شیخ حر عاملی
«محمد بن حسن حُرّ عاملی» معروف به «شیخ حُر عاملی» (۱۱۰۴-۱۰۳۳ ق)، محدث، رجالی، متکلم و فقیه نامدار شیعه در قرن ۱۱ هجری و از شاگردان آقا حسین خوانساری است. وی صاحب آثار مهمی در فقه، حدیث، رجال، کلام و عقاید تألیف نمود، از جمله «وسائل الشیعه»، که یکی از ارزشمندترین کتب جوامع روایی متأخر شیعه میباشد و همچنان مرجع استنباط علما و مجتهدان است. شیخ حُر در فقه مسلک اخباریان را داشت، ولی اخباری معتدل بود.
| |
| نام کامل | محمد بن حسن حُرّ عاملی |
| زادروز | ۱۰۳۳ قمری |
| زادگاه | جبل عامل، لبنان |
| وفات | ۱۱۰۴ قمری |
| مدفن | مشهد |
|
| |
| اساتید |
فیض کاشانی، سید هاشم بحرانی، آقا حسین خوانساری، ملا محمدطاهر قمی، علامه مجلسی، زینالدین بن محمد عاملی... |
| شاگردان |
سید محمد موسوی عاملی، سید محمد حسینی اعرجی، سید نورالدین جزایری، ملا محمدصالح قزوینی،... |
| آثار |
وسائل الشیعة، الجواهر السنیّه، الفصول المهمة، اثبات الهداة، صحیفه ثانیه، الفوائد الطوسیه، امل الآمل،... |
محتویات
ولادت و خاندان
"محمد بن حسن بن علی بن حسین عاملی مشغری" در روز جمعه هشت رجب ۱۰۳۳ ق. در روستای «مشغره» از توابع "جَبَع" چشم به جهان گشود. "جبع" یکی از مراکز مهم "جبل عامل" در جنوب "لبنان" است. صاحب «اعیان الشیعه» درباره این منطقه مینویسد: «جبع یکی از مراکز مهم جبل عامل است که شخصیت های ارزندهای همچون شیخ بهایی و شهید ثانی، تحویل جامعه اسلامی داده است».[۱]
دیاری که شیخ حُرّ عاملی در آن چشم به جهان گشود، یکی از سرزمین های معروف تشیع و عالم پرور است که تشیع آن ریشه در تبعید ابوذر دارد. شیخ حُرّ عاملی در «امل الآمل» خود در این باره مینویسد: «هنگامی که در زمان عثمان ابوذر به شام تبعید شد و مدتی در آن جا ماند، گروه زیادی در آن سامان شیعه شدند. سپس معاویه او را به روستاها تبعید کرد و او به جبل عامل آمد و از آن روز مردم آنجا به تشیع رو آوردند».[۲]
خاندان "شیخ حر عاملی" با ۳۴ واسطه به "حر بن یزید ریاحی" میرسد. پدرش "شیخ حسن بن علی عاملی" است که مردی دانشمند بود. شیخ حُرّ درباره ویژگی های پدر عالم خود مینویسد: «او دانشمندی فاضل و زبردست و ماهر و شایسته و ادیب و فقیه و مورد اعتماد بود. وی حافظ قرآن و آشنا به رشتههای علوم عربی و فقه و ادب بود. مردم در مسائل فقهی به ویژه مسائل ارث به او مراجعه میکردند.»[۳]
همچنین مادر شیخ حُر، اهل زهد و تقوا بود، بلکه در زمره ادیبان و فاضلان زمان خود و دارای مرتبه بلندی بود. آیت الله سید شهاب الدین مرعشی در «سجع البلابل» درباره خانواده مادر شیخ حر مینویسد: «مادر بزرگوار حُرّ عاملی دختر علامه شیخ عبدالسلام فرزند حُرّ است که دختری فاضل و ادیب بود.»
شیخ حُرّ عاملی درباره پدربزرگ مادری خود مینویسد: «او دانشمندی عظیم الشأن و بلندپایه و زاهدی عابد و پارسا و فقیهی حدیث دان و مورد اعتماد بود که زهد و عبادت هیچ کس به او نمیرسد. او در فقه و ادبیات عرب استادی زبردست بود».[۴]
شیخ حُرّ همچنین درباره پدربزرگ پدری خود مینویسد: «او عالمی فاضل و عابدی ستوده کردار و عظیم الشأن و شاعر کارآزموده و ادیب بود. تحصیلاتش نزد شیخ حسن (صاحب معالم) و سید محمد (صاحب مدارک) و دیگر استادانش صورت گرفت... نویسندگان ریاض العلماء و روضات الجنات، نجوم السماء و دیگر فرهنگهای رجال از او تجلیل کرده و نوشتهاند که بر اثر مسمومیت شهید شد.»[۵]
تحصیلات و استادان
آیت الله مرعشی نجفی نام علماء و دانشمندانی که شیخ حُرّ عاملی در محضر آنان کسب فیض نموده یا مفتخر به گرفتن اجازه نقل روایت شده است را در مقدمه کتاب «اثبات الهداه» ذکر کرده است، که برخی از ایشان عبارتند از:
- شیخ حسن حر عاملی (پدر بزرگوارش) که در محضر او درس خوانده و از او روایت نقل کرده است.
- شیح محمد حُرّ (عموی او) علاوه بر درس فراگیری، از او روایت نقل میکند.
- شیخ عبدالسلام (جد مادری).
- شیخ علی فرزند محمود مشغری عاملی.
- شیخ زین الدین بن محمد، نوۀ حسن بن زین الدین عاملی.
- شیخ حسین فرزند حسن بن ظهیرالدین عاملی ظهیری.
- سید حسن حسینی عاملی.
- شیخ عبدالله فوشی حُرّ.
- علامه مجلسی؛ شیخ حُرّ در موارد زیادی در کتاب امل الآمل تصریح کرده که از مرحوم مجلسی حدیث نقل کرده است.
- فیض کاشانی؛ که زینت فقهای حدیث شناس و الگوی سالکان است. تصریح به نام وی را به خط برخی از شاگردان او دیدهام.
- ملا محمدطاهر شیرازی قمی، نویسنده کتاب های مشهور مثل «حجة الاسلام در شرح تهذیب الاحکام» و «حکمه العارفین» و «فوائد الدینیه در حکماء صوفیه». شیخ حر به شاگردی نزد این استاد در کتاب امل الآمل تصریح کرده است.
- شیخ علی، مؤلف «الدر المنثور» از نوادگان شهید ثانی.
- سید علی بن علی موسی عاملی.
- آقا حسین خوانساری، شارح کتاب الدروس الشرعیة.
- سید هاشم بحرانی، صاحب تفسیر البرهان.
- ملا محمد کاشانی، مقیم قم.
تدریس و شاگردان
شیخ حر عاملی در تدریس و تربیت شاگردان از مردان موفق زمان خود بشمار میرفت. محل تدریس او در مشهد مقدس، صحن حضرت ثامن الائمه بود. گرچه به درستی از عدد شاگردان شیخ اطلاعی در دست نیست، از مکان و گفتار هم عصران او این چنین به نظر میآید که درسش یکی از باشکوهترین کلاسهای درس در آن عصر بوده است. از شمار بسیار شاگردان و آنان که از شیخ حر روایت نقل کردهاند، میتوان به افراد ذیل اشاره کرد:
- شیخ مصطفی حویزی، فرزند عبدالواحد بن سیار حویزی
- شیخ محمدرضا و شیخ حسن، دو فرزندش
- سید محمد حسینی اعرجی، فرزند محمدباقر
- سید محمد بن محمد بدیع رضوی
- مولا محمد فاضل مشهدی فرزند محمدمهدی
- سید محمد موسوی عاملی، فرزند علی بن محیی الدین
- مولا محمدصالح بن محمدباقر قزوینی (مشهور به روغنی)
- مولا محمدتقی عبدالوهاب استرآبادی مشهدی (متوفی ۱۰۵۸ هـ.ق)
- مولا محمدتقی دهخوار قانی قزوینی
- سید محمد بن احمد حسینی گیلانی
- مولا حسن بن محمدطاهر قزوینی طالقانی
- سید نورالدین جزایری (متوفی ۱۱۵۸ هـ.ق)
- مولا محمدصالح هروی محدث
- حاج محمود میمندی
- شیخ محمود بن عبدالسلام المَعْنی[۶]
- شیخ ابوالحسن بن محمد نباطی عاملی
آثار و تألیفات
شیخ حُرّ عاملی اهل تتبع، تحقیق و نگارش بود و دهها کتاب ارزشمند را به جامعه شیعی تحویل داد. نکتهای که در بیشتر آثار شیخ حُرّ دیده میشود تقسیم بندی فصل ها و بخش های آنهاست که به عدد اهل بیت یا ائمه اطهار علیهم السلام به چهارده یا دوازده قسمت فصل بندی و تقسیم نموده است. این امر نشان از علاقه او حتی به عددی است که یادآور وجود آن بزرگواران است.
- وسائل الشیعه: اما کتابی که شیخ حُرّ را با آن و آن را با شیخ حُرّ میشناسیم کتاب گران سنگ «وسائل الشیعه» است. این اثر یکی از کتاب های مرجع در زمینه احادیث اهل بیت است که از اعتبار خاصی در میان کتاب های حدیثی برخوردار است. در این کتاب، نویسنده روش خاص خود را بکار برده و احادیث فقهی که فقها در استنباط احکام شرعی بدان نیازمندند و بر آن ها تکیه میزنند جمعآوری کرده است و شمار آنان به بیست هزار حدیث میرسد که شیخ حر از مصادر و کتب معتبر شیعه چون اصول کافی، من لایحضره الفقیه، استبصار، تهذیب و کتب دیگر که شمار آن ها به هفتاد منبع و مأخذ میرسد جمعآورده است.
- الفصول المهمه فی اصول الائمه: دربردارنده قواعد کلی که از ائمه اطهار علیهم السلام درباره اصول دین و فروع دین و طب و اصول فقه و غیره وارد شده و بیش از هزار باب است و به چاپ رسیده است.
- الجواهر السنیّه: شیخ حُرّ عاملی در نخستین گام و در اولین تجربه نگارشی به جمعآوری احادیث قدسی که همان کلام خداوند متعال است، میپردازد و چند سالی را در تدوین این احادیث به صورت کتابی مستقل میکوشد. او در تنظیم این اثر گرانبها نخست به قول پروردگار پیرامون انبیاء ـ از حضرت آدم علیه السلام تا خاتم مرسلین صلی الله علیه و آله ـ و سپس احادیث مربوط به ائمه اطهار رو میکند و در خاتمه کتاب را با احادیث اخلاقی (در تاریخ ۱۰۵۶)[۷]
- صحیفه ثانیه: شیخ حُرّ عاملی در مقدمه این کتاب مینویسد: «صحیفه سجادیه کامل که قمستی از دعاهای امام زین العابدین علیه السلام را دربردارد به مهمات دین و دنیا مربوط است. من به خاطر علاقهای که برای جمع و ترکیب این دعاهای پراکنده و متفرق داشتم، در صحیفه ثانیه سایر دعاهای آن حضرت را که علمای بزرگوار نقل کردهاند، گرد آوردم. پس بر شما باد که این صحیفه شریف را با اولی همراه داشته، آنها را تلاوت کنی.»[۸] «محدث جزایری در اول شرح ملحقات صحیفه مینویسد باید جواهر السنیّه را (برادر قرآن) و صحیفه ثانیه را (خواهر قرآن) نام نهاد.»[۹]
- الایقاظ من الهجعة برهان علی الرجعة: شیخ حر در امل الآمل میگوید: «این کتاب حاوی بیش از ششصد حدیث و شصت و چهار آیه و ادله بسیاری از قدما و متأخرین و جواب شبهات در این موضوع است.» شیخ حُرّ در سال ۱۰۷۵ نگارش این کتاب را به اتمام رساند.[۱۰]
- خلق الکافر: شیخ آقا بزرگ تهرانی مینویسد: «... (مؤلف در این کتاب) آن چه در زمینه خلقت کافر به ذهنش رسیده است به رشته تحریر درآورده است... در آن به ذکر احادیثی پرداخته است که نهی از بحث در قضا و قدر و امر به تکلم در مسأله بداء شده است.»[۱۱]
- الفوائد الطوسیه: شیخ حر در مقدمه این کتاب مینویسد: «این کتاب پاسخ برخی از احادیث مشکل و دُرّهای تحقیق بعضی از مسائل پیچیدهای است که اهل علم و کمال در زمان اقامتم در طوس سؤال نمودهاند...».[۱۲]
- بدایة الهدایه: شیخ حُرّ پیرامون انگیزه نگارش این کتاب مینویسد: «گروهی از برادران مؤمن که خواهان حق و حقیقت بودند از من درخواست کردند تا در حد توان احادیث مربوط به واجبات و محرمات را جمعآوری نمایم و در مواردی جزئی مستحبات و مکروهات و مباحات برگرفته از روایات ائمه اطهار در این زمینه به طور خلاصه آورده شود...».[۱۳]
- امل الآمل: شیخ عاملی، انگیزه نگارش این اثر را رؤیایی ذکر میکند که در سال ورود به مشهد (۱۰۷۳ ه.ق) دیده است. او به دلیل مشاغل بسیار، ۲۳ سال بعد، آن را به رشته تحریر در میآورد. گفتهاند: شروع تألیف این کتاب سال ۱۰۹۶ ه.ق و پایانش اول جمادی الثانی ۱۰۹۷ بوده است. شرح حال علمای جبل عامل که شیخ در این کتاب نگاشته ۲۰۹ نفر و از علمای غیر جبل عامل ۱۱۱۰ نفر است».[۱۴]
- اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات: این کتاب در اثبات نبوت و امامت و بیان معجزات پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و ائمه اطهار علیهم السلام، از آثار شیرین و خواندنی است که در ۷ جلد به چاپ رسیده و برخی از جلدها به قلم آیت الله احمد جنتی ترجمه شده است. شیخ در مقدمه کتاب مینویسد: «من به کتابی که در این باب کافی باشد و آن چه را عقلا به گرد آوردنش علاقهمندند... دست نیافتم بلکه دیدم این مطالب در وادی پراکندگی پنهان مانده و کسی که بخواهد بر آن ها مطلع شود محتاج به صرف وقت زیادی است».
- هدایة الاُمّه: شیخ حر در مقدمه این کتاب مینویسد: «... این کتابی است حاوی احکامی که برای هر فرد ضرورت دارد... این کتاب را به خاطر پاسخگویی و درخواست گروهی از برادران دینی به رشته تحریر درآوردهام...».[۱۵]
- کتابی در ردّ صوفیه، یک هزار حدیث موجود در آن به طور عام یا خاص در رد صوفیه است.
- کتاب اجازات: در بردارنده انبوه اجازههای روایی پیشینیان است.
- کشف التعمیه فی حکم التسمیه: پیرامون نامیدن حضرت امام مهدی علیه السلام به نام اصلی او (محمد) است که همنام پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله است.
- کتابی در اثبات این که نماز جمعه واجب عینی است (در رد نظر علامه محمدابراهیم نیشابوری).
- نزهة الاسماع فی الاجماع: اقسام و احکام اجماع در آن بیان شده است.
- کتابی در اثبات متواتر بودن قرآن.
- خاتمة الرسائل على فوائد مهمة اثنى عشرة؛ کتابی در علم رجال.
- کتابی در احوال اصحاب شایسته و ستایش شده پیامبر و ائمه علیهم السلام.
- کتابی درباره منزه بودن امامان معصوم از فراموشی و سهو.
- کتابی در رد نظرات اهل سنت.
- وصیت به پسرش علامه شیخ محمدرضا (به شیوه «کشف المحجة» علامه سید بن طاووس).
- کتابی پیرامون زیارتگاه ها و زیاتنامهها.
- شرح کتاب «طهارة الاعراق» اثر ابن مسکویه در اخلاق، مؤلف روایاتی که از ائمه اطهار وارد شده بر آن افزوده است.
- کتابی در ابطال مسأله عمومیت داشتن «حدیث منزلت».
- دیوان امام زین العابدین علیه السلام، که اشعار امام را گردآوری و به ترتیب حروف تنظیم کرده است.
- حاشیه بر کتاب «الکافی» اثر شیخ کلینی.
- حاشیه بر کتاب «من لایحضره الفقیه» اثر شیخ صدوق.
- حاشیه بر کتاب «تهذیب الأحکام» اثر شیخ طوسی.
- حاشیه بر «الاستبصار» اثر شیخ طوسی.
- رسالهای در مناظره خود با بعضی از علمای اهل سنت در سفر حج.
روشهای علمی و تحقیقی شیخ
"شیخ حر عاملی" در تدوین کتابهای روائی و حدیثی از روشهای برجسته و علمی خاصی استفاده میکرد که اشاره اجمالی به آنها ضروری مینماید:
- دستهبندی و تبویب احادیث همراه با تدوین آن در موضوعات مختلف؛ فقه، اصول فقه، عقاید، قرآن، رجال، اخلاق، طب.
- استفاده از نسخههای متعدد و عبارات متفاوت احادیث؛ "شیخ" برای این کار به منابع فراوان در هر باب، رجوع میکرد.
- جمعآوری احادیثی که در وادی پراکندگی پنهان مانده است و اگر کسی بخواهد بر آنها مطلع شود محتاج به صرف وقت زیادی است، به عنوان نمونه، شیخ حر کتاب «اثبات الهداة» را در اثبات نبوت و امامت و بیان معجزات رسول اکرم صلی الله علیه وآله و ائمه علیهم السلام به نگارش درآورد.
- جمعآوری احادیثی که از قول خداوند متعال میباشد را به صورت کتابی مستقل درآورد و نام آن را «جواهر السنیه» میگذارد. شیخ در قسمتی از مقدمه آن مینویسد: «البته اینها در میان علما به احادیث قدسی معروف هستند، هر چند من پیشتر ندیده بودم که آنها را در یک کتاب جمع و نشر کرده باشند از همین رو علاقهمند شدم به این که نخستین کسی باشم که آنها را در یک کتاب جمع کرده است».
- تحقیق پیرامون احادیث مشکل و پیچیده و آسان کردن فهم آنها.
- اثبات موضوعات مختلف دینی و بررسی و نقد شبهات آنان با استفاده از احادیث در کتابهائی چون: «الاثنی عشریه فی الرد علی الصوفیه»، «کشف التعمیه فی حکم التسمیه»، کتابی در رد نظرات اهل سنت، کتابی در اثبات متواتر بودن قرآن و... .
اما خود "شیخ" به بررسی مشکلات جوامع حدیثی شیعه میپردازد که در مقدمه «وسائل الشیعه» به آن اشاره کرده و میگوید: «کسی که کتب حدیثی را مطالعه کند، درمییابد که احادیث نقل شده در آن جوامع حدیثی، چنین اشکالاتی دارد؛ طولانی بودن کتابها، تشتت اخبار و روایات، صعوبت تحصیل، اختلاف در روایات، زیادی در تکرار حدیث، کم بودن احادیث در باب مسائل شرعیه و...».
هجرت شیخ حر عاملی
چهل سال از عمر پربار شیخ حر عاملی میگذشت که او برای زیارت مرقد مطهر امام رضا علیه السلام از «مشغر» لبنان عازم «مشهد» شد. اما چیزی نگذشت که با واقعیت های جامعه آن روز تشیع در ایران روبرو گشت.
شیخ حُرّ با آن که از واژه شاه و شاهی نفرت داشت و عزلت و ریاضت را بر حضور و ریاست ترجیح میداد، در حساسترین برهه تاریخ تشیع به دیگر عالمان شیعه اقتدا کرد و با پذیرفتن برخی مسئولیت های اجتماعی در حساسترین نقطه ایران (خراسان) که در معرض تهاجم ازبک ها و اهل تسنن هم مرز ایران بود، دَین خود را در صحنه سیاست نیز به تشیع ادا کرد. پذیرفتن مقام شیخ الاسلامی از سوی شیخ حُرّ به ماجرای سفرش به اصفهان بازمیگردد که او از طرف علامه مجلسی به دیدار کاخ شاه رفته بود.
نقل شده: «شیخ حُرّ در مجلس شاه سلیمان صفوی بدون اجازه شاه در بالای مجلس و نزد شاه نشست، به طوری که بین او و شاه یک متکا بیش نبود. شاه پس از نشستن رو به شیخ کرد و گفت: به من گفتهاند تو از علمای جلیل و بزرگ عرب، محمد بن حسن حُرّ عاملی هستی، حال به من بگو «فاصله میان حُر و خَر چقدر است؟» شیخ بیدرنگ (به شوخی) گفت: «یک متکا!» شاه از شجاعت و حاضر جوابی شیخ یکه خورد.[۱۶]
مؤلف کتاب «گنجینه آثار قم» مینویسد: «بعد از گفتگو با شاه سلیمان و قضیه آنچنانی، علمای اصفهان پی به مدارج علمی او بردند، شاه سلیمان در مقام استمالت (دلجویی) از وی برآمد، او را برای توطّن در اصفهان دعوت کرد و شیخ علاقه خود را به اقامت در جوار ثامن الائمه اعلام داشت. بنابراین شیخ را قاضی القضات خراسان گردانید و با تجلیل روانه ساخت».[۱۷]
وفات
مرحوم شیخ حُرّ عاملی، سرانجام در بیست و یکم ماه رمضان ۱۱۰۴ هجری در هفتاد و یک سالگی چشم از جهان فروبست. در زیر گنبد حضرت رضا علیه السلام، برادرش شیخ احمد (صاحب الدر المسلوک) با هزاران نفر دیگر بر جسم مطهرش نماز گزارد و در حجرهای از حجرههای صحن شریف حرم امام رضا علیه السلام جنب مدرسه میرزا جعفر به خاک سپرده شد.[۱۸]
پانویس
- ↑ اعیان الشیعه، ج۱، ص۱۹۹.
- ↑ همان، ج ۱، ص ۱۳.
- ↑ امل الآمل، ج ۵، ص ۶۵.
- ↑ امل الآمل، ج ۱، ص ۱۰۷.
- ↑ شهیدان راه فضیلت، ص ۳۳۰.
- ↑ اهل «مَعن» از توابع بحرین.
- ↑ در خصوص اتمام این کتاب به الذریعه، ج ۱، ص ۲۷۱، رجوع شود.
- ↑ الصحیفه الثانیه السجادیه، ص ۵.
- ↑ الذریعه، ج ۱، ص ۲۷۱.
- ↑ شیخ آقا بزرگ، الذریعه، ج ۲، ص ۵۰۶.
- ↑ الذریعه، ج ۷، ص ۲۴۶.
- ↑ الفوائد الطوسیه، ص ۶.
- ↑ بدایه الهدایه ولب الوسائل، ج ۱، ص ۱.
- ↑ ریاض العلماء، ج ۵، ص ۷۵.
- ↑ هدایه الامّه، ص ۴.
- ↑ اعیان الشیعه، ج ۹، ص ۱۶۷.
- ↑ گنجینه آثار قم، عباس فیض، ص ۲۴۸.
- ↑ سجع البلابل، ج ۱، مقدمه.
منابع
- گلشن ابرار، جلد ۱، زندگینامه "شیخ حر عاملى" از حسن ابراهیمزاده.
- "شیخ حر عاملی"، روحالله حجازینیا، پژوهشگاه باقرالعلوم علیهالسلام، بازیابی: ۱۱ اسفند ۱۳۹۲.
