عمل صالح

عملی که هیچ عیب و آفتی در آن نیست و از آثار نیک آن چیزی کاسته نشده است، «عمل صالح» نامیده می‌شود. هرجا قرآن کریم، از «عمل صالح» سخن گفته، به طور صریح و یا اشاره، ایمان به خدا را نیز مطرح کرده است. تقویت ایمان، آمرزش گناهان و محبوبیت نزد مردم، از ثمرات عمل صالح می‌باشد.

مفهوم عمل صالح

«صالح» به معنی آن چیزی که شایسته و خوب است و در آن فساد نیست؛ در «المفردات» آمده است: «الصلاح ضدّ الفساد». «عمل صالح» یعنی کاری که شایسته است و روى میزان عقل و منطق و قانون شرع باشد.

عمل صالح معمولا در زبان فارسی به «عمل نیک» و ضد «عمل بد» گفته می شود و قرآن کریم در مواردی آن را در مقابل «عمل سوء» قرار داده و از این طریق، تفسیر آن را به «عمل نیک» تایید کرده است، مثلا در سوره فصلت آیه ۴۹ چنین می‌فرماید: «هر کس کار نیک انجام دهد به سود خود و هر کس کار بد انجام دهد به زیان خود، انجام داده است.»

بسیاری از مفسران، مفهوم عمل صالح را یک مفهوم کلی و برابر با کار نیک یا خیر دانسته اند. شرباصی در «موسوعه اخلاق القرآن» آورده است: عمل صالح آنست که شایستگی پذیرفته شدن را دارد و در آن هیچ عیب یا آفتی نیست. اما به عقیده ی برخی از اندیشمندان قرآنی، عمل صالح به عمل شرعی اطلاق می شود، یعنی اعمالی که از جانب خداوند و توسط پیامبران برای مردم آورده شده است.

مرحوم آيت الله محمدتقی مصباح یزدی می گوید: «عمل صالح به این است که به هنگام عزم برای انجام یک عمل، تعقل، تفکر، تدبر، توجه به اوامر و نواهی الهی و...، كه همه مستند به عقل و وحی هستند، می‌شود. عمل صالح، عمل به خیر و مصلحت است. یعنی عمل حکیمانه، لازم، خیر و مفیدی که با اخلاص و به جا انجام شود. نه این که یک کار با شکل فیزیکی خاصی عمل صالح باشد».

قرآن در آیه «... كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ ۚ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ»؛... در نامه اعمال آنان «عمل صالح» نوشته می‌شود، خدا اعمال «نیکو کاران» را ضایع نمی‌کند. انجام دهندگان «عمل صالح» را «محسنین» خوانده است. بنابراین در هر جایی که قرآن این لفظ و یا ماده آن (حسنه) را به کار برده است، آن مورد، عمل صالح خواهد بود. بنابراین هر «حسنه‌ای»، «عمل صالح» است و تمام افراد محسن و نیکوکار، به پا دارندگان «عمل صالح» نیز می‌باشند و در این مورد، تفاوتی میان اعمال فردی و اجتماعی نیست.

رابطه عمل صالح و ایمان به خدا

به فرموده امام علی علیه السلام، ايمان روشن ترين راه ها و نورانى ترين چراغ هاست؛ با ايمان مى توان به اعمال صالح راه برد، و با اعمال صالح به ايمان مى توان دسترسى پيدا كرد.

قرآن کریم در بسیاری از موارد «عمل صالح» را همراه ایمان یادآور شده و از این طریق ریشه این شجره پربار را معرفی کرده و یادآور شده است که عمل صالح در صورتی پذیرفته می‌شود که درخت عمل از آب زلال ایمان به «الله» سیراب گردد، از جمله:

• آن کس که به خدا و سرای دیگر ایمان بیاورد و عمل نیک انجامد دهد... .
• هر کس از زن و مرد عمل نیک انجام دهد در حالی که او (به خدا) ایمان دارد... .
• هر کس به ملاقات پروردگار خود امیدمند است، حتماً عمل نیک انجام دهد.
• هر کس کفر ورزد بر ضرر او است، هر کس عمل صالح انجام دهد برای خود ذخیره می‌کند.

تعبیر «عمل صالح» هشتاد و هفت بار به صورت‌های گوناگون مانند «العمل الصالح»، «عمل صالحا»، «عملوا الصالحات»، «یعملون الصالحات» و نظایر اینها در قرآن وارد شده است و این خود می‌رساند که عنایت اسلام به مساله «عمل صالح» کمتر از عنایت آن بر «ایمان» نیست، و ایمان بدون «عمل» و انجام مسئولیت، بسان درخت بی بر است که فقط به درد سوختن می‌خورد نه برای تربیت و پرورش. آری نه تنها چنین است، بلکه عمل صالح نسبت به ایمان، به منزله تنه و شاخه به ریشه آن است، که هر یک در دیگری اثر متقابل دارد و وجود هر یک مایه تکامل دیگری است و آسیب پذیری یکی موجب آسایش پذیری دیگری نیز هست.

اما چرا باید «عمل صالح» از انگیزه ایمان به خدا، سرچشمه گیرد و بدون چنین انگیزه در پیشگاه خدا فاقد ارزش است. در این مورد می‌توان دو نکته را یادآور شد:

• تکامل روحی انسان: هدف از انجام عمل صالح بالا بردن معنویت و تکامل روحی انسان است و تکامل روحی در صورتی تحقق می‌پذیرد که عمل از هر نوع «خودخواهی» و «سودجویی» پیراسته گردد، و عشق به خدا و عشق به کسب رضایت او، انگیزه انسان شود. در این صورت است که «نفسانیت» نابود می‌گردد و عشق به کمال مطلق، سراسر روح انسان را فرا می‌گردد و تکامل، تحقق می‌پذیرد. ولی اگر فاعل از چنین انگیزه‌ای فارغ باشد، طبعا، «خود محوری» به میان آمده و «خودخواهی» جانشین همه چیز می‌گردد و چنین انسانی می تواند مصدر شرّ و فتنه باشد.

• تکامل فعل انسان: عمل صالحی که از روح پاکی به نام «ایمان به خدا» صورت پذیرد نه تنها مایه تکامل روح و روان فاعل است، بلکه مایه کمال خود «فعل» نیز می‌باشد زیرا کسی که کاری را برای خدا انجام می‌دهد، به حکم اینکه او از درون و برون آگاه او است و به حکم این که انسان به امید پاداش‌های او تلاش می‌کند، به جای ظاهر سازی، در اتقان عمل و استواری کار، می‌کوشد و چون پاداش‌های الهی را تخلف ناپذیر می‌داند، در استمرار و بقاء عمل می‌کوشد؛ در حالی که اگر انگیزه، سودجویی و تظاهر در کار باشد، به ظاهر سازی اکتفاء کرده و کار را تا آنجا ادامه می‌دهد که به هدف مادی خود برسد و پس از تحصیل مقصود، با هر نوع عمل صالح وداع می‌نماید.

نتایج عمل صالح

قرآن کریم درباره ثمرات و نتایج «عمل صالح» در دو مرحله سخن می‌گوید، که یکی مربوط به سرای جاودان و دیگری مربوط به این جهان مادی است.

الف. نتایج اخروی عمل صالح

از نظر نخست، یادآور می‌شود که تمام کارهای نیک به صورت سرمایه‌های جاودان درآمده و ذخیره می‌گردد چنان که می‌فرماید: هر کس عمل نیک انجام دهد برای خود ذخیره می‌سازد. قرآن در بیان تاثیر عمل صالحی که از ایمان به خدا سرچشمه گیرد در نیک فرجامی و حیات اخروی، در آیاتی می‌فرماید:

• هر کس کار نیک انجام دهد برای او نزد پروردگار خود پاداش است.
• کسی که کار نیک انجام دهد برای او ترسی نیست.
• کسی که کار نیک انجام دهد برای او پاداش نیک است.
• کسانی که کار نیک انجام دهند آنان وارد بهشت می‌شوند.
• هر کس کار نیک انجام دهد از رستگاران خواهد بود.

ب. نتایج دنیوی عمل صالح

برخی نتایج دنیوی «عمل صالح» که قرآن از آنها در آیات مختلف یاد کرده و یا روی آنها تکیه کرده چنین است:

• تقویت ایمان با عمل صالح: قرآن درباره تاثیر عمل صالح در اوج گیری ایمان و ریشه و تقویت آن چنین می‌فرماید: آن کس که عزت بخواهد، عزت همگی از آن خدا است، کلمه پاکیزه (اعتقاد صحیح) به سوی خدا بالا می‌رود، و عمل صالح آن را بالا می‌برد. هرگاه عمل نیز عقیده را تصدیق کند و ایمان مبدء آثاری به نام عمل گردد، اعتقاد راسخ تر گشته و درخشندگی خاصی پیدا می‌کند. تاثیر عمل صالح در ایمان به این است که به آن رسوخ و نفوذ و قدرت و توان می‌بخشد. شکی نیست که ایمان خود راهنما و راه گشا است و اگر با عمل صالح توام گردد، هدایت آن افزایش می‌یابد.

• عمل صالح و زندگی پاکیزه: مقصود از زندگی پاکیزه، آن نوع از زندگی است که در آن مفاهیم انسانی زنده گردد، صلح و صفا، محبت و دوستی، همدردی و همکاری، آرامش و امن حکمفرما باشد، بشر از قید انحصار طلبی، «خودمحوری» و ستم کاری بیرون آید و جامعه در سایه ایمان به خدا از بسیاری از تعدیات مصون بماند. اگر زندگی پاکیزه همین است، یک چنین زندگی، در سایه ایمان به خدا و عمل صالح صورت می‌پذیرد زیرا در پرتو «عمل صالح» محبت و دوستی، صفا و صلح به جامعه باز می‌گردد و افراد جامعه بسان اعضاء یک تن، به هم یاری یکدیگر می‌شتابند. قرآن در این باره می‌فرماید: هر کس عمل نیک انجام دهد در حالی که مؤمن است، خواه مرد باشد یا زن، به او حیات پاکیزه می‌بخشیم و پاداش آنها را به بهترین اعمال که انجام می‌دهند، می‌دهیم. قرآن در آیه دیگر از این حیات پاکیزه به «امن» و آرامش تعبیر آورده است و آرامش فردی و اجتماعی را در سایه ایمان و عمل صالح می‌داند آنجا که می‌فرماید: آنان که ایمان آورده و ایمان خود را با تعدی و ستم آلوده نکرده‌اند برای آنان زندگی توام با امن و آرامش است.

• محبوبیت در دل مردم: یکی از نتایج مؤثر عمل صالح که بعد اجتماعی آن، در خدمات و تعاون عمومی مجسم می‌گردد، توجه عواطف انسان و علائق قلبی مردم به آن گروه از افراد است که در خدمت جامعه بوده و برای آنان کار صورت می‌دهند. هیچ کس نمی‌تواند این حقیقت را انکار کند که نتیجه مستقیم خدمت خالصانه به جامعه، جلب عواطف و رسوخ در قلوب می‌باشد. قرآن به این گوشه از نتایج عمل صالح اشاره کرده می‌فرماید: «انّ الذین آمنوا و عملوا الصالحات سیجعلُ لهم الرحمن وُدّا»؛ آنان که ایمان آورده و عمل نیک انجام داده‌اند، برای آنان (در قلوب انسان‌ها) مهر و محبت، پدید می‌آوریم.

• مایه آمرزش گناهان: ایمان و عمل صالح که بر روال فطرت انسان می‌باشند، طبعا سعادت آفرین بوده و اگر هم موانعی بر سر راه سعادت به نام «سیئه» و «گناه» وجود داشته باشد به وسیله این دو، مستور یا بخشوده می‌شوند. قرآن در آیاتی به این مطلب تصریح کرده و می‌فرماید: آنان که ایمان آورده‌اند و عمل نیک انجام داده‌اند، و بر آنچه که بر محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌) نازل شده در حالی که آیین حق از جانب خدا است، ایمان آورده‌اند گناهان آنان را بخشوده و حال آنان را اصلاح کرده است (و به هدف آفرینش که سعادت دو جهان است هدایت کرده است). ایمان و عمل صالح نه تنها، مایه «تکفیر» و مغفرت گناهان می‌شود، بلکه اکسیری است که گناه و نافرمانی را به اطاعت تبدیل می‌سازد، آنجا که می‌فرماید: «مگر آنان که توبه کنند و ایمان بیاورند و عمل نیک انجام دهند، آنان گروهی هستند که خداوند، کار بد آنها را به نیکی تبدیل می‌کند و خداوند آمرزنده و مهربان است.»

منابع

• "بررسی حوزه معنایی عمل صالح در قرآن"، حسین خوشدل مفرد، پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کریم، شماره ۴، پاییز ۱۳۸۸.
• منشور جاوید، جعفر سبحانی، ج۳، ص۳۱۵، (با تلخیص).
• "عمل صالح در قرآن"، سایت اندیشه قم.
• "مراد از عمل صالح چیست؟" تالارگفتگوی قرآن پویان.

قرآن
متن و ترجمه قرآن
اوصاف قرآن	(اسامی و صفات قرآن، اعجاز قرآن، عدم تحریف در قرآن)
اجزاء قرآن	آیه، سوره، جزء، حزب، حروف مقطعه
ترجمه و تفسیر قرآن	تاریخ تفسیر، روشهای تفسیری قرآن، سیاق آیات، اسرائیلیات، تاویل، فهرست تفاسیر شیعه، فهرست تفاسیر اهل سنت، ترجمه های قرآن
علوم قرآنی	تاریخ قرآن: نزول قرآن، جمع قرآن، شان نزول، کاتبان وحی، قراء سبعه
	دلالت الفاظ قرآن: عام و خاص، مجمل و مبین، مطلق و مقید، محکم و متشابه، مفهوم و منطوق، نص و ظاهر، ناسخ و منسوخ
تلاوت قرآن	تجوید، آداب قرائت قرآن، تدبر در قرآن
رده ها: سوره های قرآن * آیات قرآن * واژگان قرآنی * شخصیت های قرآنی * قصه های قرآنی * علوم قرآنی * معارف قرآن