علی امام البررة (کتاب)
کتاب «علیٌّ إمام البَررة» اثر سید ابوالقاسم خویی (م، ۱۴۱۳ ق)، مشتمل بر مجموعه اشعاری است در قالب ارجوزه و بحر مسدّس، که در بیان فضایل و مدح امام علی (علیهالسلام) سروده شده و با شرح و حاشیه سید محمدمهدی موسوی خرسان، عرضه گردیده است.
 | |
| نویسنده | سید ابوالقاسم خویی |
| موضوع | فضایل امام علی علیهالسلام |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۳ |
| شارح | سید محمدمهدی خرسان |
|
| |
محتویات
مؤلف
آیت الله سید ابوالقاسم موسوی خوئی (۱۳۱۷-۱۴۱۳ ق)، مفسر، فقیه، رجالی و مرجع تقلید شیعه و از شاگردان علمای بزرگی چون شیخ الشریعه اصفهانی، آقا ضیاءالدین عراقی، شیخ محمدحسین نائینی و شیخ محمدجواد بلاغی است.
آیت الله خویی خدمات ارزشمندی در جهت گسترش اسلام و احداث مراکز مهم اسلامی و تبلیغی در نقاط مختلف جهان در کارنامه خود داشت. او از اساتید سرشناس حوزه علمیه نجف بود و شاگردان برجسته ای از جمله سید محمدباقر صدر و میرزا جواد تبریزی را تربیت نمود.
از ایشان آثار علمی ارزشمندی به یادگار مانده است، از جمله: البیان فی تفسیر القرآن، معجم رجال الحدیث، محاضرات فى اصول الفقه، التنقیح فی شرح العروة الوثقی، مستند العروة الوثقى و مصباح الاصول.
معرفی کتاب
این ارجوزه[۱] از آخرین آثار مکتوب سید ابوالقاسم خویی است که سرودن آن در سال ۱۴۱۰ق. پایان یافته و از همان زمان، کار علمی بر روی ارجوزه آغاز شده و تا چند ساعت قبل از رحلت مؤلف، ادامه داشته است.[۲]
ناظم ارجوزه در پایان اثر خود تأکید کرده است که شاعر نیست و تنها علاقه به خاندان اهل البیت علیهم السلام او را به سرودن این ابیات وا داشته است.[۳]
شارح در مقدمه خود، به تشریح اقدامات انجام شده پیرامون شرح این ارجوزه پرداخته و به این نکته اشاره کرده است که: آیتالله خویی چند نسخه از این ارجوزه را میان فضلا تقسیم کرده که حواشی بر آن نوشتهاند، اما شرح آن، در سطح مطلوب نبوده و رضایت او را جلب نکرده، از اینرو، نسخهای را نزد آیتالله سید محمدمهدی خرسان فرستاده و از ایشان خواستهاند بر اساس منابع مورد قبول تمام فرقههای اسلامی، مستندهای ارجوزه نقل شود تا حجت بر همگان تمام گردد. شارح نیز عرضه داشت که نقل نام مصادر بدون توضیح مطلب، همه خوانندگان را سود نمیبخشد و ابیاتی مانند این دو بیت زیر را مثال آورده است که:
نبیّنا للکون کان غایه *** من مبدأ یسری إلی النهایه
سیئة بغضک ما أفظعها *** و لیس یُجدی الحسنات معها
و نیز موارد دیگر که موضوع آن احادیث مختلف است، مانند حدیث ثقلین و حدیث منزلت که پیامبر(ص) بارها بیان میداشت تا مردم فراموش نکنند و ضایع نسازند. همچنین مواردی را یادآور شده که میتوان شعر استاد را به عبارت فصیحتر بیان کرد. مرحوم خویی نیز این امر را پسندیده و به رعایت آن در این شرح، سفارش فرمودهاند.[۴]
از جمله ویژگیهای این اثر آن است که شارح، تا پیش از وفات نویسنده، مطالب را خدمت ایشان برده و راهنماییهای وی، استفاده کرده است.[۵]
محتوای کتاب
کتاب با دو مقدمه از شارح -سید محمدمهدی موسوی خرسان- و آیتالله سید علی بهشتی آغاز و مطالب در سه جلد، تنظیم شده است.
مجموعه حاضر، شامل ۱۶۶ بیت در بیان فضایل و مناقب و دلایل امامت امیرمؤمنان(ع) است. ناظم پس از حمد و ستایش خدای تعالی، به ترتیب فضایل و مناقب و دلایل امامت آن حضرت(ع) را در قالب ارجوزه در بحر مسدّس سروده است. در این ابیات، قوافی و ردیف به خوبی مراعات شده است.[۶]
این ارجوزه دورهای کامل از حوادث مختلف زندگانی حضرت علی(ع) را در خود جای داده و در آن به احادیث مختلف نبوی اشاره شده است. شارح پس از اینکه به احادیث مربوط به هر یک از مصرعها و ابیات ارجوزه اشاره نموده، به تشریح وقایعی که آن احادیث بدان مناسبتها صادر شده پرداخته و مصادر احادیث را از کتب مختلف شیعه و سنی استخراج نموده است.[۷]
این ارجوزه، از نوع رجز سالم مسدس میباشد بر وزن (مستفعلن مستفعلن مستفعلن) که نمونه بسیار مشهور آن، «الفیه» ابن مالک در نحو است. به احتمال بسیار، مرحوم آیت الله خویی در انتخاب وزن ارجوزه، نظر به الفیه ابنمالک داشته و حتی در صلوات بر پیامبر(ص) به بیت او نظر داشته است. ابن مالک میگوید:
مصلّیا علی النبی المصطفی *** و آله المستکملین الشرفا
و مرحوم خویی چنین میگوید:
مُصلیّا علی النّبی المؤتمن *** و آله المطهّرین مِن دَرَن»[۸]
موضوعات مطرح شده در این ارجوزه به همراه شماره ابیات، چنین است:
- بیت ۱ تا ۷: مقدمه ارجوزه.
- بیت ۸: برتری خاتم النبیین(ص) بر تمام پیامبران و برتری قرآن بر تمام کتابهای آسمانی.
- بیت ۹ و ۱۰: برتری امت اسلام بر تمام امتها.
- بیت ۱۱ و ۱۲: پیامبر خاتم(ص)، علت ایجاد آفرینش و برترین آفریدگان.
- بیت ۱۳: برتری معجزات پیامبر(ص) و شهرت گسترده آن و خاتمیت پیامبر اسلام.
- بیت ۱۴ تا ۲۵: حدیث یوم الدار (آغاز دعوت).
- بیت ۲۶ و ۲۷: حدیث «لایحبّ علیّا إلاّ مؤمن و لا یبغضه إلاّ منافق».
- بیت ۲۸ و ۲۹: حدیث «یا علیّ ما عرف اللّه إلاّ أنا و أنت».
- بیت ۳۰: امام علی(ع) وزیر و حجت پیامبر بر امت.
- بیت ۳۱: حدیث «أنا و علیّ من شجرة واحدة».
- بیت ۳۲ و ۳۳: خلقت نوری پیامبر(ص) و امیرالمؤمنین(ع).
- بیت ۳۴: پیامبر(ص) و علی(ع) برگزیده خدا از میان خلایق.
- بیت ۳۵: علی(ع) قسمتکننده بهشت و دوزخ.
- بیت ۳۶ تا ۳۸: سؤال از مردم در قیامت در مورد ولایت.
- بیت ۳۹ و ۴۰: علی(ع) و شیعه او رستگارند.
- بیت ۴۱: آزار علی(ع)، آزار و اذیت پیامبر(ع) است.
- بیت ۴۲: علی(ع) فاروق امت، وارث و اجراکننده وصیت پیامبر(ص) است.
- بیت ۴۳ و ۴۴: علی(ع) یعسوب دین و امام پرهیزکاران که با دشمنی او، هیچ حسنهای نفع نمیرساند.
- بیت ۴۵: سبّ علی(ع) سبّ پیامبر(ص) است.
- بیت ۴۶: علی(ع) همواره همراه با قرآن.
- بیت ۴۷: علی(ع) ساقی کوثر.
- بیت ۴۸: لواء الحمد در روز قیامت در دستان اوست.
- بیت ۴۹: علی(ع) امت را به بهشت رهنمون میشود.
- بیت ۵۰ و ۵۱: علی(ع) میزان اعمال.
- بیت ۵۲: علی(ع) مولود کعبه.
- بیت ۵۳: ابلاغ سوره برائت به مشرکان توسط علی(ع).
- بیت ۵۴: بتشکستن در خانه کعبه.
- بیت ۵۵: پیامبر(ص) و علی(ع) پدران امت هستند.
- بیت ۵۶: علم کتاب، نزد علی(ع) است.
- بیت ۵۷: حدیث «أقضاکم علیّ».
- بیت ۵۸ تا ۷۲: حدیث غدیر.
- بیت ۷۳ و ۷۴: حدیث مؤاخاة (برادری با پیامبر).
- بیت ۷۵ تا ۷۸: حدیث منزلت.
- بیت ۷۹: برترین آفریده بعد از پیامبر(ص).
- بیت ۸۰ تا ۸۳: حدیث ثقلین.
- بیت ۸۴ و ۸۵: اهلبیت(ع) حجتهای خدا و ارکان هدایت.
- بیت ۸۶ تا ۹۰: حدیث سفینه.
- بیت ۹۱: علی(ع) محور حق.
- بیت ۹۲: آیه ولایت و بخشیدن انگشتری به سائل.
- بیت ۹۳ و ۹۴: آیه تطهیر و حدیث کساء.
- بیت ۹۵: خلقت پیامبر(ص) و علی(ع) از یک نور.
- بیت ۹۶: علی(ع) نخستین مسلمان و «لا فتی إلاّ علیّ».
- بیت ۹۷: ماجرای مباهله.
- بیت ۹۸: امیرالمؤمنین(ع) در غزوه احزاب.
- بیت ۹۹ تا ۱۰۱: حدیث سدّ الابواب.
- بیت ۱۰۲ و ۱۰۳: حدیث «علیّ منّی و أنا منه».
- بیت ۱۰۴: حدیث مدینة العلم.
- بیت ۱۰۵: آزار و اذیت علی(ع) آزار پیامبر(ص) است.
- بیت ۱۰۶ و ۱۰۷: ازدواج حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س).
- بیت ۱۰۸ و ۱۰۹: حضرت فاطمه(س) برترین بانوان جهان.
- بیت ۱۰۱: امام حسن(ع) و امام حسین(ع) سرور جوانان بهشت.
- بیت ۱۱۱: حدیث طیر مشویّ (مرغ بریان).
- بین ۱۱۲: حدیث سطل و آب.
- بیت ۱۱۳: حدیث ردّ الشّمس.
- بیت ۱۱۴ تا ۱۲۰: امیرالمؤمنین(ع) در غزوه بدر، غزوه احد، غزوه احزاب و دیگر غزوات مانند غزوه حنین و فتح مکه.
- بیت ۱۲۱: علم امیرالمؤمنین(ع).
- بیت ۱۲۲ تا ۱۳۰: رویداد لیلة المبیت.
- بیت ۱۳۱ و ۱۳۲: حدیث خلفای اثنا عشر.
- بیت ۱۳۳ تا ۱۳۹: کثرت فضایل امیرالمؤمنین(ع).
- بیت ۱۴۰ تا ۱۴۴: علی(ع) وصی پیامبر(ص).
- بیت ۱۴۵ تا ۱۵۳: پیامدهای انکار نصوص امامت توسط امت.
- بیت ۱۵۴ تا ۱۵۹: پایان ارجوزه.
- بیت ۱۶۰ تا ۱۶۶: تاریخ اتمام ارجوزه[۹]
پاورقیهای کتاب توسط شارح نوشته شده و در آنها علاوه بر ذکر منابع[۱۰]، به بررسی اسناد روایات متن از حیث صحت و ضعف پرداخته شده است.[۱۱]
پانویس
منابع
- ارجوزه در فضایل امیرالمؤمنین(ع)، سید ابوالقاسم خویی، ترجمه سید مرتضی موسوی گرمارودی، مجله سفینه، شماره ۱۳، زمستان ۱۳۸۵.
- پیامبر و اهلبیت(ع)، مجله کتابهای اسلامی، شماره ۱۸، پاییز ۱۳۸۳.
- تازه های نشر، مهدی سلیمانی آشتیانی، مجله علوم حدیث، شماره ۲۸، تابستان ۱۳۸۲.
