوار نوشته شده است، به این صورت است: «صاحب این آرامگاه شریف و قبر بلندمرتبه، شیخ بزرگوار و محدث باعظمت، زکریا فرزند ادریس فرزند عبدالله اشعری قمی است، کنیه اش، ابوجریر و از راویان قابل اعتماد و استادان بزرگ حدیث بود و راوی احادیث و نشر دهنده علوم اهل بیت وحی به حساب می آمده. او امامان بزرگوار؛ حضرت امام صادق، امام کاظم و امام رضا علیهم السلام را درک کرد و همین برای فخر و فضل و شرافت او کافی است. رحمت و رضوان خداوند بر روح او باد. الحمدلله رب العالمین».

پانویس

  1. ↑ تنقیح المقال، ج ۲، ص ۱۸۴.
  2. ↑ الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج ۱۵، ص ۳۶۲. وی از یاران ویژه امام علی علیه السلام بود و به قول آقا بزرگ تهرانی در «الذریعه» تا بعد از یکصد هجری زنده بود.
  3. ↑ جامع الرواة، ج ۱، ص ۳۷۱.
  4. ↑ معجم رجال الحدیث، ج ۲۱، ص ۸۱.
  5. ↑ رجال شیخ طوسی، ص ۳۷۸، ۳۲۵ و ۴۰۵.
  6. ↑ همان.
  7. ↑ فهرست شیخ طوسی، ص ۱۴۲.
  8. ↑ رجال نجاشی، ص ۳۲۶، رقم ۸۸۷.
  9. ↑ همان، ص ۷۵، رقم ۱۸۰.
  10. ↑ معجم رجال الحدیث، ج ۳۶/۲ تا ۲۴۴ و ج ۲۲ ص ۶۴.
  11. ↑ کلیات فی علم الرجال، ص ۲۰۵.
  12. ↑ فهرست شیخ طوسی، ص ۷۴.
  13. ↑ رجال نجاشی، ص ۱۷۳، رقم ۴۵۷.
  14. ↑ الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج ۶، ص ۳۳۳، رقم ۱۹۱۱.
  15. ↑ معجم رجال الحدیث، ج ۲۱، ص ۸۰ تا ۸۲، رقم ۱۴۰۱۰.
  16. ↑ شاید مقصود از «مخلوط کردن قسم با راستی» دفع قسم و نگفتن آن، به سبب راست گفتن باشد زیرا فرد راستگو نیازی به قسم خوردن ندارد؛ به دلیل این که مردم حرف او را باور می کنند، بر خلاف دروغگو (پاورقی: تهذیب ۱۶/۸/۷).
  17. ↑ وسائل الشیعه، ج ۶، ص ۶۹، ح (۷۳۴۸).
  18. ↑ کافی، ج ۱، ص ۳۸۰، ح ۱.
  19. ↑ کافی، ج ۱، ص ۳۸۰، ح ۱ (عن ابی جریر القمی، قال: قلت لأبی الحسن علیه السلام جُعِلتُ فداک قد عَرَفْتَ انقطاعی الی ابیک ثم الیک، ثم حَلَفْتُ له و حق رسول الله صلی الله علیه و آله و حق فلان و فلان، حتی انتهیت الیه، بانّه لایخرج منی ما تخیرنی به الی احد من الناس و سألته عن ابیه، أحیّ هو او میت؟ فقال: قد والله مات فقلت: جعلت فداک ان شیعتک یرون ان فیه سنة اربعة انبیاء قال: قد والله الذی لا اله الّا هو هلک قلت: هلک غیبة او هلک موت؟ قال: هلک موت فقلت: لعلّک منی فی تقیة؟ فقال: سبحان الله قلت: فأوصی الیک؟ قال: نعم قلت: فأشرک معک فیها احداً؟ قال: لا، قلت: فعلیک من اخوتک امام؟ قال: لا قلت فأنت الامام؟ قال: نعم).
  20. ↑ من لایحضره الفقیه، ج ۴، ص ۴۷۱.
  21. ↑ قاموس الرجال، ج ۴، ص ۱۹۳.
  22. ↑ الاختصاص، ص ۸۵، روایت مذکور در بخش پیوند با ولایت به تفصیل آمده است.
  23. ↑ رجال نجاشی، ص ۱۷۳، رقم ۴۵۷.
  24. ↑ رجال طوسی، ص ۳۷۷، ۳۶۵، ۲۰۰ و ۳۹۶.
  25. ↑ رجال علامه حلی، ص ۷۶، رقم ۸.
  26. ↑ رجال کشی، ص ۶۱۶، رقم ۱۱۵۰.

منابع

برگرفته از «https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=زکریا_بن_ادریس&oldid=168788»
آپارات موسسه اهل البیت علیهم السلام کانال عکس نوشته قرآن و حدیث در اینستاگرام تلگرام قرآن و حدیث کانال قرآن و حدیث در ایتا
مسابقه از خطبه ۱۹۰ نهج البلاغه