اقبال الاعمال (کتاب)

از دانشنامه‌ی اسلامی
نسخهٔ تاریخ ‏۵ ژانویهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۳۸ توسط مهدی موسوی (بحث | مشارکت‌ها)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
اقبال الاعمال.jpg
نویسنده سید بن طاووس
موضوع اعمال ماههای قمری
زبان عربی
تعداد جلد ۲
محقق جواد القیومی

اقبال الاعمال

کتاب «الإقبال بالأعمال الحسنة فیما یعمل مرّة فی السنة» معروف به «اقبال الاعمال»، از تألیفات مهم سید بن طاووس (۵۸۹-۶۶۴ ق)، در موضوع ادعیه و اعمال روزها و ماه‌های سال قمری است.

مؤلف

سید رضی‌الدین علی بن موسی (۵۸۹-۶۶۴ ق) معروف به سید بن طاووس، فقیه، محدث، متکلم و عارف بزرگ شیعه در قرن هفتم هجری است. جد اعلای او داود بن حسن مثنی، نوه پسری امام حسن (علیه‌السلام) و نوه دختری امام سجاد (علیه‌السلام) است.

سید بن طاووس نقیب شیعیان در زمان حکومت مغول بر بغداد بود و وی را به سبب تقوا، مراقبه فراوان و حالات عرفانی «جمال العارفین» خوانده‌اند. علمای بزرگی چون علامه حلى و ابن داوود حلی از شاگردان او هستند.

سید بن طاووس آثار بسیاری دارد که موضوع غالب آنها ادعیه و زیارات است. از جمله تألیفات او علاوه بر «إقبال الأعمال» عبارتند از: مصباح الزائر، اللهوف، فرج المهموم، مهج الدعوات، سعد السعود، الیقین باختصاص علی بامرة المومنین، الدروع الواقیة.

معرفی کتاب

در کتابخانۀ سید‌ ‎ابن طاووس به نقل خود او، ‎بیش از ۱۵۰۰ کتاب معتبر و نفیس در علوم مختلف وجود داشته است؛ از جمله در موضوع دعا بیش از ۷۰ جلد کتاب نزد سید‌ ‎بوده که کتاب‌هایى مثل «اقبال» را از آنها تدوین کرده است.

ابن طاووس ده جلد کتاب با عنوان «المهمات و التتمات» در تتمه و تکمیل «مصباح المتهجد» شیخ طوسى نوشته است، که دو مجلّد از آن ده جلد، کتاب «اقبال الاعمال» می باشد. ابن طاووس در مقدمه کتاب «فلاح السائل»، که جلد اوّل از تتمّات مصباح المتهجد است، اسامى این ۱۰ جلد کتاب را آورده است.

کتاب حاضر شامل اعمال یازده ماه از سال است. اعمال ماه رمضان نیز، به خاطر اهمیت این ماه، در کتابى دیگر با نام «المضمار» آمده که توسط مصنف همراه با اقبال در یک مجموعه عرضه شده است.

کتاب اقبال در سال ۶۵۰ هجرى، در حالى که ابن طاووس به سن ۶۰ سالگى قدم نهاده بود تألیف گشت. در سال‌هاى ۶۵۵ و ۶۵۶ نیز توسط مؤلف چند باب به کتاب حاضر افزوده شد. محل تألیف کتاب نیز کربلا، در جوار مرقد و بارگاه امام حسین علیه‌السلام بوده است.

محتوای کتاب

کتاب شریف اقبال الاعمال به ۱۲ قسمت تقسیم شده و هر قسمت مربوط به یک ماه است. هر ماه نیز به بابها و فصلهاى متعدد تقسیم شده تا دسترسى به مطالب هر روز از ماه به سهولت امکانپذیر باشد.

سید‌ ‎کتاب خویش را به ترتیب ماه‌هاى سال نگاشته، اما بر خلاف روش معمول، ابتداى سال را ماه مبارک رمضان دانسته است. از جمله دلایل این کار، اهمیت فوق العاده‌اى است که شرع برای ماه رمضان قائل شده و اینکه اهل معرفت ابتداى سال و ابتداى سیر و سلوک خویش را ماه رمضان قرار مى‌دهند. بخش اوّل کتاب که به ماه رمضان اختصاص دارد، مشتمل بر فضیلت و اهمیّت این ماه، آمادگى براى ورود به آن و اعمال هریک از روزها و شبهاى آن است و با وظایف روز عید فطر پایان مى پذیرد.

بخش دوّم کتاب در فصل کوتاهى به بیان ادعیه و اعمال ماههاى شوال، ذی القعده و ذى الحجه پرداخته است.

در بخش سوّم اعمال و وظایف بقیه ماههاى سال آمده است. در لابلاى اعمال ماه محرم، ابن طاووس رساله کوچکى در توصیف وقایع روز عاشورا نگاشته و آن را «اللطیف» نام نهاده است.

اهمیت کتاب

کتاب اقبال الأعمال مانند دیگر کتاب‌هاى سید‌ ‎بن طاووس از اعتبار و ارزش ویژه‌اى بین علماى شیعه برخوردار است. سید‌ ‎با تألیف این کتاب خدمت بزرگى به جهان اسلام نموده، به قسمى که تمام مؤلفان پس از سید‌ ‎در موضوع ادعیه و زیارات، خوشه چین خرمن پر برکت او هستند؛ از جمله شیخ عباس قمى در «مفاتیح الجنان» بسیارى مطالب را از این کتاب نقل مى‌کند.

علامه آقا بزرگ تهرانى نیز در الذریعة این مطلب را تأیید کرده که سید‌ ‎با تألیف این کتاب حق بزرگى به گردن تمام شیعیان و هم دانشمندانى که در موضوع دعا و نیایش کتابى نوشته‌اند دارد و در حقیقت همه آنها سر سفرۀ این دانشمند بزرگ نشسته‌اند و از ثمرات آن عارف اندیشمند بهره برده‌اند و بر ما لازم است که از خدمت بزرگ ایشان تقدیر کنیم.

منابع