عبدالرحمان بن جوزی: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
سطر ۱: سطر ۱:
 
'''ابوالفرج عبدالرحمن بن جوزى''' (510-597 ق)، [[محدث]]، مورخ، متکلم و [[فقیه]] [[حنبلی]] در قرن 6 هجری است.
 
'''ابوالفرج عبدالرحمن بن جوزى''' (510-597 ق)، [[محدث]]، مورخ، متکلم و [[فقیه]] [[حنبلی]] در قرن 6 هجری است.
کتاب‌ «المنتظم‌ فی‌ تاریخ‌ الملوک‌ و الامم‌» و «تلبیس‌ ابلیس‌» از مهم‌ترین آثار ابن جوزی است.  
+
کتاب‌ «[[المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم (کتاب)|المنتظم‌ فی‌ تاریخ‌ الملوک‌ و الامم‌]]» و «[[تلبیس ابلیس (کتاب)|تلبیس‌ ابلیس‌]]» از مهم‌ترین آثار ابن جوزی است.  
  
== ولادت ==
+
==ولادت و نسب==
ابوالفرج عبدالرحمن بن على بن محمد بن على بن عبيدالله ابن الجوزى بنا به قولى در سال (510 ق) در [[بغداد]] ديده به جهان گشود. ابن‌ رجب‌ درباره سال‌ ولادت‌ او می‌گوید: نخست‌ اینکه‌ او به‌ خط خود نوشته‌ بوده‌ است‌ که‌: «سال‌ ولادتم‌ دقیقاً معلوم‌ نیست‌، این‌ قدر می‌دانم‌ که‌ در ۵۱۴ ق‌ که‌ پدرم‌ درگذشت‌، حدوداً سه‌ ساله‌ بوده‌ام‌». بدین‌سان‌ تولد وی‌ در حدود ۵۱۱ ق‌ خواهد بود.
+
ابوالفرج عبدالرحمن بن على بن محمد بن على بن عبيدالله ابن الجوزى قرشی‌ تیمی‌ بکری‌ بغدادی‌، نسبش به‌ [[محمد بن ابی بکر]]، فرزند خلیفه‌ اول می‌رسد.<ref>ذهبی‌، تذکرة الحفاظ، ج۴، ص۹۲.</ref> شهرت‌ وی‌ به‌ «ابن‌ جوزی‌» به‌ سبب‌ نسبت‌ جدّ او به‌ فرضة الجوزه‌ (بارانداز جوزه‌) در [[بصره|بصره‌]] یا محله جوز در غرب‌ [[بغداد]] است‌.<ref>ابن‌ خلکان‌، وفیات‌ الاعیان، ج۳، ص۱۴۲.</ref>
  
== تحصیل و استادان ==
+
او  بنا به قولى در سال (510 ق) در بغداد ديده به جهان گشود. ابن‌ رجب‌ درباره سال‌ ولادت‌ او می‌گوید: نخست‌ اینکه‌ او به‌ خط خود نوشته‌ بوده‌ است‌ که‌: «سال‌ ولادتم‌ دقیقاً معلوم‌ نیست‌، این‌ قدر می‌دانم‌ که‌ در ۵۱۴ ق‌ که‌ پدرم‌ درگذشت‌، حدوداً سه‌ ساله‌ بوده‌ام‌».<ref>عبدالرحمان‌ ابن‌ رجب‌، ذیل‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۲، ص۴۶۲.</ref> بدین‌سان‌ تولد وی‌ در حدود ۵۱۱ ق‌ خواهد بود.  
ابن جوزى در سه سالگى پدر خود را از دست داد، اما با این وجود، چون داراى خانواده‌اى ثروتمند بود هيچگاه احساس فقر و تنگدستى نكرد. وى بعد از طى كردن دوران كودكى توسط عمه‌اش به مجلس درس دايى خود (ابوالفضل محمد بن ناصر) فرستاده شد و به حفظ [[قرآن كريم]] و استماع [[حدیث|حديث]] مشغول شد.
 
  
ابن جوزى داراى همتى بلند برای فراگيرى علوم زمان خود بود، به گونه‌اى كه تا آنجا كه امكان داشت سعى مى‌كرد كه از همه وقت خود برای تحصيل علم و دانش استفاده كند. او خود در المنتظم‌ می‌نویسد: «... آنگاه‌ که‌ معنی‌ طلب‌ علم‌ را دریافتم‌، داناترین‌ استادان‌ و فهیم‌ترین‌ محدثان‌ را برای‌ ملازمت‌ برمی‌گزیدم‌ و به‌ فضل‌ استادان‌ نظر داشتم‌، نه‌ به‌ شمار آنان‌».
+
[[سبط بن جوزی|سبط ابن‌ جوزی‌‌]] (۶۵۴-۵۸۲ ق‌)، واعظ و مورخ‌ نامدار [[اهل سنت]] در قرن هفتم هجری، نوه عبدالرحمن بن جوزى است.
 +
 
 +
==تحصیل و استادان==
 +
ابن جوزى بعد از طى كردن دوران كودكى توسط عمه‌اش به مجلس درس دايى خود (ابوالفضل محمد بن ناصر) فرستاده شد و به حفظ [[قرآن كريم]] و استماع [[حدیث|حديث]] مشغول شد.
 +
 
 +
وى داراى همتى بلند برای فراگيرى علوم زمان خود بود، به گونه‌اى كه تا آنجا كه امكان داشت سعى مى‌كرد كه از همه وقت خود برای تحصيل علم و دانش استفاده كند. او خود در [[المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم (کتاب)|المنتظم‌]] می‌نویسد: «... آنگاه‌ که‌ معنی‌ طلب‌ علم‌ را دریافتم‌، داناترین‌ استادان‌ و فهیم‌ترین‌ [[محدث|محدثان‌]] را برای‌ ملازمت‌ برمی‌گزیدم‌ و به‌ فضل‌ استادان‌ نظر داشتم‌، نه‌ به‌ شمار آنان‌».<ref>عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی،، مشیخة ابن‌ الجوزی‌، ج۱، ص‌۵۳.</ref>
  
 
آنچه ابن جوزی در مشیخه و وفیات المنتظم در باب [[مشایخ]] خود آورده است، تصویر نسبتا روشنی از آموخته‌های او به دست می‌دهد و با توجه به تاریخ درگذشت استادانش معلوم می‌شود که وی در دوران کودکی و نوجوانی در مجالس درس بسیاری از بزرگان علم و ادب حضور یافته و از آنان در علوم متداول زمان اجازه کتبی یا شفاهی اخذ کرده است. وی در المنتظم، به ویژه در وفیات آن بیش از ۷۰ تن و در مشیخه ۸۹ تن از استادان خود را نام می‌برد که بسیاری از آنان به وی [[اجازه (علم الحدیث)|اجازه روایت]] داده‌اند. برخی از مشهورترین استادان وی عبارتند از:
 
آنچه ابن جوزی در مشیخه و وفیات المنتظم در باب [[مشایخ]] خود آورده است، تصویر نسبتا روشنی از آموخته‌های او به دست می‌دهد و با توجه به تاریخ درگذشت استادانش معلوم می‌شود که وی در دوران کودکی و نوجوانی در مجالس درس بسیاری از بزرگان علم و ادب حضور یافته و از آنان در علوم متداول زمان اجازه کتبی یا شفاهی اخذ کرده است. وی در المنتظم، به ویژه در وفیات آن بیش از ۷۰ تن و در مشیخه ۸۹ تن از استادان خود را نام می‌برد که بسیاری از آنان به وی [[اجازه (علم الحدیث)|اجازه روایت]] داده‌اند. برخی از مشهورترین استادان وی عبارتند از:
  
* ابوالفضل محمد بن ناصر بغدادی (۴۶۷- ۵۵۰)، حافظ و ادیب‌ که‌ نخستین‌ آموزش‌ها و هدایت‌ و ارشاد علمی‌ و اخلاقی‌ وی‌ را بر عهده‌ داشت‌.
+
*ابوالفضل محمد بن ناصر بغدادی (۴۶۷- ۵۵۰)، حافظ و ادیب‌ که‌ نخستین‌ آموزش‌ها و هدایت‌ و ارشاد علمی‌ و اخلاقی‌ وی‌ را بر عهده‌ داشت‌.
* ابوالقاسم علی بن یعلی علوی هروی، که‌ نخستین‌ استاد خطابه وی‌ است‌ و به‌ تشویق‌ همو بود که‌ ابن‌ جوزی‌ در ۹ سالگی‌ به‌ منبر رفت‌.  
+
*ابوالقاسم علی بن یعلی علوی هروی، که‌ نخستین‌ استاد خطابه وی‌ است‌ و به‌ تشویق‌ همو بود که‌ ابن‌ جوزی‌ در ۹ سالگی‌ به‌ منبر رفت‌.
* ابوالسعادات احمد بن احمد، که‌ به‌ وی‌ [[حدیث|حدیث‌]] آموخت‌ و اجازه‌ای‌ به‌ خط خویش‌ به‌ او داد که‌ در آن‌ نسبت‌ خود را تا [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور دوانیقی‌]] رسانده‌ بود.
+
*ابوالسعادات احمد بن احمد، که‌ به‌ وی‌ [[حدیث|حدیث‌]] آموخت‌ و اجازه‌ای‌ به‌ خط خویش‌ به‌ او داد که‌ در آن‌ نسبت‌ خود را تا [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور دوانیقی‌]] رسانده‌ بود.
* فاطمه بنت حسین بن حسن بن فضلویه رازی، او واعظی‌ متعبد بود و در رباط خویش‌ به‌ تعلیم‌ زنان‌ اشتغال‌ داشت‌. وی‌ در ۵۲۱ق‌ هنگامی‌ که‌ ابن‌ جوزی‌ ۱۰ ساله‌ بود، درگذشت‌.
+
*فاطمه بنت حسین بن حسن بن فضلویه رازی، او واعظی‌ متعبد بود و در رباط خویش‌ به‌ تعلیم‌ زنان‌ اشتغال‌ داشت‌. وی‌ در ۵۲۱ق‌ هنگامی‌ که‌ ابن‌ جوزی‌ ۱۰ ساله‌ بود، درگذشت‌.
* ابونصر احمد بن محمد بن عبدالقاهر طوسی. که‌ به‌ وی‌ حدیث‌ آموخت‌ و اجازه‌ داد که‌ همه روایات‌ او را نقل‌ کند.
+
*ابونصر احمد بن محمد بن عبدالقاهر طوسی. که‌ به‌ وی‌ حدیث‌ آموخت‌ و اجازه‌ داد که‌ همه روایات‌ او را نقل‌ کند.
* ابوالقاسم هبةالله بن محمد شیبانی کاتب، که‌ همه مسند [[احمد بن حنبل|احمد بن‌ حنبل‌]] و تمامی‌ غیلانیات‌ و اجزاء المزکی‌ را به‌ وی‌ آموخت‌.  
+
*ابوالقاسم هبةالله بن محمد شیبانی کاتب، که‌ همه مسند [[احمد بن حنبل|احمد بن‌ حنبل‌]] و تمامی‌ غیلانیات‌ و اجزاء المزکی‌ را به‌ وی‌ آموخت‌.
* ابوبکر محمد بن عبدالله عامری، محدث‌، فقیه‌ و واعظ متصوف‌ که‌ به‌ وی‌ حدیث‌ و [[تفسیر قرآن|تفسیر]] آموخت‌.
+
*ابوبکر محمد بن عبدالله عامری، محدث‌، فقیه‌ و واعظ متصوف‌ که‌ به‌ وی‌ حدیث‌ و [[تفسیر قرآن|تفسیر]] آموخت‌.
* ابوالقاسم نصر بن حسین مقری معروف به ابن حبار. که‌ نزد وی‌ قرائات‌ قرآن‌ آموخت‌.
+
*ابوالقاسم نصر بن حسین مقری معروف به ابن حبار. که‌ نزد وی‌ قرائات‌ [[قرآن|قرآن‌]] آموخت‌.
* ابوبکر احمد بن محمد بن احمد دینوری، فقیه‌ و محدث‌ و استاد مناظره‌ که‌ ابن‌ جوزی‌ مدتی‌ در درس‌های‌ او شرکت‌ جست‌.
+
*ابوبکر احمد بن محمد بن احمد دینوری، فقیه‌ و محدث‌ و استاد مناظره‌ که‌ ابن‌ جوزی‌ مدتی‌ در درس‌های‌ او شرکت‌ جست‌.
* ابوالبرکات سعدالله بن محمد بن علی بن احمد.
+
*ابوالبرکات سعدالله بن محمد بن علی بن احمد.
  
== اوضاع دوران ابن جوزی ==
+
==اوضاع دوران ابن جوزی==
دوران زندگی ابن جوزی مقارن با خلافت ۶ تن از خلفای [[حکومت بنی عباس|عباسی]] است. بغداد در این روزگار همچون دیگر شهرها و مانند بسیاری از دوران‌های دیگر پر آشوب و محل برخورد تعصب آمیز بین فرقه‌های مختلف و گروه‌های [[علم کلام|کلامی]] و مذاهب فقهی بود که به صورت‌های گوناگون، مانند مناظره، مجادله و منازعات شدید، جلوه‌گر می‌شد.
+
دوران زندگی ابن جوزی مقارن با [[خلافت]] شش تن از خلفای [[حکومت بنی عباس|عباسی]] است. [[بغداد]] در این روزگار همچون دیگر شهرها و مانند بسیاری از دوران‌های دیگر پر آشوب و محل برخورد تعصب آمیز بین فرقه‌های مختلف و گروه‌های [[علم کلام|کلامی]] و مذاهب فقهی بود که به صورت‌های گوناگون، مانند مناظره، مجادله و منازعات شدید، جلوه‌گر می‌شد.
  
در این برخوردها با انتقال قدرت از خلیفه‌ای به خلیفه دیگر و گاه با عزل و نصب وزیری، یا با روی کار آمدن امیری، فرقه‌ای یا گروهی بر دیگر گروه‌ها تفوق می‌یافت. همچنین گاه اتفاق می‌افتاد که برخی از علما با قدرت بیان یا شخصیت علمی یا مذهبی خویش خلیفه یا وزیری را متمایل به مذهب خویش سازند و موجبات برتری گروه و رونق مذهب خویش را فراهم آورند و مخالفان را از صحنه خارج و منزوی کنند. منازعات و اختلافات فرقه‌ها و مذاهب گاه چنان بالا می‌گرفت که منتهی به منع وعاظ از جلوس بر منبر می‌شد.
+
در این برخوردها با انتقال قدرت از خلیفه‌ای به خلیفه دیگر و گاه با عزل و نصب وزیری، یا با روی کار آمدن امیری، فرقه‌ای یا گروهی بر دیگر گروه‌ها تفوق می‌یافت. همچنین گاه اتفاق می‌افتاد که برخی از علما با قدرت بیان یا شخصیت علمی یا مذهبی خویش خلیفه یا وزیری را متمایل به مذهب خویش سازند و موجبات برتری گروه و رونق مذهب خویش را فراهم آورند و مخالفان را از صحنه خارج و منزوی کنند. منازعات و اختلافات فرقه‌ها و مذاهب گاه چنان بالا می‌گرفت که منتهی به منع وعاظ از جلوس بر منبر می‌شد.<ref>ابن‌ جوزی،‌ المنتظم‌، ج۱۸، ص۱۰۲.</ref>
  
[[شیعه|تشیع]] در این دوران نیرو گرفته بود. در این دوران، [[تصوف]] نیز زمینه مساعدی برای رشد یافت. ابن جوزی در «صید الخاطر» تصویری از روزگار خود ارائه می‌کند. (درباره مردم، مدارس، رباط‌ها و خانقاه‌ها، دولتمردان و...). ابن جوزی روزگار خویش را دوران [[ریا]]، شهرت طلبی، عوام فریبی و مرید پروری می‌خواند.
+
[[شیعه|تشیع]] در این دوران نیرو گرفته بود. در این دوران، [[تصوف]] نیز زمینه مساعدی برای رشد یافت. ابن جوزی در «صید الخاطر» تصویری از روزگار خود ارائه می‌کند. (درباره مردم، مدارس، رباط‌ها و خانقاه‌ها، دولتمردان و...). ابن جوزی روزگار خویش را دوران [[ریا]]، شهرت طلبی، عوام فریبی و مرید پروری می‌خواند.<ref>ابن‌ جوزی،‌ صید الخاطر، ج۱، ص۴۸۵.</ref>
  
== فعالیتهای اجتماعی‌ و فرهنگی‌ ==
+
==فعالیتهای اجتماعی‌ و علمی‌==
ابن‌ جوزی‌ جز وعظ و تدریس‌ و گاه‌ شرکت‌ در مناظرات‌ علمای‌ مذاهب‌ مختلف‌ و تألیف‌ که‌ تقریباً سراسر اوقات‌ او را اشغال‌ می‌کرد، به‌ کاری‌ دیگر نپرداخت‌ و حتی‌ جز برای‌ سفر حج‌ از بغداد خارج‌ نشد. با آنکه‌ خلفا و صاحبان‌ قدرت‌ بدو عنایت‌ داشتند، هیچ‌ سمت‌ رسمی‌ و سیاسی‌ بر عهده‌ نگرفت‌.  
+
ابن‌ جوزی‌ جز وعظ و تدریس‌ و گاه‌ شرکت‌ در مناظرات‌ علمای‌ مذاهب‌ مختلف‌ و تألیف‌، به‌ کاری‌ دیگر نپرداخت‌ و حتی‌ جز برای‌ سفر [[حج|حج‌]] از [[بغداد]] خارج‌ نشد. وی با آنکه‌ خلفا و صاحبان‌ قدرت‌ بدو عنایت‌ داشتند، هیچ‌ سمت‌ رسمی‌ و سیاسی‌ بر عهده‌ نگرفت‌.<ref>ابن‌ رجب‌، ذیل‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۴۰۹.</ref>
  
خطابه‌ و وعظ
+
'''وعظ و خطابه‌:'''
  
 
می‌توان‌ گفت‌ که‌ زندگی‌ اجتماعی‌ و فرهنگی‌ ابن‌ جوزی‌ با نخستین‌ مجالس‌ وعظ وی‌ آغاز می‌شود و بیشترین‌ مایه شهرت‌ وی‌ نیز همین‌ بعد زندگانی‌ اوست‌ که‌ تا پایان‌ عمر در آثار خود او و دیگران‌ منعکس‌ شده‌ است‌.
 
می‌توان‌ گفت‌ که‌ زندگی‌ اجتماعی‌ و فرهنگی‌ ابن‌ جوزی‌ با نخستین‌ مجالس‌ وعظ وی‌ آغاز می‌شود و بیشترین‌ مایه شهرت‌ وی‌ نیز همین‌ بعد زندگانی‌ اوست‌ که‌ تا پایان‌ عمر در آثار خود او و دیگران‌ منعکس‌ شده‌ است‌.
  
نخستین‌بار در ۵۲۰ق‌ که‌ هنوز کودکی‌ ۹ ساله‌ بود، بر منبر رفت‌. خود می‌نویسد که‌ مرا نزد ابوالقاسم‌ علی‌ بن‌ یعلی‌ علوی‌ هروی‌ بردند. او سخنانی‌ از وعظ به‌ من‌ آموخت‌ و پیراهنی‌ بر من‌ پوشاند و آنگاه‌ که‌ برای‌ وداع‌ با مردم‌ بغداد در رباطی‌ نزدیک‌ باروی‌ شهر نشست‌، مرا بر منبر فرستاد. من‌ آنچه‌ از وی‌ آموخته‌ بودم‌، در اجتماعی‌ که‌ نزدیک‌ به‌ ۵۰ هزار تن‌ می‌شد، بیان‌ کردم‌. [۱۱۰]
+
نخستین‌بار در ۵۲۰ قمری که‌ هنوز کودکی‌ ۹ ساله‌ بود، بر منبر رفت‌. خود می‌نویسد که‌ مرا نزد ابوالقاسم‌ علی‌ بن‌ یعلی‌ علوی‌ هروی‌ بردند. او سخنانی‌ از وعظ به‌ من‌ آموخت‌ و پیراهنی‌ بر من‌ پوشاند و آنگاه‌ که‌ برای‌ وداع‌ با مردم‌ بغداد در رباطی‌ نزدیک‌ باروی‌ شهر نشست‌، مرا بر منبر فرستاد.<ref>ابن‌ جوزی،‌ عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۱۷، ص۲۳۶.</ref>
 +
 
 +
ابن‌ جوزی‌ در زمان‌ وزارت‌ ابن‌ هبیره‌، (۵۴۴ -۵۶۰ق‌) با سخنرانی‌های‌ خویش‌ که‌ هر جمعه‌ در منزل‌ او برگزار می‌شد، به‌ شهرت‌ رسید. خطوط اصلی‌ محتوای‌ خطبه‌های‌ وی‌ احیاء قدرت‌ خلافت‌، دفاع‌ شدید از [[سنت|سنت‌]]، رد و مخالفت‌ با اهل‌ [[بدعت|بدعت‌]]، ستایش‌ از [[احمد بن حنبل|امام‌ احمد]] و پیروان‌ او و سرزنش‌ مخالفان‌ آنان‌ بود.<ref>ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، ذیل‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۲، ص۴۶۶.</ref> در مجالس‌ وعظ ابن‌ جوزی‌ خلفا، وزرا، دانشمندان‌ و بزرگان‌ شرکت‌ می‌کردند. وی‌ خود در [[المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم (کتاب)|المنتظم‌]] به‌ برخی‌ از این‌ مجالس‌ اشاره‌ می‌کند.
  
ابن‌ جوزی‌ در زمان‌ وزارت‌ ابن‌ هبیره‌، (۵۴۴ -۵۶۰ق‌) با سخنرانی‌های‌ خویش‌ که‌ هر جمعه‌ در منزل‌ او برگزار می‌شد، به‌ شهرت‌ رسید. خطوط اصلی‌ محتوای‌ خطبه‌های‌ وی‌ احیاء قدرت‌ خلافت‌، دفاع‌ شدید از سنت‌، رد بدعت‌ و مخالفت‌ با اهل‌ بدعت‌، ستایش‌ از امام‌ احمد و پیروان‌ او و سرزنش‌ مخالفان‌ آنان‌ بود. در مجالس‌ وعظ ابن‌ جوزی‌ خلفا، وزرا، دانشمندان‌ و بزرگان‌ شرکت‌ می‌کردند. وی‌ خود در المنتظم‌ به‌ برخی‌ از این‌ مجالس‌ اشاره‌ می‌کند.
+
'''تدریس‌:'''
  
تدریس‌
+
به‌جز [[خطابه|خطابه‌]] و وعظ، تدریس‌، بخش‌ مهمی‌ از زندگی‌ اجتماعی‌ ابن‌ جوزی‌ را در برمی‌گرفت‌. وی‌ استادی‌ بزرگ‌ و مدرسی‌ توانا بود و چنانکه‌ خود می‌گوید در ۵ مدرسه‌ تدریس‌ می‌کرده‌ است‌.<ref>ابن‌ جوزی،‌ عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۱۸، ص۲۴۹.</ref>
  
به‌جز خطابه‌ و وعظ، تدریس‌، بخش‌ مهمی‌ از زندگی‌ اجتماعی‌ ابن‌ جوزی‌ را در برمی‌گرفت‌. وی‌ استادی‌ بزرگ‌ و مدرسی‌ توانا بود و چنانکه‌ خود می‌گوید در ۵ مدرسه‌ تدریس‌ می‌کرده‌ است‌.
+
گروه‌ زیادی‌ در رشته‌های‌ مختلف‌ علمی‌ از ابن‌ جوزی‌ بهره‌مند شده‌ و جمعی‌ کتاب‌هایی‌ را نزد او خوانده‌اند، از آن‌ جمله‌اند: طلحه علثی‌ و ابوعبدالله‌ بن‌ تیمیه‌، خطیب‌ حرّان‌ که‌ کتاب‌ [[زاد المسیر فی علم التفسیر (کتاب)|زاد المسیر]] او را در [[تفسیر قرآن|تفسیر]] نزد او خوانده‌ است‌.
  
شاگردان
+
همچنین گروه‌ بیشماری‌ از حافظان‌، فقیهان‌ و جز اینها، [[حدیث|حدیث‌]] از وی‌ شنیده‌ و تصانیفش‌ را بر او خوانده‌اند.
  
گروه‌ زیادی‌ در رشته‌های‌ مختلف‌ علمی‌ از ابن‌ جوزی‌ بهره‌مند شده‌ و جمعی‌ کتاب‌هایی‌ را نزد او خوانده‌اند، از آن‌ جمله‌اند:  
+
گروهی‌ نیز از او روایت‌ کرده‌اند که‌ از آن‌ جمله‌اند: پسرش‌، صاحب‌ علامه‌ محیی‌الدین‌ یوسف‌، استاد دارالمستعصم‌؛ پسر دیگرش‌، علی‌ ناسخ‌؛ نوه‌اش‌، شمس‌الدین‌ یوسف‌ بن‌ قزاوغلی‌ (معروف‌ به‌ [[سبط بن جوزی|سبط ابن‌ جوزی‌]])؛ شیخ‌ موفق‌الدین‌ ابن‌ قدامه‌؛ حافظ عبدالغنی‌؛ ابن‌ دبیثی‌؛ ابن‌ قطیعی‌؛ ابن‌ نجار؛ ضیا؛ یلدانی‌؛ ابن‌ عبدالدائم‌؛ نجیب‌ عبداللطیف‌ حرانی‌ که‌ او آخرین‌ شاگرد وی‌ در [[سماع (علم الحدیث)|سماع‌]] حدیث‌ بوده‌ است‌.<ref>ذهبی‌، محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۲۱، ص۳۶۷.</ref>
  
طلحه علثی‌ و ابوعبدالله‌ بن‌ تیمیه‌، خطیب‌ حرّان‌ که‌ کتاب‌ زاد المسیر او را در تفسیر نزد او خوانده‌ است‌.  
+
گروهی‌ دیگر از او [[اجازه (علم الحدیث)|اجازه روایت‌]] اخذ کرده‌اند. از آن‌ جمله‌اند:
 +
ابن‌ جبیر اندلسی‌؛ زکی‌الدین‌ عبدالعظیم‌ منذری‌؛ صائن‌الدین‌ محمد بن‌ انجب‌ نعال‌ بغدادی‌؛ ناصح‌الدین‌ بن‌ حنبلی‌ واعظ؛ شیخ‌ شمس‌الدین‌ عبدالرحمان‌؛ احمد بن‌ ابی‌الخیر؛ خضر بن‌ حمویه‌؛ قطب‌ بن‌ عصرون‌ و فخر علی‌ بن‌ بخاری‌.<ref>ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، ذیل‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۲، ص۵۰۴.</ref>
  
گروه‌ بیشماری‌ از امامان‌، حافظان‌، فقیهان‌ و جز اینها، حدیث‌ از وی‌ شنیده‌ و تصانیفش‌ را بر او خوانده‌اند.
+
==عقاید و آرا==
 +
ابن جوزی با اینکه به عنوان شخصیت ممتاز حنبلیان در روزگار خویش شناخته شده است و معاصران او شوکت و رونق مذهب [[حنبلی]] را بر اثر مجاهدات و شخصیت علمی او می‌دانسته‌اند، اما برخی هم مذهبانش درباره او گفته‌اند، «از تصانیف وی در [[سنت]] و از روش وی در پیروی از سنت خشنود نیستیم».<ref>ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، ذیل‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۲، ص۴۸۸.</ref> وجود برخی تاویل‌ها در سخنان وی سبب ناخشنودی آنان گردیده بود.
  
گروهی‌ نیز از او روایت‌ کرده‌اند که‌ از آن‌ جمله‌اند: پسرش‌، صاحب‌ علامه‌ محیی‌الدین‌ یوسف‌، استاد دارالمستعصم‌؛ پسر دیگرش‌، علی‌ ناسخ‌؛ نوه‌اش‌، ابوالمظفر شمس‌الدین‌ یوسف‌ بن‌ قزاوغلی‌ (معروف‌ به‌ سبط ابن‌ جوزی‌)؛ شیخ‌ موفق‌الدین‌ ابن‌ قدامه‌؛ حافظ عبدالغنی‌؛ ابن‌ دبیثی‌؛ ابن‌ قطیعی‌؛ ابن‌ نجار؛ ضیا؛ یلدانی‌؛ ابن‌ عبدالدائم‌؛ نجیب‌ عبداللطیف‌ حرانی‌ که‌ او آخرین‌ شاگرد وی‌ در سماع‌ حدیث‌ بوده‌ است‌.  
+
ستایش‌های ابن جوزی از [[اهل البیت|اهل‌بیت]] علیهم السّلام نظیر ذکر فضایل [[امام علی علیه السلام|امام علی]] علیه‌السّلام و [[حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها|حضرت فاطمه]] علیهاالسلام‌ و ذکر روایاتی در ستایش [[امام حسین]] علیه‌السلام، و نقل حدیث از برخی [[امامان معصوم]]، بعضی از بزرگان [[شیعه]] را بر آن داشته که در باب شیعه بودن ابن جوزی سخن گویند.<ref>خوانساری، روضات‌ الجنات‌، ۵/۳۸.</ref> او کتابی نیز در رد بر مانع [[لعنت بر یزید|لعنت یزید]] بنام «الرد علی المتعصب العنید المانع من ذمّ [[یزید بن معاویه|یزید]]» نوشته است.
  
گروهی‌ دیگر از او اجازه روایت‌ اخذ کرده‌اند. از آن‌ جمله‌اند:
+
اما سخنان وی در برخی کتاب‌ها از جمله «[[تلبیس ابلیس (کتاب)|تلبیس ابلیس]]» و مخالفت بنیادی وی با برخی عقاید شیعه به عنوان [[بدعت]] و مخالفت علنی او با [[فاطمیان]] به همراه شواهد دیگر، تشیع وی را نفی می‌کند. با این حال معرفت و ارادت او را نسبت به علی علیه‌السّلام نمی‌توان انکار کرد. وی فصلی از کتاب صید الخاطر را با عنوان «الحق مع علی بن ابیطالب» به بیان منزلت والای آن حضرت نزد [[پیامبر اسلام|پیامبر اکرم]] صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم اختصاص داده است و می‌گوید: علما در این‌ نظر منفقند که‌ علی‌ (علیه‌السلام) نجنگید مگر آنکه‌ می‌دانست‌ که‌ حق‌ با وی‌ است‌ و با این‌ حدیث‌ مشهور نبوی‌ استشهاد می‌کند که‌ «اللهم‌ أدِر معه‌ الحق‌ کیفما دار».<ref>ابن‌ جوزی،‌ عبدالرحمان‌، صید الخاطر، ج۱، ص‌۳۹۷.</ref>
ابن‌ جبیر اندلسی‌؛ زکی‌الدین‌ عبدالعظیم‌ منذری‌؛ صائن‌الدین‌ محمد بن‌ انجب‌ نعال‌ بغدادی‌؛ ناصح‌الدین‌ بن‌ حنبلی‌ واعظ؛ شیخ‌ شمس‌الدین‌ عبدالرحمان‌؛ احمد بن‌ ابی‌الخیر؛ خضر بن‌ حمویه‌؛ قطب‌ بن‌ عصرون‌ و فخر علی‌ بن‌ بخاری‌ که‌ آخرین‌ اینان‌ بوده‌ است‌.
 
  
== عقاید و آرا ==
+
ابن جوزی درباره گروه‌های مردم نظراتی شگفت انگیز دارد: وی نخست مردم را به عالم و جاهل و آنگاه جهال را به دسته‌های مختلف تقسیم کرده است. او علما را به مبتدیان، متوسطان و مشهوران تقسیم می‌کند و درباره هر کدام نظراتی ابراز می‌کند.
ابن جوزی با اینکه به عنوان شخصیت ممتاز حنبلیان در روزگار خویش شناخته شده است و معاصران او شوکت و رونق مذهب حنبلی را بر اثر مجاهدات و شخصیت علمی او می‌دانسته‌اند. اما برخی هم مذهبانش درباره او گفته‌اند، «از تصانیف وی در سنت و از روش وی در پیروی از سنت خشنود نیستیم». وجود برخی تاویل‌ها در سخنان وی سبب ناخشنودی آنان گرویده بود. کتابی نیز در رد بر مانع لعنت یزید بنام «الرد علی المتعصب العنید المانع من ذم یزید» نوشته است.
 
  
ستایش‌های ابن جوزی از اهل‌بیت علیه‌السّلام نظیر ذکر فضایل علی علیه‌السّلام و حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیهم و ذکر روایاتی در ستایش حضرت امام حسین علیه‌السلام، و نقل حدیث از برخی امامان معصوم بعضی از بزرگان شیعه را بر آن داشته که در باب شیعه بودن ابن جوزی سخن گویند (خوانساری ۵/ ۳۸).
+
ابن جوزی در باب هفتم از تلبیس ابلیس می‌نویسد: [[شریعت]] سیاست الهی است و محال است که در آن خللی باشد. وی ولایت و حکومت را به شرط مراعات مصالح رعایا و اجرای [[عدالت|عدل]] و پرهیز از ستم خطیرترین و والاترین منزلت پس از پیامبری معرفی می‌کند.
  
اما سخنان وی در برخی کتاب‌ها از جمله «تلبیس ابلیس» و مخالفت بنیادی وی با برخی عقاید شیعه به عنوان بدعت و مخالفت علنی ایشان با فاطمیان به همراه شواهد دیگر، تشیع وی را نفی می‌کند. با این حال معرفت و ارادت او را نسبت به علی علیه‌السّلام نمی‌توان انکار کرد. وی فصلی از کتاب صید الخاطر را با عنوان «الحق مع علی بن ابیطالب» به بیان منزلت والای آن حضرت نزد پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم اختصاص داده است.
+
ابن‌ جوزی‌ شدیدترین‌ انتقادات‌ را از [[تصوف|صوفیه‌]] به‌ عمل‌ می‌آورد و بیشترین‌ بدعت‌ها را به‌ آنان‌ نسبت‌ می‌دهد، تا آن‌جا که‌ مفصل‌ترین‌ باب‌ کتاب‌ خود، تلبیس‌ ابلیس‌ را به‌ «تلبیس‌ ابلیس‌ بر صوفیان‌» اختصاص‌ داده‌ است‌.<ref>ابن‌ جوزی،‌ عبدالرحمان‌، تلبیس‌ ابلیس‌، ص‌۱۴۵.    </ref>
  
ابن جوزی درباره گروه‌های مردم نظراتی شگفت انگیز دارد: وی نخست مردم را به عالم و جاهل و آنگاه جهال را به دسته‌های مختلف تقسیم کرده است. او علما را به مبتدیان، متوسطان و مشهوران تقسیم می‌کند و درباره هر کدام نظراتی ابراز می‌کند.
+
==آثار و تألیفات==
 +
عبدالرحمن ابن جوزی در فنون مختلف داراى تأليف بوده است، و مقام‌ علمی‌ و کثرت‌ تألیفات‌ و خدمت‌ بزرگی‌ که‌ ابن‌ جوزی‌ به‌ میراث‌ [[فرهنگ|فرهنگ‌]] اسلامی‌ کرده‌، جمعی‌ از محققان‌ را بر آن‌ داشته‌ است‌ که‌ به‌ بحث‌ و استقصای‌ آثار او بپردازند.
 +
 
 +
آثار ابن‌ جوزی‌ را بر حسب‌ موضوعات‌ به‌ شرح‌ زیر طبقه‌بندی‌ کرده اند:
 +
 
 +
الف‌- ۲۷ کتاب‌ در [[قرآن|قرآن‌]] و [[علوم قرآن|علوم‌ قرآنی‌]]؛
  
ابن جوزی در باب هفتم از تلبیس ابلیس می‌نویسد: شریعت سیاست الهی است و محال است که در آن خللی باشد. وی ولایت و حکومت را به شرط مراعات مصالح رعایا و اجرای عدل و پرهیز از ستم خطیرترین و والاترین منزلت پس از پیامبری معرفی می‌کند.
+
ب‌- ۴۲ کتاب‌ در [[حدیث|حدیث‌]]، [[علم رجال|رجال‌]] و [[علوم حدیث|علوم‌ حدیث‌]]؛
  
ابن‌ جوزی‌ شدیدترین‌ انتقادات‌ را از صوفیه‌ به‌ عمل‌ می‌آورد و بیشترین‌ بدعت‌ها را به‌ آنان‌ نسبت‌ می‌دهد تا آن‌جا که‌ مفصل‌ترین‌ باب‌ کتاب‌ خود، تلبیس‌ ابلیس‌ [۲۰۶] را به‌ «تلبیس‌ ابلیس‌ بر صوفیان‌» اختصاص‌ داده‌ است‌.
+
ج‌- ۵۴ کتاب‌ در مذاهب‌، [[اصول فقه‌‌‌‌|اصول‌]]، [[فقه|فقه‌]] و عقاید؛
  
== وفات ==
+
د- ۱۴۳ کتاب‌ در وعظ، [[اخلاق|اخلاق‌]] و ریاضات‌ که‌ بیشترین‌ تألیفات‌ او در این‌ زمینه‌هاست‌؛
وی پس از آخرین وعظ خود در ۱۷ رمضان ۵۹۷ ق بیمار شد و پس از ۵ روز در شب جمعه میان نماز مغرب و عشا در خانه خود در قطفتا (محله‌ای در شرق بغداد) درگذشت. تشییع جنازه با شکوهی از وی به عمل آمد. انبوه جمعیت سبب شد که بزرگان مذهب نتوانستند بر او نماز بگزارند و از کفن او جز اندکی باقی نماند.
 
  
== آثار و تألیفات ==
+
ه- ۱۰ کتاب‌ در [[طب|طب‌]]؛
وى در فنون مختلف داراى تأليف بوده است، كه مى‌توان آنها را به صورت زير دسته‌بندى نمود:
 
  
کتاب در علوم قرآنى و تفسير.
+
و- ۱۶ کتاب‌ در [[شعر]] و [[علم لغت|لغت‌]]؛
  
کتاب در علوم رجال و حديث.
+
ز- ۹۲ کتاب‌ در [[تاریخ|تاریخ‌]]، جغرافیا، سیر و حکایات‌؛ که‌ مجموع‌ آنها ۳۸۴ کتاب‌ می‌شود.
  
کتاب در معرفى مذاهب مختلف، اصول فقه، فقه و عقايد.
+
برخی از مهمترین تألیفات او عبارتند از:
  
کتاب در اخلاق، وعظ و رياضيات.
+
# [[المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم (کتاب)|المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم]]: که مهم‌ترین‌ اثر ابن‌ جوزی‌ در تاریخ‌ است‌. در این‌ کتاب‌ مؤلف‌ به‌ اقامه دلیل‌ بر وجود خدای‌ تعالی‌ و سپس‌ ذکر نخستین‌ مخلوقات‌ می‌پردازد و تاریخ‌ عالم‌ را از آغاز تا دوران‌ [[پیامبر اسلام|حضرت‌ رسول‌]] و از آن‌ زمان‌ تا ۵۷۴ قمری (خلافت‌ [[مستضىء|المستضی‌]]، ۵۶۶ - ۵۷۵ق‌) می‌آورد.
 +
# [[تلبیس ابلیس (کتاب)|تلبیس ابلیس]]: مؤلف در مقدمه این‌ کتاب‌ می‌نویسد: پس‌ از رحلت‌ پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) ... هواها بازگشت‌ و بدعت‌ها آفرید... بیشتر مردم‌ به‌ گروه‌های‌ گوناگون‌ گرویدند و ابلیس‌ سربرآورد تا آنان‌ را بفریبد و باطل‌ را بیاراید... از این‌رو من‌ بر آن‌ شدم‌ تا با تألیف‌ تلبیس‌ ابلیس‌ مردم‌ را از نیرنگ‌های‌ او بر حذر دارم‌ و دام‌هایش‌ را بنمایانم‌.
 +
# [[زاد المسیر فی علم التفسیر (کتاب)|زاد المسیر فی‌ علم‌ التفسیر]]: در قرآن‌ و علوم‌ قرآنی‌.
 +
# آفة اصحاب‌ الحدیث‌: در حدیث‌ و رجال‌ حدیث‌ و علوم‌ آن‌.
 +
# دفع‌ الشبهة التشبیه‌ و الرد علی‌ المجسمة: در مذاهب‌ و اصول‌ و فقه‌ و عقاید.
 +
# بستان‌ الواعظین‌ و ریاض‌ السامعین:‌ در وعظ و اخلاق‌ و ریاضات‌.
 +
# روح‌ الارواح‌.
 +
# رؤوس‌ القواریر.
 +
# صید الخاطر.
 +
# عجیب‌ الخطب‌.
 +
# نصیحة الولد.
 +
# یاقوتة المواعظ و الموعظه.
 +
# تنبیه‌ النائم‌ الغمر علی‌ حفظ مواسم‌ عمر: در طب‌.
 +
# تقویم‌ اللسان:‌ در شعر و لغت‌.
 +
# اخبار الظراف‌ و المتماجنین‌: در تاریخ‌، جغرافیا، سیر و حکایات‌.
 +
# الوفاء فی‌ فضائل‌ المصطفی‌ (صلی‌الله‌علیه‌وآله).
 +
# اخبار النساء.
 +
# الاذکیاء.
 +
# تلقیح‌ فهوم‌ اهل‌ الاثر.
 +
# الحمقی‌ و المغفلین‌.
 +
# الذهب‌ المسبوک‌ فی‌ سیر الملوک‌.
 +
# صفوة الصفوه.
 +
# مناقب‌ بغداد.
  
کتاب در طب.
+
==وفات==
 +
عبدالرحمن ابن جوزی پس از آخرین وعظ خود در ۱۷ [[ماه رمضان]] ۵۹۷ قمری بیمار شد و پس از ۵ روز در شب جمعه میان نماز مغرب و عشا در خانه خود در قطفتا (محله‌ای در شرق [[بغداد]]) درگذشت. [[تشییع جنازه]] با شکوهی از وی به عمل آمد. انبوه جمعیت سبب شد که بزرگان مذهب نتوانستند بر او [[نماز میت|نماز]] بگزارند و از کفن او جز اندکی باقی نماند.<ref>یوسف‌ ابن‌ جوزی،‌ مرآة الزمان‌، ج۸، ص۴۴۹- ۵۰۰.</ref>
  
کتاب در شعر و علوم لغت.
+
== منابع ==
  
کتاب در تاريخ و جفرافيا و حكايات.
+
* [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی (کتاب)|دائرة المعارف بزرگ اسلامی]]، برگرفته از مقاله «ابن جوزی، ابوالفرج»، ج۴، ص۱۴۸۴.   

نسخهٔ ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۲۷

ابوالفرج عبدالرحمن بن جوزى (510-597 ق)، محدث، مورخ، متکلم و فقیه حنبلی در قرن 6 هجری است. کتاب‌ «المنتظم‌ فی‌ تاریخ‌ الملوک‌ و الامم‌» و «تلبیس‌ ابلیس‌» از مهم‌ترین آثار ابن جوزی است.

ولادت و نسب

ابوالفرج عبدالرحمن بن على بن محمد بن على بن عبيدالله ابن الجوزى قرشی‌ تیمی‌ بکری‌ بغدادی‌، نسبش به‌ محمد بن ابی بکر، فرزند خلیفه‌ اول می‌رسد.[۱] شهرت‌ وی‌ به‌ «ابن‌ جوزی‌» به‌ سبب‌ نسبت‌ جدّ او به‌ فرضة الجوزه‌ (بارانداز جوزه‌) در بصره‌ یا محله جوز در غرب‌ بغداد است‌.[۲]

او بنا به قولى در سال (510 ق) در بغداد ديده به جهان گشود. ابن‌ رجب‌ درباره سال‌ ولادت‌ او می‌گوید: نخست‌ اینکه‌ او به‌ خط خود نوشته‌ بوده‌ است‌ که‌: «سال‌ ولادتم‌ دقیقاً معلوم‌ نیست‌، این‌ قدر می‌دانم‌ که‌ در ۵۱۴ ق‌ که‌ پدرم‌ درگذشت‌، حدوداً سه‌ ساله‌ بوده‌ام‌».[۳] بدین‌سان‌ تولد وی‌ در حدود ۵۱۱ ق‌ خواهد بود.

سبط ابن‌ جوزی‌‌ (۶۵۴-۵۸۲ ق‌)، واعظ و مورخ‌ نامدار اهل سنت در قرن هفتم هجری، نوه عبدالرحمن بن جوزى است.

تحصیل و استادان

ابن جوزى بعد از طى كردن دوران كودكى توسط عمه‌اش به مجلس درس دايى خود (ابوالفضل محمد بن ناصر) فرستاده شد و به حفظ قرآن كريم و استماع حديث مشغول شد.

وى داراى همتى بلند برای فراگيرى علوم زمان خود بود، به گونه‌اى كه تا آنجا كه امكان داشت سعى مى‌كرد كه از همه وقت خود برای تحصيل علم و دانش استفاده كند. او خود در المنتظم‌ می‌نویسد: «... آنگاه‌ که‌ معنی‌ طلب‌ علم‌ را دریافتم‌، داناترین‌ استادان‌ و فهیم‌ترین‌ محدثان‌ را برای‌ ملازمت‌ برمی‌گزیدم‌ و به‌ فضل‌ استادان‌ نظر داشتم‌، نه‌ به‌ شمار آنان‌».[۴]

آنچه ابن جوزی در مشیخه و وفیات المنتظم در باب مشایخ خود آورده است، تصویر نسبتا روشنی از آموخته‌های او به دست می‌دهد و با توجه به تاریخ درگذشت استادانش معلوم می‌شود که وی در دوران کودکی و نوجوانی در مجالس درس بسیاری از بزرگان علم و ادب حضور یافته و از آنان در علوم متداول زمان اجازه کتبی یا شفاهی اخذ کرده است. وی در المنتظم، به ویژه در وفیات آن بیش از ۷۰ تن و در مشیخه ۸۹ تن از استادان خود را نام می‌برد که بسیاری از آنان به وی اجازه روایت داده‌اند. برخی از مشهورترین استادان وی عبارتند از:

  • ابوالفضل محمد بن ناصر بغدادی (۴۶۷- ۵۵۰)، حافظ و ادیب‌ که‌ نخستین‌ آموزش‌ها و هدایت‌ و ارشاد علمی‌ و اخلاقی‌ وی‌ را بر عهده‌ داشت‌.
  • ابوالقاسم علی بن یعلی علوی هروی، که‌ نخستین‌ استاد خطابه وی‌ است‌ و به‌ تشویق‌ همو بود که‌ ابن‌ جوزی‌ در ۹ سالگی‌ به‌ منبر رفت‌.
  • ابوالسعادات احمد بن احمد، که‌ به‌ وی‌ حدیث‌ آموخت‌ و اجازه‌ای‌ به‌ خط خویش‌ به‌ او داد که‌ در آن‌ نسبت‌ خود را تا منصور دوانیقی‌ رسانده‌ بود.
  • فاطمه بنت حسین بن حسن بن فضلویه رازی، او واعظی‌ متعبد بود و در رباط خویش‌ به‌ تعلیم‌ زنان‌ اشتغال‌ داشت‌. وی‌ در ۵۲۱ق‌ هنگامی‌ که‌ ابن‌ جوزی‌ ۱۰ ساله‌ بود، درگذشت‌.
  • ابونصر احمد بن محمد بن عبدالقاهر طوسی. که‌ به‌ وی‌ حدیث‌ آموخت‌ و اجازه‌ داد که‌ همه روایات‌ او را نقل‌ کند.
  • ابوالقاسم هبةالله بن محمد شیبانی کاتب، که‌ همه مسند احمد بن‌ حنبل‌ و تمامی‌ غیلانیات‌ و اجزاء المزکی‌ را به‌ وی‌ آموخت‌.
  • ابوبکر محمد بن عبدالله عامری، محدث‌، فقیه‌ و واعظ متصوف‌ که‌ به‌ وی‌ حدیث‌ و تفسیر آموخت‌.
  • ابوالقاسم نصر بن حسین مقری معروف به ابن حبار. که‌ نزد وی‌ قرائات‌ قرآن‌ آموخت‌.
  • ابوبکر احمد بن محمد بن احمد دینوری، فقیه‌ و محدث‌ و استاد مناظره‌ که‌ ابن‌ جوزی‌ مدتی‌ در درس‌های‌ او شرکت‌ جست‌.
  • ابوالبرکات سعدالله بن محمد بن علی بن احمد.

اوضاع دوران ابن جوزی

دوران زندگی ابن جوزی مقارن با خلافت شش تن از خلفای عباسی است. بغداد در این روزگار همچون دیگر شهرها و مانند بسیاری از دوران‌های دیگر پر آشوب و محل برخورد تعصب آمیز بین فرقه‌های مختلف و گروه‌های کلامی و مذاهب فقهی بود که به صورت‌های گوناگون، مانند مناظره، مجادله و منازعات شدید، جلوه‌گر می‌شد.

در این برخوردها با انتقال قدرت از خلیفه‌ای به خلیفه دیگر و گاه با عزل و نصب وزیری، یا با روی کار آمدن امیری، فرقه‌ای یا گروهی بر دیگر گروه‌ها تفوق می‌یافت. همچنین گاه اتفاق می‌افتاد که برخی از علما با قدرت بیان یا شخصیت علمی یا مذهبی خویش خلیفه یا وزیری را متمایل به مذهب خویش سازند و موجبات برتری گروه و رونق مذهب خویش را فراهم آورند و مخالفان را از صحنه خارج و منزوی کنند. منازعات و اختلافات فرقه‌ها و مذاهب گاه چنان بالا می‌گرفت که منتهی به منع وعاظ از جلوس بر منبر می‌شد.[۵]

تشیع در این دوران نیرو گرفته بود. در این دوران، تصوف نیز زمینه مساعدی برای رشد یافت. ابن جوزی در «صید الخاطر» تصویری از روزگار خود ارائه می‌کند. (درباره مردم، مدارس، رباط‌ها و خانقاه‌ها، دولتمردان و...). ابن جوزی روزگار خویش را دوران ریا، شهرت طلبی، عوام فریبی و مرید پروری می‌خواند.[۶]

فعالیتهای اجتماعی‌ و علمی‌

ابن‌ جوزی‌ جز وعظ و تدریس‌ و گاه‌ شرکت‌ در مناظرات‌ علمای‌ مذاهب‌ مختلف‌ و تألیف‌، به‌ کاری‌ دیگر نپرداخت‌ و حتی‌ جز برای‌ سفر حج‌ از بغداد خارج‌ نشد. وی با آنکه‌ خلفا و صاحبان‌ قدرت‌ بدو عنایت‌ داشتند، هیچ‌ سمت‌ رسمی‌ و سیاسی‌ بر عهده‌ نگرفت‌.[۷]

وعظ و خطابه‌:

می‌توان‌ گفت‌ که‌ زندگی‌ اجتماعی‌ و فرهنگی‌ ابن‌ جوزی‌ با نخستین‌ مجالس‌ وعظ وی‌ آغاز می‌شود و بیشترین‌ مایه شهرت‌ وی‌ نیز همین‌ بعد زندگانی‌ اوست‌ که‌ تا پایان‌ عمر در آثار خود او و دیگران‌ منعکس‌ شده‌ است‌.

نخستین‌بار در ۵۲۰ قمری که‌ هنوز کودکی‌ ۹ ساله‌ بود، بر منبر رفت‌. خود می‌نویسد که‌ مرا نزد ابوالقاسم‌ علی‌ بن‌ یعلی‌ علوی‌ هروی‌ بردند. او سخنانی‌ از وعظ به‌ من‌ آموخت‌ و پیراهنی‌ بر من‌ پوشاند و آنگاه‌ که‌ برای‌ وداع‌ با مردم‌ بغداد در رباطی‌ نزدیک‌ باروی‌ شهر نشست‌، مرا بر منبر فرستاد.[۸]

ابن‌ جوزی‌ در زمان‌ وزارت‌ ابن‌ هبیره‌، (۵۴۴ -۵۶۰ق‌) با سخنرانی‌های‌ خویش‌ که‌ هر جمعه‌ در منزل‌ او برگزار می‌شد، به‌ شهرت‌ رسید. خطوط اصلی‌ محتوای‌ خطبه‌های‌ وی‌ احیاء قدرت‌ خلافت‌، دفاع‌ شدید از سنت‌، رد و مخالفت‌ با اهل‌ بدعت‌، ستایش‌ از امام‌ احمد و پیروان‌ او و سرزنش‌ مخالفان‌ آنان‌ بود.[۹] در مجالس‌ وعظ ابن‌ جوزی‌ خلفا، وزرا، دانشمندان‌ و بزرگان‌ شرکت‌ می‌کردند. وی‌ خود در المنتظم‌ به‌ برخی‌ از این‌ مجالس‌ اشاره‌ می‌کند.

تدریس‌:

به‌جز خطابه‌ و وعظ، تدریس‌، بخش‌ مهمی‌ از زندگی‌ اجتماعی‌ ابن‌ جوزی‌ را در برمی‌گرفت‌. وی‌ استادی‌ بزرگ‌ و مدرسی‌ توانا بود و چنانکه‌ خود می‌گوید در ۵ مدرسه‌ تدریس‌ می‌کرده‌ است‌.[۱۰]

گروه‌ زیادی‌ در رشته‌های‌ مختلف‌ علمی‌ از ابن‌ جوزی‌ بهره‌مند شده‌ و جمعی‌ کتاب‌هایی‌ را نزد او خوانده‌اند، از آن‌ جمله‌اند: طلحه علثی‌ و ابوعبدالله‌ بن‌ تیمیه‌، خطیب‌ حرّان‌ که‌ کتاب‌ زاد المسیر او را در تفسیر نزد او خوانده‌ است‌.

همچنین گروه‌ بیشماری‌ از حافظان‌، فقیهان‌ و جز اینها، حدیث‌ از وی‌ شنیده‌ و تصانیفش‌ را بر او خوانده‌اند.

گروهی‌ نیز از او روایت‌ کرده‌اند که‌ از آن‌ جمله‌اند: پسرش‌، صاحب‌ علامه‌ محیی‌الدین‌ یوسف‌، استاد دارالمستعصم‌؛ پسر دیگرش‌، علی‌ ناسخ‌؛ نوه‌اش‌، شمس‌الدین‌ یوسف‌ بن‌ قزاوغلی‌ (معروف‌ به‌ سبط ابن‌ جوزی‌)؛ شیخ‌ موفق‌الدین‌ ابن‌ قدامه‌؛ حافظ عبدالغنی‌؛ ابن‌ دبیثی‌؛ ابن‌ قطیعی‌؛ ابن‌ نجار؛ ضیا؛ یلدانی‌؛ ابن‌ عبدالدائم‌؛ نجیب‌ عبداللطیف‌ حرانی‌ که‌ او آخرین‌ شاگرد وی‌ در سماع‌ حدیث‌ بوده‌ است‌.[۱۱]

گروهی‌ دیگر از او اجازه روایت‌ اخذ کرده‌اند. از آن‌ جمله‌اند: ابن‌ جبیر اندلسی‌؛ زکی‌الدین‌ عبدالعظیم‌ منذری‌؛ صائن‌الدین‌ محمد بن‌ انجب‌ نعال‌ بغدادی‌؛ ناصح‌الدین‌ بن‌ حنبلی‌ واعظ؛ شیخ‌ شمس‌الدین‌ عبدالرحمان‌؛ احمد بن‌ ابی‌الخیر؛ خضر بن‌ حمویه‌؛ قطب‌ بن‌ عصرون‌ و فخر علی‌ بن‌ بخاری‌.[۱۲]

عقاید و آرا

ابن جوزی با اینکه به عنوان شخصیت ممتاز حنبلیان در روزگار خویش شناخته شده است و معاصران او شوکت و رونق مذهب حنبلی را بر اثر مجاهدات و شخصیت علمی او می‌دانسته‌اند، اما برخی هم مذهبانش درباره او گفته‌اند، «از تصانیف وی در سنت و از روش وی در پیروی از سنت خشنود نیستیم».[۱۳] وجود برخی تاویل‌ها در سخنان وی سبب ناخشنودی آنان گردیده بود.

ستایش‌های ابن جوزی از اهل‌بیت علیهم السّلام نظیر ذکر فضایل امام علی علیه‌السّلام و حضرت فاطمه علیهاالسلام‌ و ذکر روایاتی در ستایش امام حسین علیه‌السلام، و نقل حدیث از برخی امامان معصوم، بعضی از بزرگان شیعه را بر آن داشته که در باب شیعه بودن ابن جوزی سخن گویند.[۱۴] او کتابی نیز در رد بر مانع لعنت یزید بنام «الرد علی المتعصب العنید المانع من ذمّ یزید» نوشته است.

اما سخنان وی در برخی کتاب‌ها از جمله «تلبیس ابلیس» و مخالفت بنیادی وی با برخی عقاید شیعه به عنوان بدعت و مخالفت علنی او با فاطمیان به همراه شواهد دیگر، تشیع وی را نفی می‌کند. با این حال معرفت و ارادت او را نسبت به علی علیه‌السّلام نمی‌توان انکار کرد. وی فصلی از کتاب صید الخاطر را با عنوان «الحق مع علی بن ابیطالب» به بیان منزلت والای آن حضرت نزد پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم اختصاص داده است و می‌گوید: علما در این‌ نظر منفقند که‌ علی‌ (علیه‌السلام) نجنگید مگر آنکه‌ می‌دانست‌ که‌ حق‌ با وی‌ است‌ و با این‌ حدیث‌ مشهور نبوی‌ استشهاد می‌کند که‌ «اللهم‌ أدِر معه‌ الحق‌ کیفما دار».[۱۵]

ابن جوزی درباره گروه‌های مردم نظراتی شگفت انگیز دارد: وی نخست مردم را به عالم و جاهل و آنگاه جهال را به دسته‌های مختلف تقسیم کرده است. او علما را به مبتدیان، متوسطان و مشهوران تقسیم می‌کند و درباره هر کدام نظراتی ابراز می‌کند.

ابن جوزی در باب هفتم از تلبیس ابلیس می‌نویسد: شریعت سیاست الهی است و محال است که در آن خللی باشد. وی ولایت و حکومت را به شرط مراعات مصالح رعایا و اجرای عدل و پرهیز از ستم خطیرترین و والاترین منزلت پس از پیامبری معرفی می‌کند.

ابن‌ جوزی‌ شدیدترین‌ انتقادات‌ را از صوفیه‌ به‌ عمل‌ می‌آورد و بیشترین‌ بدعت‌ها را به‌ آنان‌ نسبت‌ می‌دهد، تا آن‌جا که‌ مفصل‌ترین‌ باب‌ کتاب‌ خود، تلبیس‌ ابلیس‌ را به‌ «تلبیس‌ ابلیس‌ بر صوفیان‌» اختصاص‌ داده‌ است‌.[۱۶]

آثار و تألیفات

عبدالرحمن ابن جوزی در فنون مختلف داراى تأليف بوده است، و مقام‌ علمی‌ و کثرت‌ تألیفات‌ و خدمت‌ بزرگی‌ که‌ ابن‌ جوزی‌ به‌ میراث‌ فرهنگ‌ اسلامی‌ کرده‌، جمعی‌ از محققان‌ را بر آن‌ داشته‌ است‌ که‌ به‌ بحث‌ و استقصای‌ آثار او بپردازند.

آثار ابن‌ جوزی‌ را بر حسب‌ موضوعات‌ به‌ شرح‌ زیر طبقه‌بندی‌ کرده اند:

الف‌- ۲۷ کتاب‌ در قرآن‌ و علوم‌ قرآنی‌؛

ب‌- ۴۲ کتاب‌ در حدیث‌، رجال‌ و علوم‌ حدیث‌؛

ج‌- ۵۴ کتاب‌ در مذاهب‌، اصول‌، فقه‌ و عقاید؛

د- ۱۴۳ کتاب‌ در وعظ، اخلاق‌ و ریاضات‌ که‌ بیشترین‌ تألیفات‌ او در این‌ زمینه‌هاست‌؛

ه- ۱۰ کتاب‌ در طب‌؛

و- ۱۶ کتاب‌ در شعر و لغت‌؛

ز- ۹۲ کتاب‌ در تاریخ‌، جغرافیا، سیر و حکایات‌؛ که‌ مجموع‌ آنها ۳۸۴ کتاب‌ می‌شود.

برخی از مهمترین تألیفات او عبارتند از:

  1. المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم: که مهم‌ترین‌ اثر ابن‌ جوزی‌ در تاریخ‌ است‌. در این‌ کتاب‌ مؤلف‌ به‌ اقامه دلیل‌ بر وجود خدای‌ تعالی‌ و سپس‌ ذکر نخستین‌ مخلوقات‌ می‌پردازد و تاریخ‌ عالم‌ را از آغاز تا دوران‌ حضرت‌ رسول‌ و از آن‌ زمان‌ تا ۵۷۴ قمری (خلافت‌ المستضی‌، ۵۶۶ - ۵۷۵ق‌) می‌آورد.
  2. تلبیس ابلیس: مؤلف در مقدمه این‌ کتاب‌ می‌نویسد: پس‌ از رحلت‌ پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) ... هواها بازگشت‌ و بدعت‌ها آفرید... بیشتر مردم‌ به‌ گروه‌های‌ گوناگون‌ گرویدند و ابلیس‌ سربرآورد تا آنان‌ را بفریبد و باطل‌ را بیاراید... از این‌رو من‌ بر آن‌ شدم‌ تا با تألیف‌ تلبیس‌ ابلیس‌ مردم‌ را از نیرنگ‌های‌ او بر حذر دارم‌ و دام‌هایش‌ را بنمایانم‌.
  3. زاد المسیر فی‌ علم‌ التفسیر: در قرآن‌ و علوم‌ قرآنی‌.
  4. آفة اصحاب‌ الحدیث‌: در حدیث‌ و رجال‌ حدیث‌ و علوم‌ آن‌.
  5. دفع‌ الشبهة التشبیه‌ و الرد علی‌ المجسمة: در مذاهب‌ و اصول‌ و فقه‌ و عقاید.
  6. بستان‌ الواعظین‌ و ریاض‌ السامعین:‌ در وعظ و اخلاق‌ و ریاضات‌.
  7. روح‌ الارواح‌.
  8. رؤوس‌ القواریر.
  9. صید الخاطر.
  10. عجیب‌ الخطب‌.
  11. نصیحة الولد.
  12. یاقوتة المواعظ و الموعظه.
  13. تنبیه‌ النائم‌ الغمر علی‌ حفظ مواسم‌ عمر: در طب‌.
  14. تقویم‌ اللسان:‌ در شعر و لغت‌.
  15. اخبار الظراف‌ و المتماجنین‌: در تاریخ‌، جغرافیا، سیر و حکایات‌.
  16. الوفاء فی‌ فضائل‌ المصطفی‌ (صلی‌الله‌علیه‌وآله).
  17. اخبار النساء.
  18. الاذکیاء.
  19. تلقیح‌ فهوم‌ اهل‌ الاثر.
  20. الحمقی‌ و المغفلین‌.
  21. الذهب‌ المسبوک‌ فی‌ سیر الملوک‌.
  22. صفوة الصفوه.
  23. مناقب‌ بغداد.

وفات

عبدالرحمن ابن جوزی پس از آخرین وعظ خود در ۱۷ ماه رمضان ۵۹۷ قمری بیمار شد و پس از ۵ روز در شب جمعه میان نماز مغرب و عشا در خانه خود در قطفتا (محله‌ای در شرق بغداد) درگذشت. تشییع جنازه با شکوهی از وی به عمل آمد. انبوه جمعیت سبب شد که بزرگان مذهب نتوانستند بر او نماز بگزارند و از کفن او جز اندکی باقی نماند.[۱۷]

منابع

  • ذهبی‌، تذکرة الحفاظ، ج۴، ص۹۲.
  • ابن‌ خلکان‌، وفیات‌ الاعیان، ج۳، ص۱۴۲.
  • عبدالرحمان‌ ابن‌ رجب‌، ذیل‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۲، ص۴۶۲.
  • عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی،، مشیخة ابن‌ الجوزی‌، ج۱، ص‌۵۳.
  • ابن‌ جوزی،‌ المنتظم‌، ج۱۸، ص۱۰۲.
  • ابن‌ جوزی،‌ صید الخاطر، ج۱، ص۴۸۵.
  • ابن‌ رجب‌، ذیل‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۴۰۹.
  • ابن‌ جوزی،‌ عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۱۷، ص۲۳۶.
  • ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، ذیل‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۲، ص۴۶۶.
  • ابن‌ جوزی،‌ عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۱۸، ص۲۴۹.
  • ذهبی‌، محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۲۱، ص۳۶۷.
  • ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، ذیل‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۲، ص۵۰۴.
  • ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، ذیل‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۲، ص۴۸۸.
  • خوانساری، روضات‌ الجنات‌، ۵/۳۸.
  • ابن‌ جوزی،‌ عبدالرحمان‌، صید الخاطر، ج۱، ص‌۳۹۷.
  • ابن‌ جوزی،‌ عبدالرحمان‌، تلبیس‌ ابلیس‌، ص‌۱۴۵.   
  • یوسف‌ ابن‌ جوزی،‌ مرآة الزمان‌، ج۸، ص۴۴۹- ۵۰۰.